پارلامەنتارالىق وداقتىڭ ۇيىتقىسىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىندە وتكەن پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك 3-ءشى كونفەرەنتسياسى قورىتىندى دەكلاراتسيا قابىلداۋمەن اياقتالدى. الەمنىڭ 180 ەلىنىڭ ەكى جۇزگە تارتا پارلامەنتتىك توپتارى قاتىسقان ايتۋلى باسقوسۋ 2015 جىلعا دەيىنگى مىڭجىلدىق دامۋى ماقساتىنىڭ ورىندالۋى بارىسىن جانە الداعى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى.
سوڭعى 2005 جىلعى وتكەن كونفەرەنتسيادان كەيىن الەم سان الۋان ءوزگەرىستەردى باسىنان كەشىردى. اسىرەسە, جاھاندىق ەكونوميكاداعى قۇبىلىستار, كليماتتىڭ وزگەرۋى, ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جانە ادام ساۋداسى مەن ميگراتسيا ماسەلەسى ءالى شەشىمىن تابا قويماعان. بۇدان باسقا مول شىعىنعا ۇشىراتقان تابيعي اپاتتاردىڭ ورىن الۋى, لاڭكەستىك, قارۋ-جاراقتاردىڭ زاڭسىز اينالىمى, قاراقشىلىق جانە وزگە قىلمىستاردىڭ وزگەشە ۇيىمداسقان ءتۇرىنىڭ سيپات الۋى بايقالۋدا. ونىڭ ۇستىنە الەمدە تۇرمىس دەڭگەيى ءار ءتۇرلى ەلدەر اراسىنداعى الشاقتىق ارتىپ كەلەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىك تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتكەنىمەن, ۇلتتىق پارلامەنتتەر بۇل باعىتتا ءوزىنىڭ قولداۋىن ءبىلدىرۋى ءتيىس. بۇنىڭ بارلىعى دا پارلامەنتتەر سپيكەرلەرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك 3-ءشى كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان دەكلاراتسيادا كورىنىس تاپتى.
قازاقستان دا مىڭجىلدىق دامۋى ماقساتتارىن ورىنداۋدا كەدەيشىلىك سانىن قىسقارتۋ, ەكولوگيا, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, گەندەرلىك تەڭدىك جانە باستاپقى ءبىلىم بەرۋگە قولجەتىمدىلىك ماسەلەلەرىن باستى نازاردا ۇستاۋدا. ءوزىنىڭ جاساعان بايانداماسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن مىڭجىلدىق ماقساتتارىندا كورىنىس تاپقان سوڭعى ءۇش ءماسەلە جۇزەگە اسىرىلعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت كۇن تارتىبىنە “مدم پليۋس” دەگەن مىندەتتەمە قابىلداپ, وزگە ەلدەردىڭ ءتاجىريبەلەرى, ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار, ۇلتتىق ستاتيستيكا, سارالانعان ۇلتتىق باسىمدىقتار نەگىزىندە ەلىمىز ءۇشىن لايىقتالعان قوسىمشا ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان. وسى كەزگە دەيىن ەلىمىز مدم ورىنداۋعا قاتىستى ءتورت بايانداما ازىرلەگەنى بەلگىلى. ايتسە دە, مەملەكەت تاراپىنان ءجىتى قاداعالاۋدى تالاپ ەتەتىن تۇستار دا جوق ەمەس. ول اسىرەسە انا مەن بالا ءولىمى, ۆيچ/سپيد جانە تۋبەركۋلەز سياقتى ءماسەلەلەرمەن تىعىز بايلانىستى. الايدا, قازىردىڭ وزىندە قازاقستان 2015 جىلعا دەيىن مدم كورسەتىلگەن مىندەتتەردىڭ ءبىرازىن ورىندايتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن بايقاتتى.
وسىنداي مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا الەم پارلامەنتتەرىنىڭ ۇيىسقان وشاعى بولىپ تابىلاتىن پارلامەنتارالىق وداققا ەرەكشە ءۇمىت ارتىلۋدا. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن دا ءوز سوزىندە الەمگە كاسىپقوي ءارى وتكىر ءتىلدى پارلامەنتتەر قاجەت دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. سونداي ىقپالدى وداق ول – پارلامەنتارالىق وداق بولىپ تابىلادى. وداقتىڭ قابىلداعان شەشىمدەرى مىندەتتى سانالماعانىمەن, ونىڭ ىقپالى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ۇكىمەتتەرگە, الەمدىك قاۋىمداستىققا ءجۇرىپ وتىرعاندىعىن مويىنداۋ كەرەك. بۇۇ جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك مارتەبەگە يە پاو ونىڭ حاتشىلىعىمەن جانە وزگە دە قۇرىلىمدارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. بۇنىڭ الدىنداعى وتىرىستار بۇۇ تاراپىنان نەمەسە بىرلەسە ۇيىمداستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. پاو حاتشىلىعى جەنەۆا (شۆەيتساريا) قالاسىندا ورىن تەپكەن. ونىڭ باس حاتشىسى اندەرس دجونسون (شۆەتسيا) بولىپ تابىلادى.
نەگىزىنەن, پارلامەنتارالىق وداق – ءار ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق پارلامەنتتىك توپتارىن ءبىرىكتىرەتىن, بايىرعى حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم. ول 1889 جىلى قۇرىلعان. پاو قۇرامىنا قازىر 155 مەملەكەتتىڭ پارلامەنتتىك توپتارى كىرسە, وداقتىڭ نەگىزگى مىندەتى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ىسىندەگى ءبىرلەسكەن جۇمىستى جانە پارلامەنتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى ىنتالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. وداقتىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى ناميبيا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ سپيكەرى تەو-بەن گۋريراب. ول 2008 جىلى 15 قازاندا ۇشجىلدىق مەرزىمنەن تۇراتىن وسى قىزمەتكە سايلانعان-دى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى پاو مۇشەلىگىنە 1993 جىلى 4 ناۋرىزدا قابىلدانسا, ەلىمىز 1998 جىلدان “ەۋرازيا” گەوساياسي توبىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ال 2000 جىلدان ەلىمىز وداقتىڭ جىل سايىنعى وتەتىن بارلىق ءىس-شارالارى مەن كونفەرەنتسيالارىنا قاتىسۋدا. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستاندىق دەلەگاتسيا جىل وتكەن سايىن پارلامەنتارالىق بىرلەستىكتەگى جۇمىسىن جانداندىرا باستادى.
مىنبەردەن ءسوز العان سپيكەرلەردىڭ دەنى ادام قۇقىن قۇرمەتتەۋ جانە زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋ دەموكراتيانىڭ نەگىزىندە جاتىر دەگەندى تىلگە تيەك ەتە كەتتى. مۇنداي مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇجىمدىق ەرىك-جىگەر قاجەت نەمەسە قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەردى ءادىل سايلاۋ وتكىزۋ ارقىلى تۇزەتۋگە بولادى دەگەندەر دە بولدى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايماقتىق پروبلەمالار دا ايتىلماي قالعان جوق. 2015 جىلدارى حالىقارالىق دەڭگەيدە ايەلدەردىڭ سانىن زاڭ شىعارۋ ورگاندارىندا ورتاشا ەسەپپەن وتىز پايىزعا ارتتىرۋعا ۇمتىلىس جاساۋ كەرەكتىگى دە قوعامداعى ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى رەتىندە ۇسىنىلدى. نازىك جانداردىڭ قوعامدىق ومىردە بەلسەندى ارەكەت ەتۋىنە كەدەرگى بولاتىن بارلىق ديسكريميناتسيالارمەن كۇرەسۋ باستى نازارعا الىندى. سونداي-اق, بۇۇ-نىڭ وكىلەتتى سيپاتىن جانە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى ونىڭ تيىمدىلىگى مەن ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندىگى دە اتاپ كورسەتىلدى. ۇيىمنىڭ ءوزى, ونىڭ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءرولى ارتاتىنداي بولىپ رەفورمالانۋى ءتيىس. وسى رەتتە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان بۇۇ يادرولىق قارۋدان ازات, بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۇرعىسىنداعى 5 پۋنكتتەن تۇراتىن ۇسىنىسى ەرەكشە قولداۋعا يە بولدى. بۇل ۇسىنىستى قازاقستان دا جوعارى باعالايتىندىعىن جەتكىزگەن سەنات توراعاسى ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىنان اينىمايتىندىعى كوپشىلىككە ايان ەكەندىگىن تاعى قۋاتتادى. جاقىندا سەمەي وڭىرىنە جاساعان ساپارىندا بۇۇ باس حاتشىسى ەلىمىزدىڭ انتييادرولىق ۇستانىمىن جوعارى باعالاعان بولاتىن. مىنە, وسى جوعارى باعا حالىقارالىق مىڭبەردەن ايتىلدى.
قورىتا ايتقاندا, ۇلتتىق پارلامەنتتەر شەڭبەرىندەگى, جالپى, پارلامەنتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ۇنقاتىسۋ, ساياسي پارتيالاردىڭ پىكىرتالاسىن ارتتىرۋدا وزىندىك ۇلەس قوسىپ وتىرعان پارلامەنتارالىق وداق جۇمىسى ەرەكشە. اتالعان حالىقارالىق ماڭىزدى شارا جانە ونداعى قابىلدانعان دەكلاراتسيا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ۇلتتىق پارلامەنتتەردىڭ ءرولىنىڭ ارتۋىنا, ولاردىڭ بەلسەندى ارەكەتىنە يگى ىقپالىن تيگىزۋى شارت.
اسقار تۇراپباي ۇلى.