اۋعانستان احۋالىنا الەم الاڭدايدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ اۋعانستان استاناسى كابۋل قالاسىندا وسى ەلدەگى جاعدايعا بايلانىستى وتكىزىلگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ قايتتى.

انار تولەۋحانقىزى – كابۋلدان.

ۇشاقتىڭ ۇستىنەن جەرگە قاراي كوز جىبەرەمىز. تومەندە سۇرعىلت تارتىپ, سۇستانعان تاۋلار تىزبەگى تاۋ­سىلار ەمەس. كوگى, جاسىل جەلەگى جوق, جالاڭاش تاۋلار ەرەكشە سۇر­قايلانىپ, ءبىر سەس تانىتادى. انە-ءمى­نە دەگەنشە ۇشاق كابۋل اۋە­جايىنا دا كەلىپ قوندى. تراپتان تۇسە جان-جاعىمىز اسكەريلەرگە تولىپ كەتتى. سويتسەك, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن 13 مىڭ پوليتسيا مەن 3 مىڭ اۋعان ءاس­كەرى تارتىلعان ەكەن. جۋرناليس­تەر­گە جول باستاۋشى حادي ورىس تىلىنە قامشى سالدىرمايدى, سايراپ تۇر. شاعىن اۆتوبۋسقا وتىرىپ, ەلىمىز دەلەگاتسياسىنىڭ سوڭىنان ءجۇرىپ كەلەمىز. ءاربىر 100-200 مەتر سايىن ۇلتتىق كيىم كيىنگەن ءبىر سالت اتتى جول جيەگىندە تۇر. “بۇل كىمدەر؟” دەگەن ساۋالىمىزعا حادي: “بۇل قو­ناق­تارعا جاسالىنعان قۇرمەت, ءسىز­دەر­دە دە كوكپار بار ەمەس پە, بىزدە دە سونداي ۇلتتىق ويىن بار. سونى­مەن شۇعىلداناتىن جىگىتتەر عوي”, دەيدى ازىلدەپ. كابۋل كوشەسىمەن جىلجىپ كەلەمىز. اسپاننان كورگەن سۇرقاي ءتۇس تاعى دا الدىدان شىقتى. ازىرگە كورىپ كەلە جاتقانىمىز جاتاعان ۇيلەر, اسكەري تەحنيكانىڭ ءتۇر-ءتۇرى, كوشەدە اسكەريلەردەن وزگە قىبىر ەتكەن ءبىر جان بولسايشى. الەمنىڭ 70 ەلىنەن دەلەگاتسيا جي­نالعان كونفەرەنتسيانىڭ قاۋىپسىز­دىگى ءۇشىن كابۋلدا ەكى كۇن دەمالىس جاريالانىپ, ادامدارعا كوشەگە شىعۋعا تىيىم سالىنىپتى. جىم-جىرت, تىم-تىرىس كوشە سۇسى دا ەرەكشە بولادى ەكەن. “كتك” كانا­لى­نىڭ وپەراتورى كولىكتىڭ الدىڭ­عى ورنىنا جايعاسىپ, بوس كوشەنى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ كەلە جاتقان. ءبىر كەزدە ءبىز وتىرعان كولىكتى اسكە­ريلەر توقتاتىپ, ەشقانداي بەينە­جاز­باعا, فوتوسۋرەتكە تۇسىرۋگە بول­مايتىنىن قاتاڭ ەسكەرتىپ بارىپ, جۇرۋىمىزگە رۇقسات ەتكەن. ءاۋپىرىم­دەپ, كونفەرەنتسيا وتكىزىلەتىن جايعا كەلسەك, ناعىز تەكسەرىستىڭ كوكەسى باستالدى. اسكەريلەر سومكەلەردى مۇقيات اقتارىپ, نوۋتبۋكتەردى قو­سىپ, ودان ارقايسىمىزدىڭ بوي-بوي­ىمىزدى تەكسەرگەن. ەرلەردى ەر­لەر قاراسا, ايەلدەر قاۋىمىن شى­مىل­دىقتىڭ ارتىندا ايەلدەر ابدەن تەكسەردى. ازەر دەگەندە كونفەرەن­تسيا وتەتىن عيماراتقا ەندىك-اۋ, ايتەۋىر. بەيبىت تىرشىلىگىڭدى كەشىپ, كۇندەلىكتى قالىپتى ەڭبەگىڭدى جاساپ, وتباسىڭدى اسىراعان ءوز كۇنىڭنىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەندىگىن وسىندايدا تىپتەن ۇعىنىپ, بەيبىت ءومىر قادىرىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن باعالاي تۇسەسىڭ. جاراتقانعا شۇكىرشىلىگىڭدى ايتىپ, تاۋبە, ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىنا سەلكەۋ تۇسپەسىن دەيسىڭ. تاۋبە! قاۋىپتەنسە قاۋىپتەنگەندەي ەكەن, زالعا كىرىسىمەن شەتەلدىك جۋرنا­ليس­تەر­دەن ءبىز كەلەردىڭ الدىندا جارى­لىس بولىپ, ەكى ادامنىڭ قازا تاپ­قا­نىن ەستىدىك. انىقتاپ بىلمەك بو­لىپ, جالما-جان نوۋتبۋكتى ىسكە قو­سىپ, ينتەرنەتتەن جاعدايدىڭ انىق-قانىعىنا جەتپەكشىمىز. عا­لام­تورعا كىرىپ, اۋعانستانداعى كون­فەرەنتسيا مەن جاڭا عانا ەستىگەن جاعداي تۋرالى وندا نە جازىلعانىن كورىپ-بىلۋگە اسىقتىق. كونفەرەن­تسيا جايىندا ريا, ينتەرفاكس سىندى اگەنتتىكتەردەن ءبىردى-ەكىلى حابارلارمەن قوسا جارىلىس تۋرالى دا ماتەريال قويىلىپتى. الگىنى شا­قى­رىپ, تۇيمەنى باسقانىمىز سول ەدى ينتەرنەت جەلىسىنە كىرەتىن ءمۇم­كىندىك جوق دەگەن حابارلاما ءتۇستى. بۇل كونفەرەنتسيا 1974 جىلدان كەيىن اۋعانستاندا ءبىرىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان حالىقارالىق ءىرى شارا كورىنەدى. الەمنىڭ 70-تەن اس­تام مەملەكەت پەن حالىقارالىق جانە اۋماقتىق ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى باس قوسقان كونفەرەنتسيادا اۋعان ۇكىمەتىنىڭ ەلدىڭ الداعى دا­مۋى مەن تۇراقتىلىعىنا قول جەت­كىزۋگە باعىتتالعان ارنايى ءىس-جوس­پارىن قاراۋ كوزدەلگەن ەكەن. ءاري­نە, ەكونوميكاسى ابدەن تۇرالاعان ەلدىڭ ەگەر سىرتتان قارجىلىق كو­مەك كورسەتىلمەسە, وزدىگىنەن كوش­تە­رىن تۇزەپ كەتۋلەرى نەعايبىل ەكەن­دى­گى بەلگىلى. سول سەبەپتەن دە كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى دە شاقىرىلىپتى. جالپى العاندا, اتالعان شارانىڭ وتكى­زىلۋىن ۇستىمىزدەگى جىلى لوندون كون­فەرەنتسياسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ, سول جولى اۋعان جاعى مويىندارىنا العان مىندەتتە­مەلەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا الەم تاراپىنان جاسالىنعان كومەك دەپ باعالاسا دا بولادى. ويتكەنى, تۇماندى البيونداعى باسقوسۋدا اۋعانستاندى قايتا قۇرۋ مەن بارلىق جاعدايدى قالىپقا كەل­تى­رۋ­گە, كۇشتىلەر ءۇشىن جىلدار بويىنا كوكپارعا تارتىلعان لاقتىڭ كۇيىن كەشىپ, تالماۋسىراعان ەلدىڭ ەكو­نو­مي­كالىق احۋالىن جوندەۋگە قاجەتتى ناقتى قادامدار ءسوز بولىپ, ەلدىڭ بەيبىت قالىپتا دامۋى ءۇشىن كەرەكتى جاعدايلار كەڭىنەن تال­قىلانعان بولاتىن. جەل شايقاسا تىرەۋى جوق شاتىرداي ءبىر جاعىنا قيسايا سالا­تىن اۋعان ەكونوميكاسى ءۇشىن شەتەلدىڭ قارجى ينستي­تۋتتارىنىڭ سۇيەۋى تىم قاجەت ەكەنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى. ەندى, مىنە, كابۋلدا كەلەلى ءماجىلىس ءوتىپ, اۋعان جۇرتى الەمدىك قاۋىمداستىقپەن قارىم-قاتى­ناستىڭ جاڭا ءبىر دەڭگەيىنە كو­تەرىلگەندەي. مۇنىڭ, ارينە, اۋعانستان ءۇشىن ايتۋلى وقيعا ەكەنىنە ەش داۋ جوق. كونفەرەنتسيادا ەندىگى ءبىر ءسوز بولعان ماڭىزدى ماسەلە – قاۋىپ­سىزدىك. بۇل ورايدا حالىقارالىق قاۋىمداستىق اۋعان جاعىنا ەل ىشىندەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە وزگە ەمەس, وزدەرىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىكتى مويىندارىنا الۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, سونىمەن بىرگە اۋعان ۇلتتىق اسكەرى مەن پولي­تسياسىنىڭ دىتتەگەن ماقساتتارىنا جەتۋىنە قولۇشىن بەرۋگە پەيىلدى ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن. اۋعان ۇكىمەتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سترا­تەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جايىندا حالىقارالىق قاۋىمداس­تىققا ايتار ويى مەن سۇرار كومەكتەرى دە بار ەكەنىن ءبىلدىردى. حاميت كارزاي ءوز سوزىندە 2014 جىلعا دەيىن كواليتسيا اسكەرى اۋعان تەرريتورياسىنان كەزەڭ-كەزەڭىمەن شىعىپ بولىپ, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءوز قولدارىنا الاتىندارىن ايتتى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇكىمەت ءتۇرلى توپ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, ولار دا وسى پىكىرگە ويىسادى دەگەن ويىن جەتكىزىپ, اۋعان حالقىنا ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قارجىلاي كومەگى وتە قاجەت ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. پرەزيدەنت ح.كارزايدان كەيىن كونفەرەنتسيادا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن, اۋعانستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ز.راسۋل جانە بۇۇ-نىڭ اۋعانستان ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى وكىلى س. دە ميستۋرا, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ح. كلينتون ءسوز الدى. ءسوز كەزەگى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنا كەلگەن. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ اۋعانستان باسشىسى حاميت كارزاي ۇسىنىپ وتىرعان حالىقتى بەيبىت تىرشىلىككە, ەڭبەككە تارتۋدا, ەلدەگى قانتوگىستى جويۋ باعىتىندا اۋعانستان ۇكىمەتى مەن اۋعان حالقى اراسىنداعى ۇلتتىق كەلىسىمگە كەلۋ جوسپارىنىڭ وڭ باعالانىپ, حالىقارالىق قاۋىم­داستىق تاراپىنان ۇزاق مەرزىمگە قولداۋ كورسەتۋىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ لوندون كونفەرەن­تسياسىندا كوتەرىلگەن اۋعان­ستانداعى جاعدايدىڭ قالىپقا كەلۋىنە قاجەتتى گۋمانيتارلىق سالادا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردى جينالعانداردىڭ قاپەرىنە سالىپ ءوتتى. اۋعان جاستارىن قازاقستان جوو-لارىندا وقىتۋ ءۇشىن 50 ملن. اقش دوللارى بولىنگەنىن, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە العاشقى 200 جاستىڭ وقۋعا كەلەتىنىن حابارلادى. سونىمەن بىرگە اۋعان شەكارا­شىلارى مەن پوليتسيا قىزمەتكەر­لەرىن ەلىمىزدەگى جاتتىعۋ ورتا­لىقتارىندا دايارلاۋدان وتكىزۋگە وسى ەلدىڭ ۇكىمەتىنە ناقتى ۇسىنىس جاسالعانىن ايتتى. ال كابۋلدا ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى اشى­لۋىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ اۋعان­ستانمەن ارادا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا دەگەن وڭ نيەتىن تانىتادى. سونىمەن قاتار ءبىز بۇل ەلگە گۋمانتيتارلىق كومەكتى دە كورسەتەتىن بولامىز. ال ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ەلىمىز مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋعانستانعا ەقىۇ-نىڭ ءۇش سەبەتى بويىنشا كومەك بەرۋىن ۇيىمداستىرۋ جۇمى­سىن بىرىزدىلىكپەن جالعاستىرىپ وتىر. وتكەن دەمالىس كۇندەرى عانا الماتىدا وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدە­سۋىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “ەقىۇ-نىڭ اۋعانستانعا قاتىستى جاڭا ستراتەگياسىنىڭ قاجەت ەكەندىگىنە ەش كۇمان جوق”, دەگەن بولاتىن دەپ ءبىزدىڭ ەلدىڭ بۇل ماسەلەدەگى ۇستانىمىن جەتكىزدى. جالپى, ەلىمىز اۋعاندىقتارعا كومەك قولىن سوزىپ, 2,5 ملن. دوللاردى ىشكى جولداردى جوندەۋگە بولسە, ونىڭ سىرتىندا مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار دا سالىپ بەرىپ, ولار قيىندىقتان تۇرالاعان ەلگە ءبىراز كومەك بولۋدا. ءىس باسىنداعى توراعا وسى جولى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيل­لاري كلينتونمەن جانە اۋعانستان پرەزيدەنتى حاميت كار­زايمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ەقىۇ توراعاسى قازاقستاننىڭ قىرعىز­ستانداعى وقيعالار كەزىندە ساراب­دالدىق تانىتقانىنا ريزاشىلىعىن ايتىپ, استانادا مەملەكەت باسشى­لارىنىڭ ءسامميتى وتكىزىلۋ جايىن­داعى ۇيعارىمنىڭ دا كوڭىلدەن شىققاندىعىن ءبىلدىردى. باس حاتشى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇۇ-نىڭ اياسىندا جەر جۇزىندە 29 تامىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك كۇنى بولىپ بەلگىلەنۋىنە دە ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. تاراپتار كەزدەسۋ ۋاقىتىندا ايماقتا جانە الەمدە ورىن الاتىن كەيبىر وقيعالار بويىنشا تۇراقتى تۇردە كونسۋلتاتسيالار الماسىپ تۇرۋعا ۋاعدالاستى. قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا حاميت كارزاي ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدى اۋەلدەن-اق قولداعاندىقتارىن, سەبەبى وندا اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق ءما­سەلەسى ءسوز بولاتىندىعىن, ونىڭ ءوز ەلىنىڭ مۇددەسىمەن سايكەس كەلەتىنىن ايتىپ, استانا سامميتىنە شا­قىرۋدى ىقىلاسپەن قابىلداي­تىن­دىعىن جەتكىزدى. كەزدەسۋدە حاميت كارزاي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋعانستانعا كورسەتىپ جۇرگەن ءتۇرلى جاردەمىنە العىسىن ءبىلدىردى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى حيللاري كلينتون ءىس با­سىنداعى توراعا قانات ساۋدا­باەۆ­پەن كەزدەسۋىندە ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعا رەتىندە قىرعىز­ستانداعى جاعدايعا قاتىستى ءىس-قيمىلىنا جوعارى باعا بەردى. سونىمەن بىرگە مەمحاتشى اۋعان­ستانعا قازاقستان تەرريتورياسى ارقىلى ءترانزيتتى جۇك وتكىزۋ جايىندا شىلدە ايىندا قابىلدانعان قۇجات جايىنا توقتالىپ, بۇل حالىقارالىق كواليتسيانىڭ وسى ەلدەگى جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋىنە جاردەمدەسەتىن ۇلكەن ۇلەس بولدى دەپ اتاپ ءوتتى. ح.كلينتون سونداي-اق ەكىجاقتى بايلانىستارمەن قاتار, ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ وتە ماڭىزدى دەپ مالىمدەدى. تاراپتار كەزدەسۋ ۋاقىتىندا سامميت وتكىزىلۋىنىڭ پراكتيكالىق جاعىن ءسوز ەتتى. وسى جولى ءىس باسىنداعى توراعامەن كەزدەسكەن قاي ساياسات­كەردىڭ دە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن اتقارۋداعى ءىس-ارەكەتىنە جوعارى باعا بەرىپ, 56 مەملەكەتتىڭ ءبىراۋىزدان استانادا سامميت وتكىزۋ تۋرالى ۇيعارىمعا كەلۋىمەن قۇتتىقتاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. كابۋلداعى از عانا ۋاقىت ىشىندە ءىس باسىنداعى توراعا بىرقاتار ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. اتاپ ايتار بولساق, رەسەي, تۇركيا, نورۆەگيا, ليتۆا, جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمەن جانە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانو­گلۋمەن كەزدەستى. اۋعانستان استاناسى كابۋلدا وتكىزگەن بىرنەشە ساعات ىشىندە بۇل ەل جاعدايىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەندىگىن ۇعىنا تۇسەسىڭ. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ايماقتىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرىنە ءجىتى قاراۋىنىڭ سونشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن دە بار بولمىسىڭمەن قابىلدايسىڭ. سول سەبەپتەن دە كۇنى كەشە عانا الماتى كەزدەسۋىندە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيس­تر­لەرىنىڭ ءبىراۋىزدان جىل اياعىندا استانادا جوعارى دەڭ­گەيدەگى سامميت وتكىزۋدى ۇيعارۋى­نىڭ ورىن­دىلىعىنا دا ەش شەك كەلتىرمەيسىڭ. شىنىندا دا, قايراڭدا قالعان كەمەدەي مالتىعىپ جاتقان اۋعان­ستاننىڭ بۇل كۇيدەن وزدىگىنەن شىعا الماسى انىق. وعان الەم قولىن سوزباسا, ول تىپتەن دە مۇمكىن ەمەس. جانە وعان 56 مەم­لەكەت باسشى­لا­رىنىڭ تەگىس يلان­عانى قاجەت. سون­دىقتان, استانا ءسامميتىن  اسىعا كۇ­تەتىن ەلدىڭ ءبىرى اۋعانستان بولماق.