[caption id="attachment_74240" align="alignleft" width="560"] SALAM.BULA[/caption]
نەمەسە بىلىكتى مامان ءبىلىمدى ستۋدەنتتەن شىعادى
بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى – ءبىلىم بەرۋدە بىرىزدىلىك, ياعني جوعارى وقۋ ورنىنان ءتۇرلى ماماندىق يەسى بولىپ شىققان جاس وسكىن ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋى كەرەك. بۇل رەتتە ايماقتىق ءبىلىم وردالارىنىڭ دا قوساتىن وزىندىك ۇلەسى بار. سوندىقتان, 100 ناقتى قادامعا سايكەس اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس جونىندە ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلى, ەل ەكونوميكاسىن دامىتىپ, ءوركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنان ورىن الۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ءجۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتقا ساي ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتە بىلىكتى كادر ازىرلەۋ بارىسىندا قانداي جۇمىس اتقارىلۋدا؟
– ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى 100 ناقتى قادامدا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا توتەپ بەرۋ جولدارى قاراستىرىلىپ قانا قويماي, ءوسۋ, وركەندەۋ, دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ماسەلەسى ايتىلعانى ءمالىم. 77-ءشى قادامدا بىلىكتى كادر ازىرلەۋ, وزىق تاجىريبەنى تاراتۋ تۋرالى ۇسىنىلعان ۇتقىر وي وسىعان دەيىن ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىسپەن وزىندىك ۇيلەسىم تاپقان. ايتالىق, الماتى وبلىسى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم, ەكونوميكا, قۇقىق, مادەنيەت, ونەر سالالارىنىڭ دامۋى ءۇشىن سۇرانىسقا يە بولون دەكلاراتسياسى قاعيدالارىنا سايكەس جاڭا كوزقاراستاعى كاسىبي مامانداردى دايارلايتىن جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كۇن ساناپ زامان اعىمىنا ساي, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە جاڭا ماماندىقتار اشىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم ورداسىندا 40 ماماندىق بويىنشا باكالاۆريات, 19 ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا, 6 ماماندىق بويىنشا PhD دوكتورانتۋرا بار. بيىلعى وقۋ جىلى قارساڭىندا ماگيستراتۋرادا «ەكولوگيا», ال PhD دوكتورانتۋرادا «ماتەماتيكا», «باستاپقى وقىتۋدىڭ پەداگوگيكاسى مەن ادىستەمەسى» ماماندىقتارى جاڭادان اشىلىپ, بىلىمگەرلەر قابىلدانۋدا. سونداي-اق, ىشكى جانە سىرتقى اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, وقىتۋشىلار ءمۇمكىندىگىنشە شەتەلدەردە ءبىلىم الۋعا, تاجىريبە الماسۋعا جىبەرىلۋدە. الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى جەتەكشى, ءارى تانىمال ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىمەن ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق نىعايۋدا. ۋنيۆەرسيتەتىمىز كوپسالالى جوعارى وقۋ ورىندارى بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا 8-ءشى ورىندا تۇر. سونداي-اق, حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن وتكەن قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. 2011 جىلى گەرمانياداعى AQUIN حالىقارالىق اككرەديتتەۋ اگەنتتىگىنەن 6 وقۋ باعدارلاماسىن وتكىزگەن بولساق, بۇگىنگى تاڭدا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانىڭ 56 ماماندىعىن مامانداندىرىلعان اككرەديتتەۋدەن وتكىزىپ وتىرمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇلەكتەرىمىز قازىرگى كۇنى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ىرگەلى ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا بىلىمدەرىن جالعاستىرۋدا جانە تانىمال كومپانيالاردا جۇمىس ىستەۋدە.
100 ناقتى قادامدا پرەزيدەنت يندۋسترياليزاتسيالاۋ جانە رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن ساقتاۋدا اتقارىلۋعا ءتيىستى جوسپاردى دا كورسەتكەن بولاتىن. وسى باعىتتا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دە بىرقاتار ىستەر قولعا الىندى. عىلىمي-تەحنيكالىق ىزدەنىستىڭ جەتىستىگىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ ماقساتىندا جەمىس-جيدەك ونىمدەرىن وڭدەيتىن كوپسالالى كەشەننىڭ قۇرىلىسىن باستادىق. سونداي-اق, الماتى وبلىسىنىڭ بيزنەس سالاسى جوسپارىمەن بىرلەسىپ ءتۇرلى ءوندىرىس جوبالارىن جاساپ جاتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, ەنەرگەتيكا جانە ماشينا جاساۋ باعىتىندا تالدىقورعانداعى «مەتاكون», «ينتەگرال» زاۋىتتارىمەن, ۇشتوبەدەگى «كازسيليكون» كومبيناتىمەن, «قاينار-اكب» اككۋمۋلياتور زاۋىتىمەن تىعىز بايلانىستامىز. سونىمەن قاتار, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, «الماتى ايماقتىق تەحنوپارك» جشس, «التاي» شىعىس قازاقستاندىق ايماقتىق تەحنوپاركىمەن جانە «الاتاۋ پيت» يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىمەن بىرلەسكەن جوبالار قولعا الىنۋدا. بولاشاقتا ەنەرگەتيكا جانە شيكىزاتتى وندىرۋگە ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزەتىن ينتەللەكتۋالىق ورتالىق اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىن دامىتىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنان ورىن الۋ ءۇشىن اتقارىپ جاتقان يگى ىستەرىمىزدىڭ ءبىر پاراسى. جالپى, جوعارىدا ايتقان 77-ءشى قادامداعى بىلىكتى كادرلاردى ازىرلەۋگە باعىتتالعان جوسپارعا سايكەس بىرقاتار جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايمىن. ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادامدا بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان, جاسالماعان, حالىقتىڭ, بيلىكتىڭ پسيحولوگياسىن وزگەرتەيىك دەپ وتىرمىز», – دەگەن سوزىندە تەرەڭ وي جاتىر. بۇل بۇكىل حالىق بولىپ جۇمىلىپ كوتەرەتىن جۇك جانە ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى, شىعارماشىلىقتى قاجەت ەتەتىن قادام.
– ۇلتتىق باعدارلامانىڭ 78-ءشى قادامىندا ايتىلعانداي نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قانداي تاجىريبەسىن ەنگىزدىڭىزدەر؟
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت ءححى عاسىرداعى قازاقستاندىق جوعارى مەكتەپتىڭ ۇلگىسى بولىپ وتىرعاندىعىن ماقتان تۇتامىز. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت تاجىريبەسىنە بەيىمدەلۋدە. ەلىمىزدەگى كوشباسشى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتاجىريبەسىن زەردەلەۋ, وقىپ-ۇيرەنۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ وقىتۋشىلار, پروفەسسورلىق قۇرام الدىمەن سول ۋنيۆەرسيتەتتە بولىپ ءۇش ايلىق كۋرستى وقىدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 15 قىزمەتكەر ولاردىڭ ىشىندە پرورەكتورلار, دەكاندار, ءبولىم باستىقتارى, وقىتۋشى پروفەسسورلار تاجىريبە الماسىپ, بىلىكتىلىكتەرىن كوتەرىپ كەلدى. ەندى العان تاجىريبەلەرىن ءارىپتەستەرىمەن ءبولىسىپ, وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزىپ جاتىر. وقىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن يگەرىپ, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ, زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ, وقۋ-ءۇردىسىن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ, دارىندى جاستاردى تارتۋ سىندى ىستەردى قولعا الىپ, كۋرستار وتكىزۋدەمىز. قانداي تاجىريبە ەنگىزۋدەسىزدەر دەگەنگە ناقتىراق توقتالسام, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلگىسى رەتىندە ۇجىمدىق باسقارۋ فورماسى قامقورشىل كەڭەسى تاجىريبەگە ەنىپ جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە. باسقارۋدىڭ وسى ءتۇرى بىزدە دە قولدانىسقا ەنۋدە. وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي كەڭەسى شەشىمىمەن قامقورشىلار كەڭەسى قۇرىلدى. كەڭەس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە, ستۋدەنتتەردى تاربيەلەۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋعا, قىزمەت ءتۇرىن قارجىلىق جاعىنان دەمەۋگە جانە ايماقتىق باسقارۋ ورگاندارىمەن, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر, ۇيىمدارمەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋعا ىقپال ەتۋدە. بۇعان قوسا اتالعان كەڭەس ۋنيۆەرسيتەتكە قارجىلىق كومەك كورسەتۋ سىندى ماسەلەلەردى قاراستىرىپ, بيۋدجەتتەن تىس قارجى كوزىن تاۋىپ, ونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋىنا جۇمساۋعا كۇش سالادى. سونىمەن قاتار, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كادرلىق ساياسات جونىندەگى تاجىريبەسىندە ءوز قىزمەتىمىزگە ەنگىزىپ, كادرلىق ساياساتتاعى قۇزىرلىلىعىمىزدى ارتتىرىپ وتىرمىز. ماسەلەن, لاۋازىمدىق قىزمەتتەردى ءبولۋ, شتاتتىق كەستەنى قۇرۋ, كادرلاردى جۇمىسقا قابىلداۋ, اكادەميالىق ۇتقىرلىق بويىنشا تانىمال عالىمداردى شاقىرۋ سىندى ءىس-ارەكەتتەردى ءوزىمىز شەشىپ, شەشىم قابىلداي الامىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماڭىزدى تاجىريبەنىڭ ءبىرى – عىلىمدى كوممەرتسيزاتسيالاۋ. بۇل ءۇردىس وتاندىق عىلىمدى دامىتۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان وسى باعىتتا اۋقىمدى شارالاردى قولعا الدىق. ناقتى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي زەرتحانالار مەن ورتالىقتاردى ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرىپ عىلىمي كلاستەر قۇردىق. كلاستەردىڭ قۇرامىنا «جاستاردىڭ ايماقتىق يننوۆاتسيالىق ورتالىعى», «ءىلياستانۋ», «ولكەتانۋ ءجانە عىلىم فيلوسوفياسى», «ادام پسيحوفيزيولوگياسى», «ايماقتىق ەكولوگيالىق زەرتتەۋ», «گەوفيزيكالىق ورتانىڭ بيوفيزيكالىق مونيتورينگى», «ماتەماتيكا جانە جاڭا تەحنولوگيا», تاعى باسقا زەرتحانالار مەن ورتالىقتار ەندى. بۇل كۇندە وسى ورتالىق قىزمەتكەرلەرى مەن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى جەمىسىن بەرىپ وتىر. عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن, وندىرىسكە ەندىرۋگە نەگىزى بار زەرتتەۋلەرگە پوتەنت الۋدامىز. سونىڭ ءبىرى, جەمىس-جيدەك ونىمدەرىن وڭدەيتىن كوپسالالى كەشەن. الماتى وبلىسى اگرارلىق ايماق بولعاندىقتان, ءبىز ويلاپ تاپقان كەشەننىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, وتاندىق ءونىم شىعارۋعا تيگىزەر پايداسى مول بولماق. سونداي-اق, عىلىمي كلاستەردە بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋ, ادامنىڭ پسيحوفيزيولوگيالىق جاعدايىن زەرتتەۋ, ماتەماتيكا, ەكولوگيا سالاسى بويىنشا ىزدەنىستەر, ءتاجىريبەلەر جاسالۋدا. عىلىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالداردا, يمپاكفاكتورلى باسىلىمداردا جارىق كورۋدە. عىلىمي جوبالارىمىزدى ىسكە اسىرىپ, وندىرىستە قولدانۋ ءۇشىن ءىرى-ءىرى كاسىپورىندارمەن كەلىسىم جاساپ, مەموراندۋمعا قول قويىستىق. وسىلايشا رەت-رەتىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمدى كوممەرتسيزاتسيالاۋ ءىسى ءورىس الىپ كەلەدى.
ارينە, ءبىز مۇنىمەن شەكتەلمەيمىز, ءالى دە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەن ۇيرەنەر تاجىريبەمىز وتە كوپ.
– ءبىلىم بەرۋ سالاسىن وڭتايلاندىرۋعا وراي شەت ءتىلدەردە وقىتۋ ماسەلەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– جوعارىدا ايتقانىمداي, 100 ناقتى قادامنىڭ ىشىندە وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى دە ايدان انىق كورسەتىلگەن. سول كونتەكستە, اسىرەسە, ءتىلدىڭ ۇشتۇعىرلىعىنا باسىمدىق بەرىلگەن. بۇگىنگىدەي جاڭا تاريحي كەزەڭدە حالىقتىڭ كوپتىلدى ءبىلۋى ءار سالادا باسەكەلەستىكتى ارتتىرا تۇسەدى. حالىق ساۋاتتى بولسا, ۇرپاعىمىز ەمىن-ەركىن ءۇش تىلدە, ءتىپتى, ودان دا كوپ تىلدە سويلەپ جاتسا – مەملەكەتىمىزدىڭ تانىمالدىعى, الەمدىك ارەناداعى بەدەلى وسە تۇسەتىنى انىق. سوندىقتان دا, ۇشتىلدىلىك ۇعىمى ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ وتىر. ۇلت جوسپارىندا ەلباسى مەكتەپتەرمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كوشۋىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە بىزدەر دايارلاعان كادرلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جانە ءبىلىم بەرۋ قۇرىلىمىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرادى.
جاڭا باعدارلامادا كورسەتىلگەن قادامداردىڭ بىرقاتارى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتىندە ىسكە اسىپ جاتىر. ناقتى دەرەك كەلتىرەر بولسام, كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بويىنشا «اقپاراتتىق جۇيەلەر», «پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا» ماماندىقتارى وقىتىلۋدا. اتالعان ءبىلىم باعدارلامالارى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇشتىلدىلىك يدەياسى اياسىندا شەتەلدىك ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن وقۋ باعدارلاماسىن قۇردىق. قازىرگى تاڭدا وسى باعدارلامامەن ماتەماتيكا, بيولوگيا, تاريح پاندەرىنەن ءبىلىم بەرۋ جۇزەگە اسىپ جاتىر.
ءتىل مەڭگەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدە سىرتقى اكادەميالىق ۇتقىرلىقتىڭ دا ءرولى زور بولىپ وتىر. جىل سايىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەن جەتەكشى شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنان 40-تان استام ستۋدەنتتەر ءبىلىم الىپ كەلەدى. ايتالىق, ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىندە, گرەتسيانىڭ افينا تەحنولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە, چەحيانىڭ اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ريگا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, پولشانىڭ لودز ۋنيۆەرسيتەتىندە, اقش-تىڭ ايداحو ۋنيۆەرسيتەتىندە, تاعى باسقالارىندا ءبىلىم الۋدا. شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورنىنا اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندەر عانا بارا الاتىنىن ەسكەرسەك, جىل وتكەن سايىن شەتەلگە بارىپ وقىسام دەگەن تالاپپەن ءتىل ۇيرەنۋگە دەن قويعان جاستاردىڭ قاتارى ءوسىپ وتىر. وسىلايشا ءتىلدى ماجبۇرلەپ ەمەس, قاجەتتىلىك تۋدىرۋ ارقىلى ۇيرەتۋگە شاقىرۋدىڭ ءمانى زور دەپ ويلايمىن. ال ماگيستراتۋرادا وقيتىن ماگيسترانتتار مىندەتتى تۇردە عىلىمي تاعىلىمدامادان ەۋروپا مەن ازيانىڭ بەدەلدى وقۋ مەكەمەلەرىنەن ءوتىپ, تاجىريبە جيناپ, ءتىل ۇستارتىپ كەلەدى. سونداي-اق, ءار وقۋ جىلىندا شەتەلدىك پروفەسسورلاردى ءدارىس وقۋعا شاقىرامىز. اتاقتى عالىمداردى ۋنيۆەرسيتەتكە تارتۋ-شاقىرتۋ ارقىلى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرساق, ەكىنشى جاعىنان ءتىل ۇيرەنۋ, شەت تىلىندە وقىتۋ ماسەلەسىن دە شەشىپ وتىرامىز. كوپتىلدىلىككە قاتىستى ماسەلەنى شەشۋدە تاعى ءبىر قولعا العان جول – جاڭا كادرلاردى قىزمەتكە قابىلداعاندا ونىڭ ءۇشتىلدى ءبىلۋىن تالاپ ەتۋ. ال ۋنيۆەرسيتەتتە بۇرىننان قىزمەتتە جۇرگەن كادرلارعا, وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامعا ءتىل ۇيرەنۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساپ, اعىلشىن, نەمىس, كورەي, قىتاي, تاعى باسقا دا تىلدەردى ۇيرەنۋگە ارنالعان ورتالىقتار اشىپ, كابينەتتەر جابدىقتاپ قويدىق.
مەملەكەت باسشىسى: «قازاقستان حالقى بۇكىل الەمدە ءۇش ءتىلدى پايدالاناتىن جوعارى ءبىلىمدى ەل رەتىندە تانىلۋعا ءتيىس. بۇلار: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى جاھاندىق, ەكونوميكاعا ويداعىداي كىرىگۋ ءتىلى», – دەگەن بولاتىن. بۇعان دالەل, كۇنى كەشە عانا ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا ەندى. وسى ۇيىمعا ەنۋ ارقىلى ءبىز ەكونوميكامىزدى كوتەرەتىنىمىز داۋسىز. وسى ۇيىمدا ساۋدا-ساتتىق جاساۋ ءۇشىن دە شەت ءتىلىن ءبىلۋ ماڭىزدى. سوندىقتان, كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ — كوپقىرلى ماسەلە. ونىڭ ءار مىندەتىن ءار قىرىنان قاراستىرۋ – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ ايتار ەدىم.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
تالدىقورعان.