ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ “اقبۇلاقتاعى” بەيرەسمي كەزدەسۋى وندا تالقىلانعان جانە قابىلدانعان قۇجاتتارىمەن تاريحتا قالدى. ۇيىمعا مۇشە 56 مەملەكەتتەن, سونداي-اق ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردان ارنايى كەلگەن دەلەگاتسيا باسشىلارى “كورفۋ ۇدەرىسىن” ءارى قاراي دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن, قىرعىزستانداعى احۋال مەن ونى شەشۋدىڭ جولدارىن جانە بيىلعى جىلى استانادا ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ تاقىرىپتارىنداعى كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى ەكى جىلدا ءبىر مارتە شاقىرىلۋى ءتيىس. ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ۇيىمنىڭ سامميتى ون ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى وتپەدى. وسى جىلدار ءىشىندە ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتە شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى دە وتكىر پروبلەمالار قوردالاندى. بۇل پروبلەمالار ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن القالى جيىندا, ءدالىرەك ايتقاندا, جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتتە قابىلدانعان قۇجاتتار اياسىندا عانا شەشىلەدى.
بۇعان دەيىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ بەس ءسامميتى ءوتتى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي استانادا ۇيىمنىڭ كەزەكتى التىنشى ءسامميتى شاقىرىلماق. الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنداعى كوك شالعىنعا كومكەرىلگەن “اقبۇلاق” دەمالىس-ساۋىقتىرۋ ورنىندا وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي جيىنىندا وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ مينيسترلەرى كونسەنسۋستىق جاعدايدا وسىنداي ۇيعارىمعا كەلدى. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ تالاسسىز تابىسى بولىپ تابىلادى.
وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى بەيرەسمي كەزدەسۋدە ءسويلەگەن سوزىندە ەقىۇ-نىڭ سامميتىن شاقىرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ نەدەن تۋىپ وتىرعانىنا بايلانىستى ءتورت ءماسەلەنى اتاپ ءوتتى. ولار – حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىن داعدارىستان الىپ شىعۋ, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ, ەتنوستىق جانە ءدىني ءتوزىمدىلىك سالاسىنداعى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋ جانە اۋعانستان پروبلەماسى.
ۇيىم ءسامميتىن شاقىرۋ, ونىڭ ويداعىداي ءوتۋى ۇيىم قىزمەتىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى, بەدەلىن ارتتىرىپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋىن ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. حالىقارالىق قوعامداستىقتا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ەۋروپا مەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋىنا ىقپال ەتەدى. قوردالانعان پروبلەمالاردى ءبىر شاڭىراق استىندا, ءبىر ءۇستەلدىڭ باسىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارى ءوزارا اقىلداسا, ءوزارا ءپىكىرلەسە وتىرىپ شەشۋلەرىنە مۇمكىندىك تۋادى. ەقىۇ ءسامميتىنىڭ قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استانادا شاقىرىلۋى ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە بەدەلىن كوتەرەتىنىنە داۋ جوق. بۇل باستامانى كوتەرگەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاتىن. ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر ەلباسىنىڭ وسىناۋ يگى باستاماسىنا جايدان-جاي قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق. ونىڭ ءتۇپ نەگىزى قازاقستاننىڭ ۇيىم سامميتىن وتكىزۋگە ساياسي بەدەلى دە, ەكونوميكالىق الەۋەتى دە جەتەتىندىگىندە جاتىر.
ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە وعان قاتىسۋشىلار قىرعىزستاندى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ويتكەنى, بۇگىندە كورشىلەس قىرعىز ەلىندەگى جاعداي ەقىۇ-نى دا, وعان توراعالىق ەتەتىن قازاقستاندى دا الاڭداتىپ وتىر. ال قازاقستان ۇيىمعا توراعا رەتىندە ەقىۇ-نىڭ ءمۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ, قىرعىزستانعا كومەك كورسەتۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ كەلەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ وسى جيىنىندا قاتىسۋشىلار قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ۇيىم ىقپال ەتۋى قاجەت دەگەن ۇيعارىم جاسادى. سونىمەن قاتار, ەقىۇ-نىڭ قىرعىزستانداعى ميسسياسىن كۇشەيتىپ, پوليتسەيلىك كەڭەسشىلەر توبىن قۇرۋ ۇسىنىلدى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان قىرعىزستانعا كومەك كورسەتۋدى قولعا الدى. ۇكىمەتتىڭ ارنايى قۇرىلعان ماماندار توبى قىرعىز اعايىندارمەن بىرلەسىپ, قولداۋ-كومەك كورسەتۋدىڭ كەزەك كۇتتىرمەس شارالارىن انىقتادى. قيراعان, ورتەلگەن نىسانداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارى, جىلۋ-ەنەرگەتيكا ورتالىعى ءۇشىن وتىن جەتكىزىلەتىن بولدى. قازاقستاننىڭ قىرعىزستانعا كورسەتەتىن كومەگىنىڭ جالپى كولەمى 10 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. ساياساتتىڭ داۋىلى ەسەڭگىرەتكەن بۇل رەسپۋبليكاعا بۇگىندە رەسەي مەن وزبەكستان دا قولۇشىن بەرىپ جاتىر. “سوڭعى 5 جىلداعى ەكى مەملەكەتتىك توڭكەرىستىڭ باستى سەبەپتەرى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىزستانداعى جاعدايعا بايلانىستى, – ەكونوميكانىڭ دامىماعاندىعى, حالىقتىڭ كەدەيلىگى, بيلىك تىكتەمەسىنىڭ السىزدىگى جانە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ تۇرلاۋسىزدىعى بولدى”.
كەزدەسۋدە تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى ەقىۇ مينسك توبىنىڭ قاتىسۋىمەن ءازىربايجان جانە ارمەنيا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى دە بولدى. قازاقستان رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ءازىربايجان – ارميان قاقتىعىسىن رەتتەۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنە باستاپقى كەزدە-اق قولداۋ بىلدىرگەن ەدى. قازىر دە قولداپ كەلەدى. بۇرىنعىعا قاراعاندا, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋدە ءسال دە بولسا ءىلگەرىلەۋشىلىك بار. ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى ناق وسى ماسەلەگە بايلانىستى بىرنەشە رەت كەزدەستى. ۇيىمنىڭ ارناۋلى وكىلى دە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ماسەلەدەن قازاقستان دا سىرت قالمايدى.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا افينادا وتكەن ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ۇيىمنىڭ ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان ءارىپتەستەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سامميتتىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەپ, ونى دايىنداۋعا بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان ۆەنا قالاسىندا دا سامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە قاتىستى قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتارىنا قاراعاندا, سامميتتىڭ وتەتىن كۇنى جاقىن ارادا بەلگىلى بولادى.
قازاقستان توراعالىق بارىسىندا ۇيىمنىڭ ءۇش ولشەمى – اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق ولشەمدەردىڭ بارلىعىن تەپە-تەڭ قامتۋعا ۇمتىلىپ وتىر. اسكەري-ساياسي ءولشەمدە ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى بەيبىت جولمەن شەشۋ, سونداي-اق اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋ باسىمدىقتىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەم بويىنشا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالانۋ, ۇيىم كەڭىستىگىندە كولىك ينفراقۇرىلىمدارىن جاقسارتىپ, ەكىنشى ولشەمگە نەگىزدەلگەن جاڭا ستراتەگيا دايىنداۋدى قاجەت سانايدى. ال ءۇشىنشى ولشەمگە بايلانىستى دەموكراتيالىق رەفورمالاردى دامىتىپ, ادام قۇقىعىن نىعايتۋدى كوزدەيدى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز اتالعان ءۇش ولشەم اياسىندا كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزدى, ولار ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر تاراپىنان جوعارى باعالاندى. مۇنداي ءىس-شارالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. ونىڭ ەڭ باستىسى ءارى اسا اۋقىمدىسى – ۇيىمنىڭ استانادا وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى بولماق.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.