وبلىس اكىمى ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىن ارالادى
وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ باستاعان شتاب مۇشەلەرى قالاداعى بىرقاتار ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىن ارالاپ, تاۋار باعالارىمەن تانىستى. شتاب مۇشەلەرى الدىمەن «سىرداريا» ساۋدا ورتالىعىندا بولدى. ونداعى «تەحنودوم» ساۋدا ورتالىعىندا باعا بىرقالىپتى. دۇكەن مەڭگەرۋشىسى ماديار توقماعامبەتوۆ ءتۇرلى اكتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. مۇندا تۇرمىستىق تەحنيكانىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىنىڭ بارلىعى بار. «ايتبەك», «Small» ساۋدا ورتالىقتارىنداعى باعا دا وزگەرىسسىز. – ازىق-ت ۇلىكتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى دەگەن 33 ءتۇرىنىڭ باعاسىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن شتاب قۇرىلىپ, جەدەل ىسكە كىرىستى. قازىر اتالعان تاۋار تۇرلەرىنە شەكتەۋلى باعا بەلگىلەنگەن. سول مەجەدەن اسىرماۋىمىز قاجەت. بۇل باعىتتا كاسىپكەرلەرىمىز دە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ وتىر. وبلىستا جالپى جاعداي تۇراقتى دەدى, – وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ. «Small» ساۋدا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇلبولسىن جاقىپوۆا وتپەلى كەزەڭنىڭ باعاعا اسەرى بولماعانىن ايتتى. مۇنداعى نەگىزگى ونىمدەردىڭ باسىم بولىگى وتاندىق. جالپى, شتاب مۇشەلەرى باعاعا كۇنىنە ەكى رەت باقىلاۋ جۇرگىزۋدە. بۇل جۇمىستار جالعاسا بەرەتىن بولادى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا.بارلىق شارالار قاراستىرىلۋدا
وبلىس اكىمى, ارنايى شتاب توراعاسى سەرگەي كۋلاگين جۇمىس كەڭەسىن وتكىزىپ, ءتيىستى قىزمەتتەر باسشىلارى مەن اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ الدىنا باعانىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋىنە جول بەرىلمەۋى جونىندە شۇعىل مىندەتتەر قويدى. ول ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ الەمدىك داعدارىستىڭ الدىن الۋ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن بىرقالىپتى ۇستاۋعا باعىتتالعان قاجەتتى شارا ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. تەڭگەنىڭ ەركىن باعامعا جىبەرىلۋىنە بايلانىستى باستاپقى كەزدە باعانىڭ نەگىزسىز وسىرىلۋىنە ۇمتىلىستاردىڭ بولۋى مۇمكىن. ءتيىستى ۆەدومستۆولار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار العاشقى ساتتەن باستاپ بۇل ماسەلەنى ءوز باقىلاۋلارىندا ۇستاپ, ساۋدا ورىندارىندا باعانىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋلەرى كەرەك. قۇرامىنا ءتۇرلى ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى, باق وكىلدەرى كىرەتىن شتاب ساعات سايىن جانە كۇنبە-كۇن ازىق-ت ۇلىك باعالارى مەن باسقا دا تاۋارلاردىڭ باعاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. وسىنداي شتابتار بارلىق اۋداندار مەن قالالاردا دا قۇرىلىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەن باعا جونىندەگى بۇكىل اقپارات وبلىستىق شتابقا كەلىپ تۇسەدى. مۇندا سall-ورتالىقتارى قۇرىلىپ, سەنىم تەلەفوندارى ورناتىلعان. باعانىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋىنە جول بەرىلگەن جاعدايلاردا بىردەن تەكسەرىس جۇرگىزىلەدى. وبلىستا باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن جالپى قۇنى 25 ميلليارد تەڭگەگە پارا-پار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قورى جاسالدى. بۇل جۇمىس ودان ءارى دە ءوز جالعاسىن تابا تۇسۋدە. قازىر حالىق ابىرجيتىنداي نەگىز جوق. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى.بۇل سىن بيزنەسكە دەم بەرەدى
قاراعاندى وبلىستىق كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سەرىك ساناۋباەۆتىڭ «تەڭگەنىڭ قۇبىلمالى باعامىن كۇشپەن ۇستاپ تۇرۋ ساياساتىنا تۇنشىققان بيزنەستى امان ساقتاپ قالادى», دەگەن پىكىرىمەن ساناسپاسقا بولمايدى. تومەندە وڭىرلىك كاسىپكەرلەر باسشىسىنىڭ ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە بەرگەن سۇحباتىن ۇسىنىپ وتىرمىز. – سەرىك مالىبەك ۇلى, قازاقستان ەكونوميكاسىن دوللاردىڭ قۇبىلمالى باعامى- نا بۇدان بۇرىن كوشىرۋ كەرەك ەدى دەگەن پىكىرگە قوسىلار ما ەدىڭىز؟ – راس, بىزدەگى كاسىپكەرلەردىڭ نەگىزگى بولىگى رەسەيدە رۋبل قۇلدىراعان كەزدەن باستاپ تەڭگەنىڭ ەركىندىكتە جۇرگىزىلگەنىن قالاعان. نەگە دەسەڭىز, رۋبل «قۇلاعان» كەزدە قازاقستاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن كورشىمىزبەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋ ءتيىمسىز بولىپ شىقتى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى جوعالتتىق. باعا جاعىنان ولار ءبىزدى تۇقىرتىپ تاستاعان بولاتىن. مىسالى, قاراعاندىدا جشس «سانتەحپروم» دەپ اتالاتىن فيرما بار. ۆاننا, جىلۋ رادياتورى, سەبەزگى قورابى سىندى ءتۇرلى ونىمدەر شىعارادى. وسى كاسىپورىننىڭ جىل باسىنان بەرى ونىمدەرى وتپەي, قويمادا ءۇيىلىپ جاتىر. انىعىندا, بۇلارداعى ۆاننانىڭ وزىندىك قۇنى 10 مىڭ تەڭگە بولسا, رەسەيلىكتەردىكى جەتكىزىپ بەرۋ, تاعى دا باسقا شىعىندارىن ەسەپكە العاندا بار-جوعى 8 مىڭ تەڭگە عانا تۇرادى. البەتتە, تۇتىنۋشى ارزان زاتتى ساتىپ الادى. مۇنداي جاعدايدا قانداي باسەكەلەستىك بولماق؟ ناتيجەسىندە كاسىپورىن تۇرالاپ قالدى. تاياۋدا «ارسەلورميتتالتەمىرتاۋ» مەتالل باعاسىن 50 دوللارعا كوتەرىپ جىبەردى. ال, «سانتەحپروم» بولسا ولارمەن اراداعى كەلىسىمشارت بويىنشا يمپورتتىق ارزان مەتالدى الا المايدى, تەك قازاقستاندىق ءونىمدى عانا تۇتىنۋى كەرەك. بۇگىنگى كۇندە «سانتەحپرومدا» 350-گە تارتا ادام جۇمىس ىستەيدى. ازىرگە قىسقارتۋ جوق. دەگەنمەن, جاعداي جان القىمنان الىپ تۇر. – تەڭگەنىڭ ەركىن باعامىنىڭ ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر ءۇشىن پايداسى كوپ پە, الدە زيانى باسىم با؟ – قازىر «سانتەحپروم» فيرماسىنىڭ باسشىلىعىنا تۇتىنۋشىلار تەلەفون سوعىپ, حابارلاسا باستادى. ويتكەنى, كوپ ۇزاماي كاسىپورىن تاۋارلارىنىڭ باعاسى رەسەيدەگىمەن تەڭەسە باستايدى. بۇل دەگەنىڭىز – ەندى ولار قازاقستاندىق نارىقتا عانا جۇمىس ىستەمەيدى, شەتكە دە تاۋار شىعارا باستايدى دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر مىسال. قاراعاندىلىق «نايدوروۆسكوە» دەگەن سەرىكتەستىكتى الايىق. فيرما استىق ونىمدەرىن شىعارۋمەن اينالىسادى. ەندى بۇل كاسىپورىن دا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا مۇمكىندىك الىپ, ءوزىنىڭ تاۋارلارىن شەتكە ساتا باستايدى. كاسىپكەرلەردىڭ ايتاتىنى ءبىر عانا ءسوز: «بىزگە كومەكتەسپەي-اق قويىڭىزدار. تەك ادىلەتتى جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىڭىزدەرشى». شىنىندا دا, بەلارۋس دەۆالۆاتسيا جۇرگىزدى, رەسەيدىڭ ءرۋبلى «قۇلادى», باسقا دا ەلدەر دوللار باعامىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. ال ءبىز بولساق, بۇل شارانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساعىزشا سوزىپ كەلدىك. – بۇگىنگى ەكونوميكالىق ساياساتقا سىن ايتىپ, بايبالام سالىپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە قانداي ءۋاج ايتار ەدىڭىز؟ – راس, قيىنشىلىقتى سىنعا الىپ جاتقان كاسىپكەرلەر دە جوق ەمەس. ويتكەنى, ولاردىڭ قولىندا دوللارمەن بەكىتىلگەن كەلىسىمشارتتار بار. دەگەنمەن, كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى بولىگى ءۇشىن بۇگىنگى ۇستانىم قاجەتتى شارا. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار دۇنيە, ونى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ارينە, قازاقستان دوللار باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا تىرىستى. بىراق بۇل جاعداي مەملەكەتكە دە ءتيىمسىز ەدى. ويتكەنى, بۇدان بيۋدجەت تەك قانا شىعىنعا باتتى, زيان شەكتى. ەگەر دە جاعدايعا زەر سالا قارايتىن بولساق, وبلىس كاسىپورىندارىنىڭ 70-80 پايىزى تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن ەڭسە تىكتەپ, باسەكەلەستىكتىڭ جاڭا بەلەسىنە شىعادى. بيزنەس ءۇشىن, اسىرەسە, ءوندىرىس ءۇشىن بۇل جاعداي ساۋىقتىرۋشى ءرول اتقارادى. نەگىزى ءبىزدىڭ ەكسپورت رەسەي مەن قىتايعا باعىتتالعان. ال سىرتقا تاۋار شىعارۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار ءۇشىن بۇل قولايلى جاعداي. تەك بۇل ساياساتتى ءسال بۇرىنىراق جۇرگىزگەندە وڭدى بولار ەدى. مەن عانا ەمەس, كوپتەگەن كاسىپكەرلەر وسىلاي دەپ سانايدى. ءوز باسىم ەلباسىنىڭ سوزىمەن تولىق كەلىسەمىن, قازىرگى جاعدايدا بىلەكتى سىبانىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. تىعىرىقتان الىپ شىعار جول مەن امال-ارەكەتتى ىزدەپ تاپقان ءجون. بۇل جاعدايدا ۇلتتىق جانە وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتالارى جانە سالالىق قاۋىمداستىقتار بيزنەسكە كومەك قولىن سوزۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇندە كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن حالىققا جاعدايدى جان-جاقتى تالقىلاپ, ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. – قاراپايىم حالىقتىڭ دەگبىرىن العان وتكەن اپتادان كەيىنگى تىرلىگىمىزگە قانداي بولجام جاساي الاسىز؟ – تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋ – جارقىن بولاشاققا يەك ارتقان ستراتەگيالىق شەشىم. تاپ قازىر, كۇنى ەرتەڭ جاعدايىم اياق استىنان وڭالىپ كەتەدى دەۋ بەكەر شارۋا. ەڭ باستىسى, ءبارىن ەكشەپ-تەكشەگەن ەسەپ كەرەك. ەسەبى مىقتى كاسىپكەر بۇل سىناقتان سۇرىنبەي وتەدى. جاسىراتىنى جوق, ەگەر دە بۇرىنعىداي بولعاندا ءبىزدىڭ شىعىنعا بەلشەدەن باتىپ, تاقىرعا وتىرىپ قالارىمىز ءسوزسىز-تۇعىن. كاسىپورىندار كۇن كورۋ ءۇشىن جۇمىسشىلارىن شەتىنەن قىسقارتىپ, تۇرالاپ تا قالار ەدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلاماسى اسپاننان التىن جاۋدىرسا دا كومەكتەسە المايتىنى انىق. تەك بيۋدجەت قارجىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالادى. ويتكەنى, قولداعى باردى قيراتىپ, جاڭادان سالۋ دەگەن قاشاندا قيىننىڭ قيىنى. ماسەلە – باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدا. ال مۇناي مەن مەتالل باعاسى قاشان كوتەرىلەر ەكەن دەپ توسىپ وتىرۋ ءوزىڭ وتىرعان بۇتاققا بالتا شاپقانمەن بىردەي. سوندىقتان ەكونوميكامىزدىڭ تەڭگەنىڭ قۇبىلمالى باعامىنا كوشۋى وتە دۇرىس جانە اسا قاجەتتى شەشىم دەپ سانايمىن. ەڭ باستىسى, مەملەكەت قازىناسىن سالىقپەن قامتاماسىز ەتىپ جاتقان كاسىپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇنى قولداپ وتىر. اڭگىمەلەسكەن قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.باستى ماقسات – تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ
قازىرگى تاڭدا الەم ەكونوميكاسىندا بىرنەشە وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. بۇل ۇدەرىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى انىق. سەبەبى, قازاقستان الەم ساياساتىنداعى, اسىرەسە, ەكونوميكاسىنداعى وزىندىك ورنى بار مەملەكەت. وسىنداي جاعدايدىڭ ءبىرى دوللار باعاسىنىڭ ءوسۋى ارقىلى تەڭگەنىڭ ەركىن رەتتەلۋ تارتىبىنە كوشۋىندە. شۇعىل تۇردەگى شەشىمدى قاجەت ەتەتىن بۇل ماسەلە ءۇش مۇمكىندىكتى كوزدەدى. سونىڭ ءبىرى تەڭگەنىڭ نارىقتا ەركىن رەتتەلۋ تارتىبىنە كوشىرۋ مۇمكىندىگى. بۇل مۇمكىندىكتى ەلباسى جان-جاقتى پايىمداپ, قولدادى. مۇلدە ەشقانداي ءىس-ارەكەت جاساماي, قۇر وتىرىپ, جاعدايدىڭ جاقسارۋىن كۇتۋ, ەل ەكونوميكاسىنا قاۋىپ توندىرەتىنى بەلگىلى. اسىرەسە, ىشكى ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىنا جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوعاتىنى انىق. وسىعان وراي, قازاقستان ۇكىمەتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ارعى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەڭگە باعامىن ەركىن اينالىمعا ءجىبەرىپ, ناقتى قادامدار جاسادى. ۇكىمەت باسشىسى الەمدىك ەكونوميكاداعى نەگىزگى قولايسىز وزگەرىستەر جاعدايىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات, ياعني اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتتى. بۇل ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ, ياكي ماقساتتى تۇردە كوزدەۋ رەجىمىنە نەگىزدەلگەن. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۆاليۋتا باعامىنىڭ ءدالىزى الىنىپ تاستالىپ, تەڭگەنى ايىرباستاۋدىڭ ەركىن باعامىنا كوشىرىلەدى. اتالمىش ەكونوميكالىق ساياسات, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىن, ينۆەستيتسيالىق جانە نەسيەلىك بەلسەندىلىكتىڭ ازايۋىن, جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتالادى. بۇل شارا ەكونوميكا وسىمىنە سەرپىن بەرىپ, نەسيە جانە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بىرلەسە وتىرىپ, نارىقتاعى ءتول تەڭگەنى مەملەكەتتىك رەتتەۋدەن بوساتتى. دەمەك, بۇدان بىلاي تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى قۇنى ارنايى قارجى ورتالىعىنىڭ باقىلاۋىندا بولماي, الەمدىك نارىقتا وزىندىك ورنىن تابادى. ناقتىراق ايتقاندا, تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى نارىقتاعى سۇرانىستى نەگىزگە الا وتىرىپ, ىشكى جانە سىرتقى ماكروەكونوميكالىق فاكتورلاردى ەسكەرە كەلە قالىپتاسادى. الايدا, قارجىلىق تۇراقسىزدىق قاۋپى تۋىنداعان جاعدايدا, ىشكى نارىقتاعى ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسياعا مەملەكەت ءاسەر ەتە الادى. نارىقتاعى وزگەرىستەرگە قاراماستان, مەملەكەت حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاپ قالا بەرمەك. ەندىگى جاعدايدا ءاربىر ازامات قور بيرجاسىنىڭ قوزعالىسىن كۇندەلىكتى باقىلاپ وتىرۋ ارقىلى تەڭگەنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتالارعا شاققانداعى ايىرباس قۇنىن ءبىلىپ وتىرادى. قازاقستاننىڭ قازىناسى قارا التىن ساۋداسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە ۇكىمەت مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي كولەمدە تومەندەۋىنە جول بەرمەيتىنىن مالىمدەدى. مامانداردىڭ ساراپتاۋىنشا, قازاقستان جاڭا اقشا-نەسيە ساياساتىنا كوشىپ, ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىن ورناتقان سوڭ, ەكونوميكا بىرتىندەپ دوللارسىزداندىرىلا باستايدى. بۇل تاجىريبە اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, پولشا جانە رەسەي ەلدەرىندە جاسالعان ەكەن. ياعني, بولاشاقتا قازاقستاندا دوللار باعامىنا تاۋەلدىلىك دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءتىپتى, جوعالۋى ىقتيمال. بۇل دا بولسا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭاشا دامۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى. ساۋلەت ساحيەۆ, «سىر مەديا» جشس جانىنداعى اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى. قىزىلوردا وبلىسى.