قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا رەسمي ساپارى بەلگىسىز جاۋىنگەردىڭ زيراتىنا گۇل شوقتارىن قويۋمەن باستالدى.
ق.توقاەۆتىڭ فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا ماتۆيەنكومەن كەزدەسۋى بارىسىندا قازاقستان مەن رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سەنات توراعاسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدە ءححى عاسىرداعى تاتۋ كورشىلىك جانە وداقتاستىق تۋرالى شارت بەرىك قۇقىقتىق نەگىز بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ول قۇجاتقا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى قول قويىپ, پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالاعان بولاتىن.
«ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى ن.نازارباەۆ پەن ۆ.پۋتين اراسىندا قالىپتاسقان دوستىق جانە سەنىمدى قاتىناستار ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق جانە وداقتاستىق ارىپتەستىگىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋعا سەرپىن بەرەدى», – دەدى ق.توقاەۆ. سەنات توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان-رەسەي قاتىناستارى «ونەگەلى» بولىپ تابىلادى جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ ۇلگىسى بولا الادى.
فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىنە وراي پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا جانە قازاقستان حالقىنا قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. ونىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى تاماشا جەڭىسىنە ءبىز قاتتى قۋاندىق», – دەدى ۆ.ماتۆيەنكو.
ق.توقاەۆ قازاقستاندى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا شىعاراتىن ءجانە الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا ەنۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەتىن ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى تۋرالى ءارىپتەسىن حاباردار ەتتى. توراعا بۇل رەفورمالار كورنەكتى رەفورماتور پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن اتاپ ءوتتى.
جۇزدەسۋشىلەر ەكى ەل پارلامەنتتەرىنىڭ جوعارى پالاتالارى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءماسەلەلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالىپ, وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋدا سەنات پەن فەدەراتسيا كەڭەسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميسسيانىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. 12 مامىردا ومبىدا كوميسسيانىڭ جەتىنشى وتىرىسى بولدى جانە وندا شەكارالىق ايماقتارداعى ىنتىماقتاستىق, قازاق جانە ورىس ءتىلدەرىن وقىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى.
«ءبىز قازاقستاندىق سەناتورلاردىڭ ومبىداعى بەلسەندى جۇمىستارىنا ريزامىز. سەنات پەن فەدەراتسيا كەڭەسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميسسيا ناقتى جانە شىنايى جۇمىس ىستەيدى», – دەدى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ق.توقاەۆ پەن ۆ.ماتۆيەنكو رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان بريفينگتە ءسوز سويلەدى. قازاقستان مەن رەسەي پارلامەنتتەرى جوعارى پالاتالارىنىڭ توراعالارى جۋرناليستەردىڭ ساۋالدارىنا, اتاپ ايتقاندا, ەاەو اياسىنداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەرىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.
«بۇل – شيكىزات, ونەركاسىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى بار 200 ميلليون ادام تۇراتىن اسا ماڭىزدى ايماقتىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق بىرلەستىگى. ول ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا بەلسەندى دامۋعا, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالقى جاقسى تۇرۋى جولىنداعى كۇش-جىگەرىمىزدى كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ىقپالداستىق بىرلەستىكتىڭ باستاماشىسى – قازاقستان پرەزيدەنتى, رەسەيدە ءبىزدىڭ ءبارىمىز قۇرمەت تۇتاتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بۇل جوبا شىن مانىندە ناقتى مازمۇنعا يە بولدى», – دەدى ۆ.ماتۆيەنكو.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – جاھاندىق اۋقىمداعى جاڭا گەوەكونوميكالىق اقيقات. وداق كۇللى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. الەمنىڭ 40-تان استام ەلى ەاەو-مەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋعا ىقىلاس تانىتۋدا. الەۋەتىمىز اۋقىمدى, سول الەۋەتتى پايدالانۋ ءۇشىن تەك جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەپ سانايمىز», – دەدى سەنات توراعاسى.
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى, رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى وسى وقۋ ورنىنداعى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن تىڭداۋشىلارىنا ارناعان لەكتسياسىندا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتاعى نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ق.توقاەۆ الەمدىك ورىندار جۇيەسىندە قازاقستان تمد-داعى ەكىنشى ەكونوميكاعا يە جانە ورنىقتى ساياسي جۇيەسى بار تابىستى ءارى تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە ورنىققانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان الەمنىڭ 147 مەملەكەتىمەن بەلسەندى تۇردە جەمىستى ىنتىماقتاسىپ كەلەدى.
«قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ءىس-قيمىلى قاۋىپسىزدىكتى, ەگەمەندىك پەن اۋماقتىق تۇتاستىقتى, ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەلدىڭ ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ مەن نىعايتۋداعى ۇلتتىق مۇددەلەرگە نەگىزدەلەدى, – دەدى سەنات توراعاسى. – قازاقستان 24 جىل بويى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ يگىلىگى جولىنداعى ءوزارا سىندارلى ءىس-قيمىلعا سەرپىن بەردى جانە بۇل ساياسات جالعاساتىن بولادى».
ق.توقاەۆ, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىقتارىنا, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ايتقان بەس ينستيتۋتتىق رەفورماعا اۋديتوريانىڭ نازارىن اۋداردى. ديپلوماتيالىق اكادەميانىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن تىڭداۋشىلارى ق.توقاەۆتىڭ ءسوزىن ىقىلاسپەن تىڭدادى. سەنات توراعاسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى جانە وقۋ ورنىنىڭ بەلگىلى جانە بەدەلدى وقىتۋشىلارىنا سەناتتىڭ قۇرمەت گراموتاسىن تابىس ەتتى.
* * *
كەشە رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ءسوز سويلەگەن سەنات توراعاسى ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتتەرىنىڭ كۇش-جىگەرى اياسىندا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ اۋقىمدى كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق نەگىزى جاسالعانىن, 170-تەن استام شارتتارعا قول قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان – رەسەيدىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەسى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مەملەكەت باسشىلارى جۇيەلى تۇردە كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى, تەك وتكەن جىلى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتەرىمىز 10 مارتە كەزدەستى. بۇل ءوزارا سەنىم مەن قۇرمەتتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنى كۇمانسىز, ونسىز اۋقىمدى ىنتىماقتاستىق مۇمكىن ەمەس», – دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ.
ەكونوميكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتقاندا, سەنات توراعاسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋدى باسىم باعىتتار رەتىندە اتاپ ءوتتى. «بۇل ىقپالداستىق بىرلەستىكتەر ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدى ولاردىڭ وداقتاستىق مارتەبەسىنە تەڭ ىنتىماقتاستىقتىڭ قاعيدالىق تۇرعىسىنداعى جاڭا ساتىسىنا شىعارادى. ەاەو-نىڭ كەلەشەگى زور, وعان الەمنىڭ 40-تان استام ەلدەرىنىڭ ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋعا ىقىلاس تانىتۋى دالەل بولىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىنشە, ەاەو-نىڭ قۇرىلۋى – قازىرگى زامانداعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە, ونىڭ ىشىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس قاۋپىنە لايىقتى جاۋاپ بولادى», – دەدى قازاقستان پارلامەنتى جوعارى پالاتاسىنىڭ توراعاسى.
سەنات توراعاسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى ايتا كەلىپ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىمەن قوسىلۋى ونىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋدى; يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى; حالىقتىڭ بىرىڭعاي بولاشاعىن قالىپتاستىرۋدى; مولدىرلىك جانە حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت بولۋدى كوزدەيتىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورماعا رەسەيلىك ارىپتەستەردىڭ نازارىن اۋداردى.
«ينستيتۋتتىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت «مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى بۇدان بىلايعى 100 ناقتى قادام» ءىس-قيمىل جوسپارىن ۇسىندى, بۇل – شىن مانىندە ۇلت جوسپارى. مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ جونىندە ارنايى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى, وعان قازاقستان پارلامەنتىنىڭ وكىلدەرى دە ەنگەن. وسى باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ءبارىن ىسكە اسىرۋ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن ءبىر قاتارعا تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىمىز», – دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ.
فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۆ.ماتۆيەنكو مازمۇندى سوزىنە وراي ق.توقاەۆقا العىس ايتىپ, سەنات توراعاسىنا «سوۆەت فەدەراتسي. 20 لەت» مەرەيتويلىق مەدالىن تابىس ەتتى.
وسىلايشا, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.توقاەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا ەكى كۇندىك ساپارى اياقتالدى.
ساۋلەبەك ءبىرجان.