مىنە, الدىمىزداعى 30 تامىز كۇنى ۇلتتىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەنىڭ وزەگى, مەملەكەتتىلىك پەن ەل ەگەمەندىگىنىڭ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسىنا 20 جىل تولادى. بۇل ءبارىمىز ءۇشىن اسا قۋانىشتى دا, مەرەيلى كۇنى ەكەنى بەلگىلى. ولاي دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار. سەبەبى, بۇل كونستيتۋتسيامىز ەڭ دەموكراتيالىق جولمەن, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1995 جىلعى 28 شىلدەدەگى جارلىعىنا سايكەس جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداندى. رەفەرەندۋمعا دەيىن كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى جالپىحالىقتىق تالقىلاۋ ءۇشىن ەكى مارتە جاريالاندى. 1995 جىلعى 30 ماۋسىم – 30 شىلدە ارالىعىندا 33 مىڭعا تاياۋ ۇجىمدىق تالقىلاۋلار بولدى, 30 مىڭنان استام ۇسىنىستار كەلىپ ءتۇستى, بۇلاردى زەردەلەۋ ناتيجەسىندە جوباعا 1100 شاماسىندا تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ارينە, قازىر مۇنىڭ ءبارى وتكەن كۇننىڭ ءبىر بەلگىسى سەكىلدى. بىراق اقيقات شىندىق تاريحتا جازىلىپ قالدى. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تالاپقا ساي قابىلدانۋىنا كوپتەگەن ادامداردىڭ وراسان زور ەڭبەگى ءسىڭدى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر توڭىرەگىندە گازەت وقىرماندارىنا ايتىپ بەرۋى ءۇشىن ءبىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆقا جولىعىپ, سىندارلى سۇراقتارىمىزعا ساليقالى جاۋاپ الدىق. – يگور يۆانوۆيچ, كەزىندە اتالعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن تالداۋ جانە وعان تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىنان ساراپشىلىق-كونستۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك بەلگىلى زاڭگەرلەر ەنگەنى بەلگىلى. ويتكەنى, سول 1995 جىلعى پرەزيدەنتتىڭ 28 شىلدەدەگى جارلىعىندا «ەلدiڭ مەملەكەتتiك ءومiرiنiڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرiن تiكەلەي شەشۋ جونiندەگi حالىقتىڭ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكiزiلسiن» دەپ جازىلعان بولاتىن. اڭگىمەمىزدى وسى العاشقى جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋدەن باستاي وتىرىپ, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى نە بەردى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋمەن جالعاستىرساق. – ءيا, جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋ ناتيجەسى ايتارلىقتاي بولعانى ءسوزسىز. رەفەرەندۋمعا قازاقستاننىڭ 8 ميلليوننان استام (نەمەسە داۋىس بەرۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن بارلىق ادامداردىڭ 90,6 پايىزى) ازاماتى قاتىستى. كونستيتۋتسيا جوباسىن 7 ميلليوننان استام قازاقستاندىقتار (نەمەسە 89,14 پايىزى) قولداپ داۋىس بەردى. البەتتە, وسى كوپجىلدىق جانە ەرەن ەڭبەكتىڭ باسى-قاسىندا سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە ءوز ماڭىنا ميلليونداعان قازاقستاندىقتاردى توپتاستىرىپ, وسى جوبانى ازىرلەۋ كەزىندە يدەيالاردىڭ قاينار كوزى بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ ەدى. الەمدە قازىرگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ جونىندەگى ءتيىستى كوميسسياعا باسشىلىق ەتىپ قانا قويماي, كونستيتۋتسيا قۇرىلىمىنىڭ شەتەلدىك تاجىريبەسىن جەكە زەردەلەپ, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ ماتىنىمەن كاسىبي تۇرعىدا جۇمىس جاساعان, ول قابىلدانعاننان كەيىن ولاردىڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرىن كۇندەلىكتى ومىرگە ەنگىزۋگە اتسالىسقان ادام تابىلا قويار ما ەكەن. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ اتا زاڭى حالىق پەن ەلباسىنىڭ بىرلەسكەن شىعارماشىلىعىنىڭ جەمىسى دەپ ماقتانىشپەن ايتا وتىرىپ, ونىڭ يدەيالارىنىڭ, ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنىڭ جوعارى زاڭي دارەجەسى بار ەكەنىنە, ۇلتتىق داستۇرلەرگە جانە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپىعا بىردەي مويىندالعان قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەتىنىنە كامىل سەنەمىز. ارينە, ەلدىڭ باستى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتىنىڭ قابىلدانۋى دامۋدىڭ قاعيداتتى جاڭا كەزەڭىنە كوشۋدى باستاعان وتانىمىز تاريحىنداعى بەتبۇرىستى ءسات. ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى اكتىسى الەمدىك زاڭ عىلىمىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن بويىنا ءسىڭىردى, ۇلتتىق دامۋدىڭ باسىمدىقتارىن ناقتى بەلگىلەپ, جاڭا مەملەكەتتىلىك قالىپتاسۋىنىڭ قۇقىقتىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق العىشارتتارىن بەكىتىپ بەردى. مەملەكەتتىلىكتىڭ حالىقارالىق زاڭدىلىعى تاجىريبەسىن جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, كونستيتۋتسيا وتپەلى كەزەڭنىڭ نەگىزگى مىندەتى – حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا سۋبەكتىسى – قازاقستاننىڭ تەڭ قۇقىقتىق شەڭبەردە قۇرىلۋ ۇدەرىسىنىڭ جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سول كەزدەگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قارۋلى, نە وزگە دە جاپپاي قاقتىعىستار مەن جانجالداردى بولدىرماۋ قولدان كەلدى. كونستيتۋتسيانىڭ وزەگى بولعان ىلگەرىندى زاڭ قاعيداتتارى ەلدىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىنا وڭاي وتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىمەن تىعىز بايلانىستى. وتكەن كەزەڭگە كوز جىبەرە وتىرىپ, تاريحي ولشەممەن العاندا قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىس اتقارىلدى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيا الەۋەتىن ءومىر-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىندا جان-جاقتى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاتاڭ نۇسقاماسى كوپ ىقپال ەتتى جانە ىقپال ەتە بەرەدى دە. – وسى ورايدا اتا زاڭىمىزدىڭ ءرولى مەن ماڭىزىنا دا توقتالىپ وتسەڭىز. – اتا زاڭىمىزدىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن ناقتى سالالاردىڭ, ينستيتۋتتار مەن تىرشىلىك ەتۋ ايالارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى مىسالىنان ناقتى كورۋگە بولادى. ماسەلەن, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ دەگەن قاعيداتىنان تۋىندايتىن (اتا زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى) «اۋەلى ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» دەگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقان تۇستا ايتقان تەزيسى ەلدە الەۋمەتتىك باعدارلانعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىنا سونى سەرپىن بەردى. رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 6-بابىندا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىكتى تانۋ جانە بىردەي قورعاۋ ەركىن نارىقتىڭ قالىپتاسۋى مەن جۇمىس ىستەۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلدىگى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مەنشىكتى شەكتەۋ مەن قورعاۋ تاسىلدەرىنە رۇقسات بەرەتىن ونىڭ قۇقىعىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ءمانىن اشاتىن بىرقاتار قۇقىقتىق ۇستانىمدار جاسادى. كونستيتۋتسيانىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارى مەنشىك قۇقىعى پايدا بولاتىن, وزگەرتىلەتىن جانە توقتاتىلاتىن بارلىق كەزەڭىندە وعان كەپىلدىك بەرىپ, بەكىتەدى, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تۇراقتى جانە ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ ءتيىستى شەشىمدەر شىعارۋىنىڭ بارلىق راسىمدەرىنە قاتىستى بولادى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 23 ساۋىردەگى №4 جانە 2011 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى №5 قاۋلىلارى (بۇدان ءارى – كك قاۋلىلارى) مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىكتى بىردەي قورعاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق تالاپتىڭ ءمانى مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك يەسى ولار ءۇشىن زاڭناما رۇقسات بەرگەن جانە جول بەرەتىن ناقتى قاتىناستاردا جاريا سالادا دا (سالىق, ت.ب.), جەكە سالادا دا (شارتتىق ءوزارا قاتىناستار, ت.ب.) سول ءبىر عانا قۇقىقتىق رەجىمگە باعىنۋى ءتيىس ەكەنىن بىلدىرەدى. اتالعان كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەر جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ بۇرىن بولماعان جەردەن باستاۋ العان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەل رەتىندە تانىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەلدىڭ ءىجو 24 ەسەگە ءوسىپ, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 13 مىڭ دوللارعا, ورتاشا تابىسى بار ەل دەڭگەيىنە جەتتى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتتارىنىڭ كوپشىلىگىنە قول جەتكىزدى, كەدەيلىكتى 20 ەسەگە (60%-دان 2,9%-عا دەيىن) ازايتىپ, جۇزدەگەن مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار سالدى. ەلىمىز تمد ىشىندە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بويىنشا (200 ملرد. دوللاردان استام) كوشباسشى اتاندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە جەنەۆادا قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋى تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ ازاماتتارعا ارنالعان ءوز ۇندەۋىندە دسۇ-عا كىرۋ – كۇللى قازاقستاننىڭ جەڭىسى, ونىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ اجىراماس بولشەگى رەتىندە تانىلۋى دەپ اتاپ كورسەتتى. 2017 جىلى استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى جانە «جاسىل ەكونوميكا» سياقتى بارشا ادامزات ءۇشىن وزەكتى سالالاردا جاھاندىق ەكونوميكانى دامىتۋعا قازىرگى زامانعى تىڭ تاسىلدەرىن كورسەتەدى. – ءسوز جوق, بۇل اتالعان كونستيتۋتسيا ءوز تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. دەسەك تە 4-باپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى دەپ بەلگىلەنگەن. مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى. مەملەكەت قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرىن ۇيرەنۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قانداي جاعداي جاساۋعا قامقور بولىپ وتىر؟ – ءيا, وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جاعدايىندا ۇدەمەلى دامۋى ەل جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداندى. بۇل قۇندىلىقتار قانداي دا ءبىر كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەنى ءسوزسىز. بۇل ورايدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن تۇسىندىرەتىن شەشىم قابىلدادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جوعارى ساياسي-قۇقىقتىق مارتەبەسى ونىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلۋىمەن جانە ونىڭ زاڭدار ارقىلى ەرەكشە بولىپ بەلگىلەنۋى نە جاريا-قۇقىقتىق سالادا قولدانىلۋ باسىمدىلىعى مۇمكىندىگىمەن راستالادى. «ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلاتىنى» تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورما مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرى قانداي دا ءبىر ءمان-جايلارعا قاراماستان بىركەلكى تەڭ دارەجەدە قولدانىلادى دەپ تۇسىنىلەدى. زاڭناما جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى كونستيتۋتسيانىڭ 14-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ تالابىن ەسكەرۋگە ءتيىس, وعان سايكەس ەشكىمدى, ونىڭ ىشىندە تىلىنە بايلانىستى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى, سونداي-اق اركىمنىڭ انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋعا, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداپ الۋ قۇقىعىن بەكىتەتىن كونستيتۋتسيالىق ەرەجە دە ەسكەرىلۋى قاجەت. كونستيتۋتسيا قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى رەسپۋبليكانىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارى رەتىندە ايقىندادى (1-باپتىڭ 2-تارماعى). ولار مەملەكەتتىڭ, ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ءاربىر ازاماتتىڭ قىزمەتىندە قاعيداتتى تۇردە ماڭىزدى ورىن الادى. كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى ەل بولىپ تابىلاتىن قازاقستان تولەرانتتىق پەن كەلىسىم يدەياسىن ۇسىنادى. 100-دەن اسا ەتنوستار مەن 17 ءدىني كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرى تۇرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ۇلگى. قازاقستان تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان جالعىز ەل, ول كوپەتنوستىق قوعامنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن قالىپتاستىرۋعا جانە ورنىعۋىنا ىقپال ەتىپ, ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدا زور ءرول اتقارادى. استانادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى جۇيەلى تۇردە ءوتىپ كەلەدى, ول الەمدە ايتارلىقتاي قولداۋ تاۋىپ, ون ەكى جىل ىشىندە كونفەسسياارالىق جانە دىنارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرى بويىنشا بەدەلدى ديالوگ الاڭىنا اينالدى. – بۇل ورايدا كونستيتۋتسيادا ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟ – كونستيتۋتسيادا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى – قوعامدىق جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن باسقا دا مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە قاتىستى نورمالار مەن قاعيداتتارعا ەرەكشە ورىن بەرىلگەن. ماسەلەن, كونستيتۋتسيانىڭ 23-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس قازاقستان ازاماتتارىنىڭ بىرلەسۋ بوستاندىعىنا قۇقىعى بار. ازاماتتاردىڭ بۇل كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى ساياسي پارتيالار, كاسىپتىك وداقتار مەن جالپى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەرىكتى نەگىزدە قۇرىلعان كوممەرتسيالىق ەمەس سيپاتتاعى وزگە دە بىرلەستىكتەر قۇرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. 2002 جىلى «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ونىڭ نورمالارىنىڭ قوعام مەن ونىڭ بارلىق جىكتەرى ءۇشىن ءوز ساياسي مۇددەلەرىن بىلدىرۋگە ۇمتىلاتىن پارتيالاردىڭ تۇراقتىلىعىنا جانە ولاردىڭ ساياسي قىزمەت بەلسەندىلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن ماقساتى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. پارتيالار تۋرالى زاڭنامادا مۇنداي نورمالار قوعامداعى شىنايى ءپليۋراليزمدى قورعايتىن جانە ىنتالاندىراتىن بولىپ تانىلادى. دەمەك, بارلىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر ىشىندە كاسىپتىك وداقتار دا ساياسي پارتيالار رەتىندە ازاماتتاردىڭ وزدەرى ۇيىمداستىراتىن جوعارى نىسان بولىپ تابىلادى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماقساتتاردى كوزدەيتىن جەتكىلىكتى قۇرىلىمدىق بىرلەستىكتى بىلدىرەدى. – ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز, اتا زاڭىمىزدى بارلىق زاڭداردىڭ باستاۋى, زاڭنامالار نەگىزى بولىپ تابىلادى دەيمىز. بۇعان قالاي قارايسىز؟ – رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى ءتيىمدى نورما شىعارماشىلىقتىڭ بەرىك نەگىزىن قۇرايدى. 4-باپتا ەلدە قولدانىلاتىن قۇقىقتىڭ قۇرىلىمى ايقىندالعان. كونستيتۋتسيالىق قۇقىق جونىندەگى كوپتەگەن ماماندار بۇل ەرەجەنى اتا زاڭىمىزدىڭ ءسوزسىز باسىمدىعى رەتىندە قاراستىرادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇزىرىندا زاڭناما ماسەلەسىنە ارنالعان شەشىمدەردىڭ تۇتاس تەگى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى قۇقىعى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قۇقىقتى سۋبەكتىلەر قابىلداعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە بار نورمالار جۇيەسى رەتىندە قارالادى. ولارعا وزگەرىستەر نەمەسە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءتيىستى ورگاننىڭ قۇزىرەتى شەگىندە بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى ساقتاي وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوعارى زاڭ كۇشى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى زاڭدار, ونىڭ ىشىندە ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا مىندەتتى كۇشى بولاتىن كونستيتۋتسيالىق زاڭدار نىسانىندا زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداۋعا قۇقىلى. – كونستيتۋتسيانى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىعىنىڭ ىرگەتاسى دەيمىز. وسى ورايدا ونىڭ بازالىق ەلەمەنتتەرىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەۋ پروتسەسى اياقتالدى ما؟ – اتا زاڭنىڭ 2-بابىندا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى ونىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتيتىنى بەكىتىلگەن. مەملەكەت ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, قولسۇعىلماۋشىلىعى مەن بولىنبەۋشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بۇل كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەرگە رەسمي تۇسىندىرمەلەر بەرەدى. 2003 جىلعى 23 ساۋىردەگى №4 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اۋماقتىق تۇتاستىق ونىڭ اۋماعىن بولشەكتەۋگە, مەملەكەتتىڭ كەلىسۋىنسىز تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋعا جانە قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ مارتەبەسىن ءوز بەتىنشە وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيتىنىن, مەملەكەتتىك شەكارانىڭ مىزعىمايتىندىعىن جانە ۇلتتىق مۇددەلەر مەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە نۇقسان كەلتىرە وتىرىپ, اۋماقتى باسقاعا بەرۋگە تىيىم سالىناتىنىن بىلدىرەدى. رەسپۋبليكانىڭ بىرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن وزگەرتۋ كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە باستاما ءبىلدىرۋدىڭ نىساناسى بولا المايدى. قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ اۋماقتىق داۋلى ماسەلەلەرى جوق, بارلىق كورشى ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارا جۇمىستارىن رەتتەدى. ءبىزدىڭ سىرتقى شەكارامىز بۇگىندە – تاتۋ كورشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق شەبى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىق قاتىناستارى تۋرالى ماسەلەنى شەشتى, بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋىنا, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ باستاماشىسى بولۋىنا جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندىق قۇندىلىقتاردىڭ ەلدىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىمەن ۇيلەسىمدىلىگى تۋرالى ورىن العان پىكىرتالاس كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بىرقاتار شەشىمدەرىمەن شەشىلدى. ماسەلەن, كونستيتۋتسيانىڭ 8-بابى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن قۇرمەتتەۋى تۋرالى ەرەجە ولاردى مەملەكەتىشىلىك قۇقىقتى جاساۋ كەزىندە ەسكەرۋگە ۇمتىلۋشىلىقتى بىلدىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق شارتتارى نەمەسە ونىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى اتا زاڭنىڭ 4-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ەڭ جوعارى زاڭ كۇشى بار رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلەدى دەپ تانىلعان جاعدايدا مۇنداي شارت تولىقتاي نەمەسە كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلعان بولىگى ورىندالۋعا جاتپايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز جانە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى بولىپ تابىلادى, قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسىندە كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جانە حالىقارالىق قۇقىقتار مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس باسقا مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق جانە تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتارالىق (ۇكىمەتارالىق) ەكونوميكالىق ۇيىمدار حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىلەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ماڭىزدى نىسانى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان شارتقا سايكەس قۇرىلعان كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمدەرىنەن تۋىندايتىن قازاقستاننىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋدى اتا زاڭنىڭ 4-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كورسەتىلگەن وزگە دە مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋى رەتىندە ءتۇسىنۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. اتالعان اكتىلەر قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن مىندەتتى سيپاتتا جانە تاراپتار, ولاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى, لاۋازىمدى ادامدار ۇلتتىق زاڭنامالىق اكتىلەردى ولارعا سايكەس كەلتىرۋدى قوسا العاندا, وسىنداي تالاپتى ورىنداۋعا باعىتتالعان بارلىق قاجەتتى ۇيىمدىق-قۇقىقتىق ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز شەشىمىندە حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى ونىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتيتىنى جانە كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن, رەسپۋبليكانى باسقارۋ نىسانىن وزگەرتۋگە بولمايتىنى تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ جانە 91-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرىن بۇزاتىن شەشىمدەرى قازاقستان ءۇشىن مىندەتتى دەپ تانىلمايتىنىن اتاپ ءوتتى. اتا زاڭنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ جاريالايتىن 1-بابىنىڭ 1-تارماعىن ەسكەرە وتىرىپ, ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كەمسىتەتىن كوميسسيا شەشىمدەرى قازاقستاندىق زاڭدار الدىندا باسىم بولمايدى جانە تىكەلەي قولدانىلۋعا جاتپايدى. بۇل قاعيداتتار وتكەن جىلعى مامىردا استانا قالاسىندا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ نەگىزىن قۇرادى, وعان سايكەس قازىرگى كەزدە جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك قۇرىلدى. – يگور يۆانوۆيچ, ءسىز دە جاقسى بىلەسىز ەلباسىنىڭ وراسان زور باسشىلىعىمەن قازاقستان قىسقا كەزەڭ ىشىندە تاڭعاجايىپ تابىستارعا قول جەتكىزدى. وسى ورايدا, ونىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىمەن قاتار مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تاڭداپ الىنعان مودەلىنىڭ ساتتىلىگىن دە اتاپ كەتكەن ءجون شىعار. – ءيا, مەملەكەتتىك قۇرىلىم تۋرالى ايتقان كەزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ ايرىقشا ماڭىزىن اتاپ كەتكەن ورىندى. كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – مەملەكەت باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا. رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتى حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى. ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بىرقاتار شەشىمدەرى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا ارنالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە رەسپۋبليكانىڭ كامەلەتكە تولعان ازاماتتارى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلايتىن حالىقتىڭ جالعىز دەربەس جوعارى وكىلى. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قازاقستانعا باسشىلىق ەتۋگە, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا حالىقتى جانە ونىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ مانداتىن الادى. سوندىقتان باسقارۋدىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق ەلەكتەن وتكەن نىسانى جانە ەلباسىنىڭ رەفورماتورلىق جەكە تۇلعا رەتىندەگى كۇش-جىگەرى كاسىبي پىكىرلەس كوماندامەن ۇيلەسىمدە قىسقا مەرزىم ىشىندە قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە جانە جەدەل دامۋدىڭ تۇراقتى دەڭگەيىنە شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. – كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىراتىن, ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولاتىن قازاقستاننىڭ جاڭا ساپاسى ايقىندالعان دەيمىز. وسىعان ناقتىراق توقتالىپ وتسەڭىز. – قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىڭ وسى سيپاتتامالارى قازاقستاننىڭ جوعارى ماقساتتارعا كەزەڭ-كەزەڭمەن جەتۋىن ىنتالاندىراتىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرىندە اشىپ كورسەتىلەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن... جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى» دەگەن سوزدەردىڭ بولىگى «قازاقستاننىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ لايىقتى تىنىس-تىرشىلىگى جانە جەكە باستىڭ مەملەكەت مۇمكىندىكتەرىنە بارابار ەركىن دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ جولىمەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جۇمسارتۋعا وزىنە مىندەتتەمە الاتىن مەملەكەت رەتىندە دامۋعا نيەتتى» ەكەنىن بىلدىرەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 80 جاسقا دەيىن جانە ودان جوعارى ۇلعايتۋ, جالاقى, الەۋمەتتىك جاردەماقىلار جانە شاكىرتاقىلار مولشەرىن ارتتىرۋ, كەدەيلىك جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن قىسقارتۋ, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن 100 پايىز قامتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قويعان تاپسىرمالاردى ومىرگە ەنگىزۋ اتالعان باعىتتى ءىس جۇزىندە ايقىندايدى. مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سيپاتى مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن كونستيتۋتسيالىق نەگىزى.نەگىزگى زاڭدا جاريا ەتىلگەن اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋىنا قۇقىعى, ءوز مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن ەركىن پايدالانۋعا قۇقىعى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىمەن شەكتەۋلى تۇردە ۇيلەسەدى. كونستيتۋتسيا ادامداردىڭ ءال-اۋقات كوزى بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋ ەكەنىن پاش ەتەدى. مەملەكەت ءاربىر ادامعا قاۋىپسىزدىك جانە گيگيەنالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ەڭبەك جاعدايىنا, ەشقانداي دا كەمسىتۋشىلىكسىز ەڭبەگى ءۇشىن سىياقىعا, سونداي-اق جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعاۋعا كەپىلدىك بەرۋگە مىندەتتەمە الادى. وسىنىڭ بارلىعى تەڭگەرىمدى الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى ءدىندى مەملەكەتتەن ءبولۋدى بىلدىرەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 14-بابىنا سايكەس زاڭ الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ, ول بارلىق دىندەردىڭ جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ تەڭ ەكەنىن, قانداي دا ءبىر كونفەسسيالارعا نەمەسە ءدىني بىرلەستىكتەرگە باسقالارىمەن سالىستىرعاندا ارتىقشىلىقتار بەرىلمەيتىنىن, ءدىني نانىمىنا نەمەسە باسقا دا كەز كەلگەن وزگە دە ءمان-جايلارعا قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتەرگە تىيىم سالىناتىنىن بىلدىرەدى. – ال حالىق بيلىگى كونستيتۋتسيادا قالايشا شەشىمىن تاپقان؟ – حالىق بيلىگى جانە ونى تىكەلەي جۇزەگە اسىرۋ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن ايقىندايتىن كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ مازمۇنىن قامتيدى. نەگىزگى زاڭنىڭ 3-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق, ول بيلىكتى تىكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى, سونداي-اق ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى جانە ۇسىنىمدارى حالىقتىڭ ەركىن ايقىنداۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ راسىمدەرىن جەتىلدىرۋگە جانە سايلاۋ زاڭنامالارىن جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتەدى. حالىقتىڭ ەركىن ءبىلدىرۋ اكتىسى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولا تۇرا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نە ەلىمىزدە مەرزىم سايىن بولىپ تۇراتىن پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا داۋىس بەرۋ ارقىلى مىندەتتى زاڭ كۇشىنە يە بولادى. حالىقتىڭ ەركىن زاڭداردا جانە وزگە دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك اكتىلەردە ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىك ينستيتۋتتارعا اسەر ەتۋىن ۇدايى جەتىلدىرۋ, ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ, ەكونوميكالىق پروگرەستىڭ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ پارمەندى كەپىلى. – بارلىق ەلدە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋعا ەلەۋلى نازار اۋدارىلادى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ الەۋەتى قانداي؟ – رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىندا كەز كەلگەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ تۇپكىلىكتى قاعيداتى بەكىتىلگەن – ول ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى دەپ تانۋ. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس نەگىزگى زاڭنىڭ وسى شەشۋشى ەرەجەسىن ۇدايى ۇستانادى, ول مەملەكەتتە ادام جانە ونىڭ ءال-اۋقاتى تۋرالى قامقورلىقتان باسقا ماڭىزدى مىندەتتىڭ جوق ەكەنىن بىلدىرەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 12-بابى 2-تارماعىنىڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اركىمگە تۋماسىنان جازىلعان, ولار ءابسوليۋتتى دەپ تانىلادى, ولاردان ەشكىم ايىرا المايدى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى دەگەن ەرەجەسى وسى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن زاڭداردى, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ازىرلەگەن جانە قابىلداعان كەزدە نەگىزگە الىنادى. قۇقىقتىڭ جانە بوستاندىقتىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيگە دەيىنگى ناقتى الۋان تۇرلىلىگىن ەنگىزۋ جانە كونستيتۋتسيادا ولاردىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى جاريا ەتۋ مەملەكەتكە وسى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەرەكشە مىندەتتەمەسىن جۇكتەيدى. – كونستيتۋتسيامىز بويىنشا بيلىك تارماقتارىن ءبولۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ جۇمىس ىستەۋ نەگىزى قالاي قۇرالادى؟ – ءيا, كونستيتۋتسيا جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىن بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. بيلىك تارماقتارىن ءبولۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ جۇمىس ىستەۋى نەگىزىن قۇرايدى. كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك بيلىك ءبىرتۇتاس, ول كونستيتۋتسيا مەن زاڭدار نەگىزىندە زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا ءبولىنۋ, ولاردىڭ تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن پايدالانۋ ارقىلى, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ قاعيداتىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. وتكەن جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇگىندە قوس پالاتالى پارلامەنت, ۇكىمەت باسقاراتىن اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى ويداعىداي جۇمىس ىستەۋدە, تاۋەلسىز سوت جۇيەسى دامىعان جانە ودان ءارى جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس شەشىمدەرىندە بىرىڭعاي ءتاسىل ناقتى كورسەتىلگەن: ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تارماقتارعا ءبولىنۋىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتى ولاردىڭ دەربەستىگىن, ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىن عانا ەمەس, ولاردىڭ اراسىندا جانجالداردىڭ بولۋىنا جول بەرىلمەيتىنىن بىلدىرەدى. زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرى كونستيتۋتسيا نورمالارىندا كوزدەلگەن جانە كەلىسۋ راسىمدەرى شەڭبەرىندە كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ولاردى وزدەرى شەشەدى نەمەسە حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى – رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن شەشىلەدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 75-بابىنىڭ 3-تارماعىنا جانە 82-بابىنا ساي سوت جۇيەسى جانە ونىڭ قۇرىلىمىنا قويىلاتىن جالپى تالاپتار ايقىندالعان. كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كەپىلدىك بەرىلگەن اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعى كونستيتۋتسياعا جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس قۇرىلعان جانە قۇقىق تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىن سوتتاردا ىسكە اسىرىلادى. كونستيتۋتسيانىڭ 76-بابىنا سايكەس سوت بيلىگى وزىنە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى, رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ قويادى. ەلدەگى زاڭدىلىق رەجىمىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – پروكۋراتۋرا. كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىندا ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى, مىندەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى بەلگىلەنگەن, ونىڭ مازمۇنىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتۇسىندىرىپ بەرگەن بولاتىن. جوعارى قاداعالاۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق سيپاتتاماسى پروكۋراتۋرا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ ءىس-قيمىلدارىنىڭ جانە شەشىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعىن (مىسالى, مەملەكەتتىك سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ نەمەسە كەدەندىك باقىلاۋ ورگاندارى) تەكسەرۋى ءتيىس ەكەنىن بىلدىرەدى, ولار زاڭسىز بولعان جاعدايدا پروكۋرورلىق دەن قويۋ شارالارىن قابىلدايدى. «پروكۋراتۋرا سوتتا مەملەكەت مۇددەسىن بىلدىرەتىنىن» بەلگىلەيتىن كونستيتۋتسيالىق نورمانى پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق بەلگىلى ءبىر باعىتى رەتىندە ءتۇسىنۋ كەرەك. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى وكىلدىڭ, ادۆوكاتۋرانىڭ, نوتارياتتىڭ جانە باسقا دا ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتى ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ەل ەگەمەندىگىن قورعاۋدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى جۇزەگە اسىرادى. – ەلىمىزدە زاڭدىلىقتىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كىم ىقپال ەتەدى دەيمىز. ويتكەنى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندەگى باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ قۇرىلۋى بولىپ تابىلادى. – دۇرىس ايتاسىز, قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا سايكەس كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ, ياعني تۇتاستاي زاڭدىلىقتىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا ىقپال ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇزەگە اسىرادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جيىرما جىل تاجىريبەسى تاڭدالعان مودەلدىڭ دۇرىستىعىن راستادى. 1996 جىلعى اقپاننان باستاپ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە 190-نان استام ءوتىنىش ءتۇستى, اتاپ ايتقاندا: مەملەكەت باسشىسىنان – 21 ءوتىنىش, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى مەن ونىڭ دەپۋتاتتارىنان – 77, پرەمەر-مينيستردەن – 27, سوتتاردان – 66 ءوتىنىش بولدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە تۇسكەن بارلىق وتىنىشتەردىڭ ىشىندە 27 ءوتىنىشتىڭ نىساناسى پارلامەنت قابىلداعان جانە مەملەكەت باسشىسىنا قول قويىلۋعا بەرىلگەن زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ بولدى. 15 ءوتىنىش بويىنشا جالپى العاندا 17 زاڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەگەن جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيا نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى 100-دەن استام ءوتىنىش قارالىپ, ولار بويىنشا 80-نەن اسا نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداندى. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى 19 جولداۋ جاريا ەتىلدى. وندا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, زاڭنامانى كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلتىرۋ تۋرالى, سوت قۇرىلىمى جانە سوتتا ءىس جۇرگىزۋ, جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋدىڭ باسقا دا سالالارى تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. – يگور يۆانوۆيچ, ءسىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى رەتىندە كونستيتۋتسيا قولدانىستا بولعان 20 جىلدى قالاي باعالايسىز؟ كەلەشەكتە كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ بولۋى كۇتىلە مە؟ – 20 جىل بويى مەملەكەتتىك ساياسات كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى تولىق ىسكە اسىرۋعا باعىتتالدى. «قازاقستان-2030», «قازاقستان-2050» ستراتەگيالارى, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى سياقتى ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇجاتتار مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى مەن سوزدەرىندە جۇيەلى تۇردە ناقتىلانىپ جانە تولىقتىرىلىپ وتىرعان باسقا دا تاعدىرشەشتى قۇجاتتارى بارلىق تىرشىلىك سالالارىندا كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن جان-جاقتى اشۋ بويىنشا بەلسەندى ماقساتقا باعىتتالعان جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزى بولدى. بۇگىندە قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە تۇر. «مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ ودان ارعى 100 قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىنا سايكەس اعىمداعى جىلعى 11 ناۋرىزدا بولىپ وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋ جۇمىسى باستالدى. ونىڭ ىشىندە: قازىرگى زامانعى, كاسىبي جانە دەربەس مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ارتاراپتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ; ۇلت بىرلىگى; ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ سياقتى مىندەتتەر بار. – وسى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار قانداي مىندەتتەر جۇكتەيدى؟ – بۇگىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار اياسىندا مەملەكەت دامۋىنىڭ قازىرگى قارقىنى كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن, ولاردىڭ تارالۋ دارەجەسىن جانە ۇلتتىق زاڭنامادا ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ سەرپىنىن تۇتاستاي قايتا سالماقتاۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتادى. كونستيتۋتسيا وسى قۇقىقتىق پوستۋلاتتاردى ومىرگە ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى نىسانى رەتىندە جوعارى ساياسي-قۇقىقتىق اكتى بولىپ تابىلادى, ول: ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كولەمى, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى, قوعام مەن مەملەكەت قۇرىلىمى, مەملەكەتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋ تەتىگى جانە تاعى باسقالار سياقتى نەگىز قۇرايتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى. مەملەكەتتىڭ اتا زاڭىنىڭ مازمۇنى جالپى ادامي, سونداي-اق ۇلتتىق يدەيالاردى دا قامتۋعا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني-ىزگىلىك جانە قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءومىر-تىرشىلىگىنىڭ باسقا دا سالالارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس بولۋعا ءتيىس. ۇسىنىلاتىن يدەيالار مەن جوبالار رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىنە نەگىزدەلەدى, ال كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا ودان ءارى جاڭعىرتۋ تالاپ ەتىلەدى, وسىعان وراي ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق الاڭىندا ەلەۋلى وزگەرىستەردى كۇتۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسى بيلىك وكىلەتتىكتەرىن ۇلتتىق داستۇرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنتتەن پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە قايتا ءبولۋدى بىلدىرەتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى شەگىن ايقىنداپ بەردى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جاريا ەتكەن «ماڭگىلىك ەل» اتتى ۇلتتىق يدەياسى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا تىكەلەي كونستيتۋتسيا نەگىزىنەن تۋىنداپ وتىر جانە تيىسىنشە ول كونستيتۋتسيالىق مارتەبە الا الادى. ول جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم نەگىزى بولا وتىرىپ, بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋگە جانە ولاردى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان. قۇقىق ۇستەمدىگىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ترانسپارەنتتىلىگى مەن ەسەپ بەرۋشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن نىعايتۋ مەن قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن باستامالار كونستيتۋتسيانىڭ بارابار نىعايۋىن تالاپ ەتۋى مۇمكىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالارىن ىسكە اسىرۋ كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىن ۇستانۋ قوعامدى, ونىڭ مۇشەلەرىن جانە ەڭ باستىسى, ادامنىڭ ءوزىن ءوزى قۇرمەتتەۋىن بىلدىرەدى. كونستيتۋتسيانى ساقتاۋ جانە قۇرمەتتەۋ قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە جانە ەلدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىنىڭ نىعايۋىنا اسەر ەتىپ, مەملەكەت پەن بارشا قوعامدى نىعايتا تۇسەدى. البەتتە, شىنايى قادىرلەۋگە لايىق قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ وڭ اسەرىن ءاربىر قازاقستاندىق سەزىنۋى ءۇشىن بۇدان ءارى دە وسى باعىت بويىنشا ماقساتتى ءارى تاباندى تۇردە جۇمىس جاسالاتىن بولادى. – يگور يۆانوۆيچ, ءسوز سوڭىندا مەملەكەتتىك مەرەكە قارساڭىندا «ەگەمەن» وقىرماندارىنا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟ – وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بارلىق وقىرماندارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بارشالارىڭىزعا مىقتى دەنساۋلىق, باقىت جانە تولايىم تابىستار تىلەيمىن. – سىندارلى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».