ونىڭ دامۋ جولدارى حاقىندا بىرەر ءسوز
قازىرگى ۋاقىت ادامدارعا كوپتەگەن تالاپ قويىپ, كۇندەلىكتى ءتىرشىلىكتىڭ وزىندە تالاي ومىرلىك, قوعامدىق ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەۋدى كولدەنەڭ تارتادى. ادام ءومىرى دە ءسات سايىن وزگەرىپ كەلەدى. ال وسى كۇردەلى زاماننىڭ باستاپقى جۇيەسى – ازاماتتىق قوعام. ولاي بولسا, ازاماتتىق قوعام دەگەنىمىزدىڭ ءوزىن جالپى قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ, جەكە تۇلعانىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى دەۋگە نەگىز بار. قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا قاتىستى ءارتۇرلى كوزقاراستار كەزدەسەدى. ولار: ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيى جوعارى دەگەن ويدان باستاپ ونداي دامۋ بۇگىنگى تالاپقا ساي ەمەس نەمەسە ءتىپتى دە سىن كوتەرمەيدى دەگەن ارالىقتاعى كوزقاراستار.
جالپى, ازاماتتىق قوعام ءتورت نەگىزگى ەلەمەنتتەن قۇرالادى. ول – ازامات, قوعام, مەملەكەت جانە قۇقىق بولسا, باستى قۇندىلىقتارى – ادام ءومىرى, ادالدىق, جەكەمەنشىك قۇقىعى. ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى قىزمەتى ازاماتتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن – قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى. وسى ماقساتتى ورىنداۋدىڭ باستى شارتى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني-قۇقىقتىق قاتىناستارىنىڭ جيىنتىعى – دەموكراتيالىق ورتا قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
ارينە, تەوريا جاعىنان بۇل تۇسىنىكتى دە انىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ناقتى پراكتيكاعا كەلەتىن بولساق, ازاماتتىق قوعام دامۋ جولىندا تالاي قيىنشىلىقتار مەن كەدەرگىلەرگە كەز بولادى. دامۋ جولدارى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءوز مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارىلىعى مەن مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ پراكتيكاسىنا نەگىزدەلەدى. بەلسەندى ازاماتتىق قوعام اتقاراتىن ءىس-شارالار جەكە تۇلعانىڭ جانە الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ناقتى ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارادى. ازاماتتىق قوعام ساياسي جۇمىسپەن سالىستىرعاندا كوبىنەسە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى العا قويىپ, ولاردى ءتيىمدى شەشۋدى ماقسات تۇتادى. وسى قاتاردا ءبىزدىڭ ەلدە ازاماتتىق قوعام دامۋىنا ەڭ باسىم ىقپال ەتۋشى مەملەكەتتىڭ قولداۋى بولىپ وتىر.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىناستارى مىنا سالالاردا اسا بەلسەندى: ورتاق ءىس-شارالار (كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر), كەڭەستىك كومەك, ورتاق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءار سالاداعى الەۋمەتتىك جوبالارعا قاتىسۋى سياقتى كوپتەگەن باعىتتاردا ءوربۋ ۇستىندە.
بىلتىرعى جىلى قازاقستاندا ءتۇرلى باعىتتاعى 5820 ۇەۇ, 3340 قوعامدىق قور, 1072 زاڭدى تۇلعالار قاۋىمداستىعى, 471 ەتنومادەني بىرلەستىك, 3340 ءدىني بىرلەستىك, 40-تان استام كونفەسسيا مەن دەنوميناتسيالار, ءتۇرلى مەنشىك نىسانىنداعى 6646 باق تىركەلگەن جانە جۇمىس ىستەيدى. ۇەۇ-لاردىڭ ورنىقتى توپتارى ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا رەسىمدەلەدى, ولار: ەكولوگيالىق – 6%; اسكەري-پاتريوتتىق – 4%; بالالار جانە جاستار – 14%; مادەنيەت جانە ونەر – 8%; مۇگەدەكتەردى قولداۋ بويىنشا – 7%; عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ – 8%; ايەلدەر جانە گەندەرلىك ساياسات – 8%; ساۋىقتىرۋ-پروفيلاكتيكالىق – 7%; قوعامدىق باستامالاردى قولداۋ – 10%; بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتۋ – 2%; الەۋمەتتىك قورعاۋ – 9%; قۇقىق قورعاۋ – 7%; سپورتتىق – 10%.
سونىمەن قاتار مۇنداي ءبىرلەستىكتەردىڭ كوپشىلىگى تەك قاعاز ءجۇزىندە عانا بار, ولار تەك تىركەلگەن ۇيىمداردىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرى ستاتيستيكاسىن عانا جاقسارتادى. ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردا وتكەن جىلى بارلىعى شامامەن 200 مىڭ ادام جۇمىس جاسادى. ولاردىڭ 40 مىڭى تۇراقتى نەگىزدە, 50 مىڭعا دەيىنى ۋاقىتشا, ەرىكتى (ۆولونتەرلىك) نەگىزدە 100 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. ۇەۇ-نىڭ الۋان ءتۇرلى قىزمەتتەرىن 2 ملن.-عا تاياۋ ادام پايدالانادى. كوبىنەسە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار قالالاردا جانە اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسىپ قىزمەت ەتەدى جانە ولاردىڭ اۋىلدىق مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قاراعاندا قارجىلىق, تەحنيكالىق ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى الدە-قايدا جوعارى. سوندىقتان ولاردىڭ باسقا دا مەكەمەلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, جۇيەلى جۇمىس جاساۋىنا مۇمكىنشىلىكتەرى مول.
مەملەكەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ جۇمىس ىستەۋى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ كوزدەرىمەن بايلانىستى. مەملەكەتتىڭ ىقپالى ازاماتتىق سالانى قارجى ارقىلى باسقارۋ جانە ونىڭ قىزمەتىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ ارەكەتتەرىنە سۇيەنەدى. نەگىزگى ءتاسىل – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس. وسى ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنىن قارجىلاندىرۋ كولەمى جىل سايىن وسۋدە. سونىمەن قاتار اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسۋدا. بىراق وسىعان بايلانىستى بىلتىرعى جىلى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ۇەۇ-نى قارجىلاندىرۋدىڭ قيىندىعى تۋىندادى. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭ شەڭبەرى اياسىنا ءتۇسۋى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى 2007 جىلعى 21 شىلدەدەگى № 303-ءىىى قرز قولدانىستاعى زاڭى ۇەۇ-نى كوممەرتسيالىق ۇيىمدار ساناتىنا جاتقىزادى, بۇل ۇەۇ-لاردىڭ قىزمەتىن, ولار كوتەرگەن باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى.
الەۋمەتتىك تاپسىرىستى جوسپارلى تۇردە قارجىلاندىرۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس باسقا سەكتورلارعا قاتىستى بولاتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىنى تۋرالى جەكەلەگەن ەرەجەنى قابىلداۋ مۇمكىندىگىن قاراۋ قاجەت. ياعني, مەملەكەت وتە كوپ تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الادى, بىراق مەملەكەتتىك تاپسىرىس وسى زاڭ رەتتەيتىن قىزمەتتەرگە جاتپاۋى ءتيىس نەمەسە ۇەۇ-نى قولداۋ بويىنشا باسقا دا راسىمدەردى ازىرلەۋ قاجەت.
الەۋمەتتىك تاپسىرىستار بويىنشا جوبالاردى ىرىكتەۋدە دە بىرقاتار كەمشىلىكتەر ورىن الۋدا. كوبىنەسە اتقاراتىن جۇمىستىڭ كولەمى مەن ۋاقىتىنىڭ ساي بولماۋى, قارجىلاندىرۋدىڭ جىلدىڭ ورتاسىندا باستالۋى, سوندىقتان دا قاجەتتى ءىس-شارالاردىڭ دەر ۋاقىتىندا جۇزەگە اسپاي, تەك قاعاز جۇزىندە قالا بەرەتىنىن ايتۋعا بولادى.
وسى ورايدا الەۋمەتتىك تاپسىرىس تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرىپ جانە قارجىلاندىرۋ ەرەجەلەرىن دە ءوزگەرتكەن ءجون. الەۋمەتتىك جوبالاردى قارجىلاندىراتىن ارنايى قور قۇرۋ كەرەك. ول تەك مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلماي, باسقا دا سالالاردان قارجى كوزدەرىن ءىزدەستىرۋ جولدارىن قاراستىرسا قۇبا-قۇپ. سوندا ماڭىزدى جوبالار مەن باعدارلامالار جارتى جىل ەمەس, تولىققاندى جۇمىس جاساي الادى. ەكىنشى جاعىنان, بولىنگەن قارجى جۇمسالۋى اشىق ءجۇرىپ, ولاردىڭ ەسەبى جىلدا باق-تا جاريالانۋى قاجەت.
سوڭعى كەزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ باقىلاۋ قىزمەتىنە باسا نازار اۋدارىلىپ, ءبىراز باستامالار ىسكە اسىرىلۋدا. “نۇر وتان” پارتياسى ازاماتتىق قوعامنىڭ باقىلاۋ قىزمەتىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ارنالعان ءىس-شارالاردى قولعا الۋدا. اسىرەسە, ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءبولىنگەن قاراجاتتى باقىلاۋ, ونىڭ تيىمدىلىگىن قاداعالاۋ اسا ماڭىزدى شارا.
الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك سالاسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل بيزنەس پەن مەملەكەت قاتارىندا ءۇشىنشى تەپە-تەڭ سەرىكتەس رەتىندە ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ كوكەيلەرىندەگى ءماسەلەلەرىن شەشۋدەگى كوپىر دەسەك تە ارتىق بولماس. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى ەڭبەك سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قاداعالاۋدا, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە, ءتۇرلى الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋدە ماسەلە كوتەرىپ, مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ نازارىن اۋدارۋمەن قاتار, ولارمەن ماسەلەلەردى قويان-قولتىق ارالاسىپ شەشۋگە ۇمتىلىپ وتىر. بۇل ءۇشىن, ارينە, ازاماتتىق قوعامدا جوعارى دەڭگەيدەگى ساراپتاۋ ينستيتۋتتارى مەن جەتىلگەن كوممۋنيكاتسيا جۇيەسى بولۋ قاجەت. قازاقستاندا قازىرگى تاڭدا قوعام اتىنان جۇمىس جاسايتىن مەكەمەلەر جوقتىڭ قاسى. مەملەكەت پەن بيزنەسكە تەپە-تەڭ قوياتىن اقپاراتتىق ىقپال دا, بەلسەندى كۇش تە ناقتى قالىپتاسپاعاندىقتان, ازاماتتىق قوعام مەملەكەتتىك جۇيەگە تاۋەلدى بولۋدا. مىسالى, ۇەۇ مەن فيسكالدىق ورگانداردىڭ, سونداي-اق فيسكالدىق ورگانداردىڭ مەتسەناتتارمەن ءوزارا قاتىناستارى ۇلكەن ماسەلە تۋعىزىپ وتىر. ەلىمىزدە قايىرىمدىلىققا جۇمسالعان قارجىعا سالىقتى رەتتەۋدىڭ جاي-كۇيى وتاندىق بيزنەستىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىنا قاراجات سالۋىن ىنتالاندىرمايتىنى بۇل ىسكە قولبايلاۋ بولۋدا.
ازاماتتىق قوعام قازىرگى كەزەڭدە ءوزىنىڭ قىزمەتىن تولىق اتقارىپ وتىر دەپ ايتۋعا ەرتە. مەملەكەت ءوز تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋدە. الايدا, ازاماتتىق قوعامنىڭ قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن قوعام دا ءوز تاراپىنان بەلسەندىلىك تانىتىپ, ومىرلىك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ جولىندا تالاي جۇمىستاردى اتقارۋى ءتيىس.
ا. سادۋاقاسوۆا, “نۇر وتان” حدپ پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.