تاۋەلسىزدىك تالاپتارى
الداعى جىلى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن اتوم اجداھاسى اتانعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ جيىرما جىلدىق اتاۋلى داتالارى بۇكىل ەل كولەمىندە كەڭىنەن اتالىپ وتىلەتىندىگى ءسوزسىز. حالىقارالىق “نەۆادا – سەمەي” قوزعالىسىنىڭ سەركەسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوز قوزعالىستارىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ەلباسىنىڭ سول تۇستاعى وڭدى قادامىن تەڭدەسى جوق ەرلىككە باعالاعان ەدى. ويتكەنى, بۇل كەزدە بۇرىنعى وداق ءالى تاراي قويماعان-دى. كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆتىڭ وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا “يادرولىق جانە رادياتسيالىق فيزيكا” دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا اقش- تىڭ نەۆادا شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى وسىنداي باتىل قادامعا بارا الار ما ەدى دەۋى سوندىقتان.
وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا سەمەيدەگى ارالدا يادرولىق سىناقتار قۇرباندىقتارىنا ارنالعان ساۋلەتتى ەسكەرتكىش باسىندا سان مىڭداعان ادامدار قاتىسقان سىندارلى ميتينگ وتكىزىلىپ, وندا ەلباسى تاراپىنان سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىزدى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتۋدىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنى, ىلە الەمدىك ماڭىزى زور بۇل باستامانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان قولداۋ تاپقانى بەلگىلى.
سوعان وراي جىل سوڭىندا سەمەيدە تاعى ءبىر حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. ونىڭ مازمۇندى وتۋىنە اتالعان قوزعالىس جەتەكشىسىنىڭ وسىنداعى وكىلى سۇلتان كارتوەۆ مۇرىندىق بولا ءبىلدى. سەمەيلىكتەر ەلباسى شەشىمىمەن سەمەيدە رادياتسيالىق مەديتسينا كلاستەرى اشىلىپ جاتقاندىعىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
قوزعالىستىڭ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرى مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, الداعى جيىرما جىلدىققا ارنالعان ءىس-شارالارىن ودان ءارى جۇرگىزىپ كەلەدى. سوعان وراي, قالاداعى وقۋ ورىندارىندا “بەيبىتشىلىك ساباقتارى”, باسقا دا تاقىرىپتارداعى كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار ءوز جالعاسىن تابۋدا. مۇندا, سونداي-اق بەيبىتشىلىك تاقىرىبىنا ارنالعان سپورت شارالارىن, سونىڭ ىشىندە شاحمات سايىستارىن وتكىزۋ تۇراقتى داستۇرگە اينالعان.
وسى ورايدا, بۇل ماسەلەدە, اسىرەسە, جاستارمەن جۇمىسقا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. قوزعالىس سەركەسىنىڭ يدەياسىمەن الەمدەگى باسقا دا يادرولىق سىناق پوليگوندارىن جابۋدى قولداۋ ماقساتىمەن جاستاردىڭ قولى قويىلعان قاعازدار جيناستىرىلۋدا. وسىنداي يگى اكتسيا بارىسىندا قالاداعى كولىك كوللەدجى كوزگە ءتۇسىپ ۇلگەردى. كەزىندە قابىرعاسىنان بولاشاق ەكى بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققان بۇل كوللەدج سەمەيدەگى بايىرعى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. كوللەدجدىڭ ءوز مۇراجايى بار. قازىردە ول بەيبىتشىلىك تاقىرىبىنا ارنالعان قۇجاتتارمەن تولىعا تۇسۋدە. مۇندا وقۋعا قابىلدانعاندار ءوز وقۋ ورنىمەن تانىستىقتى ەڭ الدىمەن وسى مۇراجايدان باستاۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. جاقىندا اتالىپ وتكەن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىندا سونداي يگى باستاما مۇندا ءوز جالعاسىن تاپتى. اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى الەكساندر ليۋي ادامگەرشىلىك-پاتريوتتىق تاربيە سالاسىنداعى وسىنداي يگى ىستەرىمەن وبلىستىق دەڭگەيدەگى ماراپاتقا يە بولىپ وتىرعانىن دا ەستىپ, بىلدىك. وسىلايشا سەمەي وڭىرىندە اتوم سىناقتارىنا قارسى قوزعالىس ەستافەتاسى ەندى ارداگەرلەر قولىنان جاستارعا ءوتىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ىشكى, سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ قالىڭ بۇقارا تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقانىن كورسەتە مە دەيمىز.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
ارداقتى انا العىسى
سۇراپىل سوعىس باستالعاندا نەبارى توعىز جاستا بولعانىمەن, تىل ەڭبەگىنە ارالاسىپ, ەرەسەك ازاماتتاردان قالماي, بەيبىت كۇندى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقان انامىزدىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 60 جانە 65 جىلدىعىنا وراي ەستەلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
قازىر قارابالىق اۋدانىندا تۇراتىن ءاليما تۇركەنوۆا رەسەيگە قاراستى چەليابى وبلىسىنداعى پولتاۆا اۋدانىندا (قازىر ول قارتالى اۋدانى دەپ اتالادى) تۋعان. سوعىس جاس بالالاردى ەرتە ەسەيتىپ, ويىن-كۇلكىدەن ايىرىپ, بالالىعىن ۇمىتتىرىپ ەدى, سوندىقتان بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن جاقسى تۇسىنەتىن اياۋلى انامىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋعا باعىتتالعان ساياساتىن باعالاۋ قاجەتتىگىن ءارقاشان ايتىپ وتىرادى, ەلىمىزدەگى تىنىشتىققا شۇكىرشىلىك ەتەدى.
“سوعىستان كەيىنگى اۋىر تۇرمىستان وقۋعا جاعدايىم كەلمەدى”, دەيدى ول وكىنىشپەن. جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋ ءۇشىن قارشادايىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, وتانىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جان اياماي تەر توككەن ءاليما شامشياقىزى بۇگىندە بەيبىت ءومىردىڭ راحاتىن كورىپ وتىرعان باقىتتى اجە. ول التى ۇل, ءبىر قىز سۇيگەن. سونداي-اق ومىرلىك جارىنىڭ بۇرىنعى نەكەسىنەن قالعان ءتورت بالانى جانە ەرجەتكىزگەن. انالارىنان ەرتە كوز جازعان, ايالى انا الاقانىن اڭساعان ءۇش ۇل مەن ءبىر قىزدى ءوز بالالارىنان كەم كورمەي, ون ءبىر بالانى تەڭدەي تاربيەلەگەن.
“2010 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ 6 بالا تاربيەلەپ وسىرگەن انالارعا “كۇمىس القا”, 7 بالا تاربيەلەپ وسىرگەن انالارعا “التىن القا” بەرىلىپ, زەينەتاقىلارىنا كوپ بالالى انا رەتىندە قوسىمشا اقى قوسىلادى ەكەن دەپ ەستىدىم”, دەگەن سوڭ, قۇجاتتارىن تاپسىرعان ەدىك. انامىز استانا كۇنى مەرەكەسىنە وراي “التىن القا” الىپ, ءبىر جاساپ قالدى. العىسىن دا جاۋدىرىپ جاتىر.
“قازىر نە كەرەكتىڭ ءبارى بار, تەك ەل ەگەمەندىگى ۇزاعىنان بولسىن, ەلباسى امان بولسىن, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مىقتى بولسىن! سوندا عانا ەل ارمانى ورىندالادى”, – دەيدى ول ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە.
تولەن رامازان ۇلى. استانا.
تۇرسىنباي باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى
مەڭدىعارا اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا حVش عاسىردا ەلدى سىرتقى جاۋدان قورعاعان ابىلاي باتىرلارىنىڭ ءبىرى تۇرسىنباي ەرتىسباي ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. 1700 جىلى قازىرگى رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنداعى ەسىل اۋدانىنىڭ جەرىندە تۋعان تۇرسىنباي ءوز اۋىلىن قالماق شاپقىنشىلىعىنان قورعاپ, 17 جاسىندا باتىر اتانعان. 1758 جىلدىڭ كۇزىندە شىعىس ءتۇركىستان جەرىندە تۇرفان اسۋى ءۇشىن بولعان شايقاستا قازاق اسكەرىن تۇرسىنباي باسقارادى. سونىمەن قاتار, 1771 جىلى ەدىل بويىنان شىعىستاعى جۇرتىنا قونىس اۋدارۋ ماقساتىمەن كوشكەن قالماق شاپقىنشىلارىن تالقانداۋ كەزىندە دە قازاق اسكەرىن تۇرسىنباي باتىر باستاعان.
ەل اۋزىندا تۇرسىنباي باتىردىڭ ەرلىگى تۋرالى ساقتالعان اڭگىمە كوپ. باتىردان ون جەتى بالا تاراعان. ءوزى 1801 جىلى جۇزدەن اسقان شاعىندا قازىرگى چەليابى وبلىسىنداعى ەتكول اۋدانى جەرىندە قايتىس بولادى.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وبلىستاعى عالىمدار, تاريحشىلار, اۋدان جۇرتشىلىعى جينالدى. باتىر تۋرالى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباي ۇلى باتىردىڭ ەرلىگى مەن ءومىر-دەرەكتەرى, ول ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى باياندادى. اۋدان اكىمى پازىل جاقىپوۆ جانە باسقا دا ءسوز العان مەڭدىعارالىقتار بابالار ەرلىگىن وسىلاي اسپەتتەۋ جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىققا, ەلىن-جەرىن سۇيۋگە تاربيەلەيتىنىن ايتتى.
كونفەرەنتسيا سوڭى كونتسەرت پەن سپورت جارىستارىنا ۇلاستى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى, مەڭدىعارا اۋدانى.
“كاسىپقور” ستيپەندياسى
ەلوردا كۇنى مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا الماتى قالاسىنىڭ كوللەدجدەر اسسوتسياتسياسى رەسپۋبليكانىڭ تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىنا جانە قۇرىلتايشىلارىنا الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ءبىلىم الۋشىلارعا جاردەم بەرۋ ءۇشىن ستيپەنديا تاعايىنداۋ تۋرالى ۇندەۋ تاراتقان ەدى.
رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا پرەزيدەنتتىڭ ءبىرتۇتاس كومانداسىنىڭ “كاسىپقور” ستيپەندياسىن تاعايىنداۋ باستاماسى قولداۋ تاپتى. 2010-2011 وقۋ جىلىندا 1198 ستيپەنديا بەرىلەدى, بۇل اۋىل جاستارىنا, از قامتىلعان وتباسى بالالارىنا, جەتىم جانە مۇگەدەكتەرگە, ورالماندارعا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنان بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 156, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 172, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 108 ستيپەنديا بەرىلەدى.
“ەگەمەن-اقپارات”.