اتا-بابالارىمىز «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ» وسكەلەڭ ۇرپاققا بىرلىكتى, جۇدىرىقتاي جۇمىلۋدى وسيەت ەتكەن. سوندىقتان قازاقتىڭ «ىرىس, قايدا باراسىڭ؟ ىنتىماققا بارامىن», دەپ دانالىق ايتۋى بەكەر ەمەس. ال ۇلت ۇستازى, حاكىم ابايدىڭ: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ», دەگەن ناقىل ءسوزى كەلەشەككە قالدىرعان اماناتى ىسپەتتەس. مىنە, بۇل ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇرىنعى وتكەن دانالار سوزىنە تاۋەلسىزدىك جىلدار بەلەسىندە ءاردايىم جۇگىنىپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. سونىڭ تاعى ءبىر ناقتى ايعاعى رەتىندە ەلباسىنىڭ «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتا كەمەل كەلەشەگىمىزدى ايقىندايتىن باسىم باعىتتارمەن بىرگە, تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى – ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني ماسەلەلەرىن دە اتاپ, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن ماڭىزىن تولىعىمەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, بيىل كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعى اتاپ وتىلۋدە.
بۇل شارالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ الىستى بولجاي الاتىن كورەگەندىگىن تاعى ءبىر ايقىن تانىتقان ەلەۋلى قادام بولعانىن ايتقان ءلازىم. كۇللى الەمدەگى كەز كەلگەن ەگەمەن مەملەكەتتىڭ سان عاسىرلار بەلەسىندە ءوز ماڭىزى مەن قۇنىن جوعالتپاي, بابادان بالاعا اسىل مۇرا بولىپ كەلە جاتقان زاڭدار جيناعى بولادى. وسىنداي اتا زاڭ, ياعني ەلىمىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قاراي قارىشتى قادام باسۋىنىڭ العىشارتتارىن جاساپ بەرگەن جاسامپاز قۇجات ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا قابىلدانعان بولاتىن. بۇل قازاق جەرىن مەكەندەگەن بايىرعى جۇرتتىڭ سان عاسىرلىق ارمانى بولسا, دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭداعان جاس رەسپۋبليكانىڭ باسقا ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولىپ, قاناتىن كەڭىنەن جايۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك داعدارىس سىناقتارى كەزەڭىندە ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرىپ, الدىن الۋدىڭ بارلىق شارالارىن قابىلداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ءيا, مەملەكەتىمىزدىڭ قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ءوز كونستيتۋتسياسىن جازىپ, قابىلداعانى تالايلاردى تاڭعالدىرعانى راس. دەسە دە, ءبىز قۇپتاي قاراعاندارعا دا, سىناي ۇڭىلگەندەرگە دە سىي رەتىندە ولشەۋلى ۋاقىت, تاباندى تالاپ, شىعارماشىلىق ءىس-ارەكەتتىڭ ارقاسىندا العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتتىك.
اتا زاڭ – اتا-بابالار ارمانداعان ازاتتىقتى ايقىندايتىن, تاۋەلسىز ەلدىكتى تانىتاتىن, ءارى بۇگىندە دەربەس مەملەكەت ەكەندىگىمىزدى كورسەتەتىن قاستەرلى قۇجات. اتا زاڭ – ەلدىگىمىزدىڭ تىرەگى, ازاماتتىڭ ارقاسۇيەر التىن ارقاۋى. ءبىزدىڭ كۇللى تىنىس-تىرشىلىگىمىز, ءومىر سالتىمىز, قوعامنىڭ تامىر بۇلكىلى – بارلىعى اتا زاڭنان باستاۋ الاتىندىعى راس. اتا زاڭ – ەل ازاماتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن تانىتاتىن, ءار وتانداسىمىز بۇلجىتپاي ورىندايتىن زاڭداردىڭ التىن تەمىرقازىعى. اتا زاڭ – بابالار اماناتى. كەشەگى قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولى», ەسىمحاننىڭ «ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» جالعاسى, زاڭدى مۇراگەرى – قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى كونستيتۋتسياسى. تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىنا ۇڭىلەر بولساق, العاشقى قازاق حاندىعى قۇرىلعاندا اتا-بابالار داستۇرىمەن قاتار, 1511 جىلى 19-باپتان تۇراتىن نەگىزگى زاڭ قابىلدانعان. وعان قازاق «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان بولاتىن. ءالى دە سولاي اتالادى.
1690 جىلى تاۋكە حان «جەتى جارعىنى» قابىلدادى. بۇل زاڭ – جەتى ادەتتىك-قۇقىقتىق جۇيەدەن تۇراتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن سالالاردىڭ جيىنتىعى. «جەتى جارعىنى» جاساۋعا داناگوي بيلەر بەلسەنە اتسالىسىپتى. اتى اڭىزعا اينالعان اتاقتى تولە بي قايتىس بولار الدىندا ءۇش ءجۇزدىڭ يگى جاقسىلارىن جيناپ الىپ: «اتتىڭ قۇنىن, ەردىڭ قۇنىن, ايەلدىڭ قۇنىن ءوز اقىلىمىزشا شەشكەن ءجون» دەپ كەڭەس بەرگەن ەكەن. «مالعا سالساڭ باسپايتىن, ۇرساڭ شاپپايتىن جابى بار دا, قۋساڭ جەتەتىن, قاشساڭ قۇتقاراتىن جەلدەن جۇيرىك تۇلپار بار, ەكى ادامنىڭ باسى قوسىلسا وسەك ايتاتىن ايەل بار دا, ءبىر ەلگە انا, پانا بولاتىن ايەل بار. شەشىم ايتقاندا وسىلاردىڭ ارا-جىگىن اشىپ, ەكشەپ بارىپ, قۇن كەسۋلەرىڭدى وتىنەم», دەپ اماناتتاپتى ارتتا قالىپ بارا جاتقان ەل اعالارىنا.
بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن كونستيتۋتسيا قوعام مەن بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ الەم تانىعان مەملەكەتكە اينالۋىنا وڭ ىقپال ەتتى. ەلىمىز – زايىرلى مەملەكەت. ايقارا اشىلعان قۇشاعىنا, كەڭ قولتىعىنا سان تاعدىرلى كوپ ۇلتتى بىرىكتىرىپ جاتىر. «بەرەكە باستاۋى – بىرلىك, ەل ءىشى – تاتۋ تىرلىك» دەمەكشى, ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن قيىن-قىستاۋ زامانداردا كيىز تۋىرلىقتى قازاق ۇلتىن ۇلت رەتىندە ساقتاپ قالعان بىرلىگى مەن ىنتىماعى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. دوستىق پەن ىنتىماق بار جەردە بەرەكە مەن ىرىس بولارى ايدان انىق. «بىرلىك بار جەردە – تىرلىك بار» دەيدى ءبىزدىڭ حالىق. دانا جۇرت مۇنى تەگىننەن-تەگىن ايتپايدى. اۋىزبىرلىك پەن تۇسىنىستىك, قاراپايىم سىيلاستىق ۇستەمدىك قۇرعان جەرلەرگە قاشاندا ناتيجەلى ىستەردىڭ ءۇيىر بولاتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قالىپتاسقان ۇلتتار تۇتاستىعى مەن حالىقتار دوستىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە مەملەكەتىمىز وركەندەپ, ىلگەرى باسىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ تاتۋلىعى, ىنتىماقتاستىعى, بەيبىتشىلىگى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى جەتىستىگى – ەلىمىزدىڭ حالىقتارىنىڭ ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمى, ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن سىيلاستىعى بولىپ تابىلادى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا ەلدە 140 ەتنوس پەن 46 ءدىني قاۋىمداستىق بار ەكەندىگى بەلگىلى. وسىلاردىڭ اراسىندا ەشقانداي دا كەلىسپەۋشىلىك, دۇردارازدىق جوق. ولار قازاقستاندى ورتاق وتانى سانايدى. ەلىمىزدە ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ قايماعى بۇزىلماي ساقتالۋىندا بىرەگەي قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حالقىمىزدىڭ ادامگەرشىلىگى مەن تولەرانتتىلىعىنىڭ تاڭعاجايىپ ۇلگىسى. مۇنداي قاسيەت تۇتاس ۇلتتىڭ باسىنا ءبىر كۇندە ورناي سالمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل – حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ, سالت-ءداستۇرىنىڭ, رۋحاني بايلىعىنىڭ كەمەلدەنگەنىنىڭ ايقىن نىشانى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, قازاقستانداعى قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەگە كوتەرىلگەنىن انىق اڭعارامىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعاننان بەرى رەسپۋبليكاداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستار ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار وتكىزۋ بارىسىندا جاڭالاندى. قوعامدا ەركىن ويلاۋ مەن تولەرانتتىلىق نىعايىپ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر تابىستى دامۋ ۇستىندە. ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ تابيعي پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ تىلدىك بايلىعى جالپىقازاقستاندىق مادەنيەتتى بايىتىپ, كوپ ۇلتتى قازاقستاننىڭ بىرلىگىن نىعايتاتىن فاكتور بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن 11 ءتىلدەگى گازەت-جۋرنالدار شىعارىلۋدا, 44 تەلەستۋديا 12 تىلدە, 18 راديوستۋديا 7 تىلدە حابار تاراتادى, عالامتوردا ۇسىنىلعان كونتەنت سانى ءوسىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلىنىڭ رەسمي باستالۋىنا وراي ارناعان سوزىندە: «بۇل جىل – ورتاق تاريح پەن تاعدىر ماڭگىلىككە بىرىكتىرگەن حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن پاش ەتەتىن جىل. قازاقستان – بۇل ءبىرتۇتاس جەر, ءبىرتۇتاس حالىق, ورتاق بولاشاق! سوندىقتان, اسسامبلەيا جىلىنىڭ باستى يدەياسى – «مەنىڭ ەلىم – ماڭگىلىك ەل!» دەپ بۇل شەشىمىنىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ وتكەن بولاتىن.
شىندىعىندا دا, «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى», دەپ بابالارىمىز ەل بىرلىگى جونىندە وتە ورىندى ايتقان. ءبىز قازىرگى كۇنى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردى, الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى, ساياسي تۇراقتىلىق پەن مادەني وركەندەۋدى باستان كەشىرىپ وتىرمىز. ەلدىڭ قول جەتكەن تابىستارىنا, بىزدەگى ورىن العان تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىك جاعدايلارىنا الەمدىك وركەنيەت قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. وسىنىڭ ءوزى كوڭىلدى مارقايتىپ, تۋعان ەلگە, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىڭدى ارتتىرا تۇسەدى. ارينە, دوس ءسۇيسىنىپ, دۇشپان قىزعانا قارايتىن جەتىستىكتەر وڭايلىقپەن كەلىپ جاتقان جوق. بۇل – ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ ءوز ىشىندەگى اۋىزبىرشىلىكتىڭ, جالپى, قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن بىرلىگى ارقاسىندا جەتىپ وتىرعان يگىلىكتى ناتيجەلەر. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن كوپ ۇلتتى حالىقتىڭ بىرلىگىن بۇزباي, مەملەكەتتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن ارتتىرىپ, الەمدىك كوشتەن كەنجە قالماي, دامىعان 30 ەل قاتارىنان كورىنۋ.
داريا قوجامجاروۆا,
تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
جامبىل وبلىسى.