يۋكيا امانو,
اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى.
قازاقستان ۇكىمەتى مەن اتوم ەنەرگياسى جونiندەگi حالىقارالىق اگەنتتiكتىڭ (ماگاتە) اراسىندا قازاقستاندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن (تبۋب) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ بۇل ماڭىزدى قىزمەتتەگى ءىرى كەزەڭدى بىلدىرەدى.
2010 جىلعى جەلتوقساندا ماگاتە باسقارۋشىلار كەڭەسى يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلار ءۇشىن وتىندى جەتكىزىپ دايىنداۋدا كۇتپەگەن كىدىرىس بولسا, ەلدەرگە سەنىمدىلىك بەرەتىن كەپىلدىك مەحانيزم ءرولىن اتقاراتىن كوممەرتسيالىق ەمەس سيپاتتاعى سەبەپتەرمەن بايلانىستى ەمەس تبۋ-دى الا الاتىنداي تومەن بايىتىلعان ۋران رەزەرۆىن قۇرۋ جۇمىسىن باستادى. كەلەسى جىلى ازاماتتىق يادرولىق ماتەريالداردى قاۋىپسىز جانە سەنىمدى ساقتاۋ, ولاردى جەتكىزۋ مەن ونى پايدالانۋدا 60 جىلدىق تاجىريبەسى بار قازاقستان ءوز ەلىندە ماگاتە تبۋ بانكىن ورنالاستىرۋعا ۇسىنىس جاسادى.
ءۇش جىل بويى ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق جانە تەحنيكالىق ماسەلەلەردى كەلىستىرۋ بويىنشا, سىندارلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. مىنە, ەندى 27 تامىزدا استانا قالاسىندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك جانە مەنىڭ قاتىسۋىممەن قابىلداۋشى مەملەكەت پەن وعان بايلانىستى تەحنيكالىق شارتتار كەلىسىمىنە قول قويۋ ءۇشىن كەزدەسۋ وتكىزىلەدى. بۇل كەلىسىمدەر وسكەمەندەگى ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنداعى جوبانىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالايدى جانە ونىڭ تولىق كولەمدى جۇزەگە اسۋىن باستاپ بەرەدى.
قاي جاعىنان الساق تا, ءدال وسىندا ماگاتە تبۋ بانكىنىڭ ورنالاسۋى وتە ءماندى.
قازاقستان ءوزىن تاراتپاۋ ءىسىنىڭ قولداۋشىسى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. قازاقستان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن كەڭەس وداعىنان مۇرا بولىپ قالعان يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتتى, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى جانە يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەت رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتىنا قوسىلدى, سونداي-اق, ماگاتە-مەن ءبارىن قامتيتىن كەپىلدىكتەر كەلىسىمى مەن قوسىمشا حاتتاماعا قول قويدى. مۇنىمەن قوسا, 2009 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتى قۇرۋدا جەتەكشى ورىن الدى.
ماگاتە تبۋ بانكىن ورنالاستىرۋ – بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يادرولىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى ۋاقتىلى جانە وتە ماڭىزدى قادامى. پرەزيدەنت نازارباەۆقا, سونداي-اق, قازاقستان ۇكىمەتى مەن حالقىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن.
قازاقستان مەن ماگاتە ءبىرقاتار باعىتتار بويىنشا ناتيجەلى ىنتىماقتاسۋدا. ولار قازاقستاننىڭ يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق جوسپارىن ورىنداۋ بويىنشا بىرلەسە جۇمىس جاساۋدا. بۇدان باسقا, ماگاتە قازاقستاننىڭ زەرتتەۋ رەاكتورلارىنىڭ ءبىرىن جاڭعىرتۋعا, سونداي-اق, بۇرىنعى سەمەي يادرولىق اۋماعىن شارۋاشىلىق ءجۇرگىزۋگە پايدالى ەتۋ ءۇشىن دە كومەكتەسۋدە.
ەلدەردىڭ يادرولىق تەحنولوگيانى بەيبىت قولدانۋ يگىلىگىندە پايدالانۋعا كومەكتەسۋ – ماگاتە جۇمىسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ۆەتەريناريا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋدا جاردەمدەسەمىز جانە بۇل ءبىزدىڭ جۇمىستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگى عانا. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز ورنىقتى دامۋ سالاسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قويعان ماقساتتارعا جەتۋگە دە ءبىرشاما دەڭگەيدە ىقپال ەتەدى.
ءبىزدىڭ اينالىساتىن جۇمىسىمىز كەي كەزدە ادامداردى تاڭعالدىرادى.
ماسەلەن, جۋىرداعى باتىس افريكاداعى ەبولا ىندەتىنىڭ تاراۋى كەزىندە, ءبىز زارداپ شەگىپ جاتقان ەلدەردى وسى اۋرۋ ءتۇرىن نەعۇرلىم جەدەل دياگنوستيكا جاساۋ ءۇشىن, ياعني ءتورت كۇن ەمەس, ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن قاراپايىم قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتتىك.
ماگاتە سونداي-اق, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە – قازاقستانعا, قىرعىزستانعا, تاجىكستان مەن وزبەكستانعا جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەس پروبلەماسىنا توتەپ بەرۋگە دە كومەكتەسۋدە. بۇل سالاداعى باستامالارعا ماقتانىڭ قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتىن شىعارۋ, سۋ رەسۋرستارىن باعالاۋ مەن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قۇرامىندا ءنارلى زاتتاردى كوبەيتۋ كىرەدى. وسىنداي جوبا شەڭبەرىندە ماگاتە مەن قازاقستان عالىمدارى يادرولىق ادىستەر ارقىلى قازاقستان فەرمالارىندا وسىرىلەتىن بيداي مەن جۇگەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا.
بۇدان وزگە, ماگاتە يادرولىق مەديتسينا سالاسىندا دا كولەمدى جۇمىستار جۇرگىزۋدە, ياعني كوپتەگەن ەلدەردەگى وبىرعا شالدىققان ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ زاماناۋي يادرولىق مەديتسينا قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىك كەڭەيتىلۋدە. قازاقستانمەن بىرىگە وتىرىپ وبىر اۋرۋىن ەمدەۋ ءۇشىن دوزيمەتريا ورتالىعىن قۇرۋعا جاردەمدەسۋدەمىز جانە ساۋلەلى تەراپيانىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋدا جۇمىس جاساۋدامىز.
قازاقستان ءبىزدىڭ ReNuAL جوبامىزعا قاراجات بەرگەن ماگاتە-ءنىڭ جومارت مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل جوبانىڭ ماقساتى عالىمداردى دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا سالالاردا زەرتتەۋلەردى قولدايتىن, سونداي-اق, ۇلتتىق لابوراتوريالارعا تالداۋ قىزمەتىن كورسەتەتىن ۆەنا ماڭىندا ورنالاسقان ماگاتە يادرولىق قولدانۋ لابوراتورياسىن جاڭالاۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي 50 جىل بۇرىن سالىنعان كەشەندى كەيىنگى 20 جىلدا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرا الاتىن قاجەتتىنىڭ بارىمەن جابدىقتالعان لابوراتورياعا اينالدىرۋ.
قازاقستاننىڭ ReNuAL جوباسىنا قوسقان ۇلەسى – بۇل ونىڭ اگەنتتىك جۇمىسىنا شىنايى قىزىعۋشىلىعى مەن بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ كورىنىسى.
ماگاتە تبۋ بانكى وسىنداي مىزعىماس ناتيجەلى ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە قۇرىلۋدا. بۇل بانكتە يادرولىق وتىندى دايىنداۋعا قاجەتتى تبۋ-دىڭ 90 مەتريكالىق تونناسىنا دەيىنگى قورى ساقتالادى. قاۋىپسىز بولات تسيليندرلەردە ساقتالاتىن تبۋ-دى ۇلكەن قالانى ءۇش جىل بويىنا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەتىن تيپتىك سۋدا جەڭىل رەاكتورلار مەن الەمدە ەڭ كەڭ تاراعان ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلار ءۇشىن وتىن رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.
ماگاتە يارولىق وتىندى كەپىلدى تۇردە جەتكىزىپ بەرۋدە قوسىمشا مەحانيزمدەردى قۇرۋدا دا بەلگىلى ءبىر ءرول اتقاراتىندىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك, ماسەلەن, رەسەي فەدەراتسياسى انگارسكىدەگى ۋراندى بايىتۋ بويىنشا حالىقارالىق ورتالىعىندا تبۋ كەپىلدىك قورىن قۇردى.
اگەنتتىك ماگاتە تبۋ بانكىن باسقارىپ جانە باقىلاپ وتىرادى, مۇنىمەن قوسا قازاقستان ونى پايدالاناتىن بولادى. ماگاتە تبۋ بانكىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن فيزيكالىق قاۋىپسىزدىگى قازاقستاننىڭ زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك تالاپتارىمەن رەتتەلىنەدى, مۇنىمەن قوسا بانك ماگاتە بارلىق قولدانىلاتىن قاۋىپسىزدىك نورمالارى ەرەجەلەرىنە جانە فيزيكالىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ونىڭ باستى قۇجاتتارى تالاپتارىنا ساي كەلۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, ماگاتە تبۋ-عا قاتىستى ماگاتە كەپىلدىكتەرى ارەكەت ەتەتىن بولادى
ماگاتە تبۋ بانكى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ەگەر ماگاتە-گە مۇشە مەملەكەت تبۋ-دى الۋعا مۇمكىندىگى جوق بولسا, ەڭ بولماعاندا ونى جەتكىزىپ بەرۋ تۋرالى ماگاتە-گە ءوتىنىش جاساي الادى. مۇنداي ءوتىنىش تبۋ-دى جەتكىزىپ بەرۋ تۋرالى بەلگىلى ءبىر ولشەمدەرگە سايكەس بولۋى كەرەك, اتاپ ايتار بولساق, اتوم ەلەكتر ستانساسى ءۇشىن تبۋ-دى جەتكىزىپ بەرۋدىڭ بۇزىلۋى نەمەسە كوممەرتسيالىق نەگىزدە, نە حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە ورنىقتى تۇردە تبۋ-دى جەتكىزىپ بەرۋگە مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى.
مۇنداي ەلدىڭ ماگاتە-مەن ءبارىن قامتيتىن كەپىلدىكتەر تۋرالى قولدانىستاعى كەلىسىمى بولۋى ءتيىس جانە كەڭەستىڭ قاراستىرۋىنداعى كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋمەن ەشقانداي ماسەلە تۋىنداماۋى قاجەت. ول ماگاتە تبۋ بانكى قورىن تولىقتىرۋعا جىبەرىلگەن شىعىنداردى تولەۋى كەرەك, مۇنىمەن قوسا الىنعان تبۋ بەيبىت تۇردە رەاكتورلىق وتىندى وندىرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ماگاتە-ءنىڭ الدىن الا كەلىسىمىنسىز تبۋ-دى قوسىمشا بايىتۋ, وڭدەۋ نەمەسە بەرۋ رۇقسات ەتىلمەيدى.
ماگاتە تبۋ بانكى جۇمىسىنىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى, ول كوممەرتسيالىق نارىقتىڭ قىزمەت ەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, ونىڭ بولۋى الۋشى مەملەكەتتىڭ يادرولىق وتىن تسيكلىنا وزىندىك قوندىرعىلاردى قۇرۋ قۇقىعىنا اسەر ەتپەيدى.
بارلىق قاراجات كولەمى ەرىكتى جارنادان الىنعان. ماگاتە تبۋ بانكىنىڭ ەڭ كەم دەگەندە ون جىل بويى جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنا جالپىلاي العاندا 150 ملن. دوللار بولگەن دونورلارعا, ونىڭ ىشىندە 400 000 دوللار جانە زاتتاي تۇردە جارنا بەرگەن قازاقستانعا دا العىسىمدى بىلدىرەمىن.
قازاقستان – الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ۋران ءوندىرۋشى ەل, بىرنەشە ونجىلدىقتا– ماگاتە تبۋ بانكىن ورنالاستىرۋعا وڭتايلى جاقسى ساراپتامالىق رەسۋرس جيناقتادى.
ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى – بۇل ليتسەنزياسى جانە تبۋ-دى قاۋىپسىز ءارى قورعاپ ساقتاۋعا, تاسىمالداۋ مەن وڭدەۋگە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى بار وندىرىستىك كولەمدەگى يادرولىق نىسان. بۇدان باسقا, ءىرى اكىمشىلىك ورتالىق بولىپ تابىلاتىن وسكەمەندە تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستىڭ ەلەۋلى قۋاتى شوعىرلانعان.
قازاقستان ۇكىمەتى مەن ماگاتە اراسىندا قول قويىلاتىن كەلىسىم ماڭىزدى قىزمەتتەگى بەلەستى كەزەڭدى بىلدىرەدى جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن مىسالى بولىپ تابىلادى. ماگاتە اتىنان قازاقستان ۇكىمەتى مەن حالقىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن جانە بولاشاقتا بۇدان دا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورنايدى دەگەن ويدامىن.