“زامان-اي” دەيمىز, “ادام-اي” دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى. كوڭىلىمنىڭ ءدال وسىلاي قۇلازۋىنا قاقاعان قىس ايىندا ۇستەرىنە قىرىق جاماۋ كۇرتەشە, اياقتارىنا شۇرىق تەسىك ءباتەڭكە كيگەن قوس ءبۇلدىرشىن الاقاندارىن جايىپ, قايىر سۇراپ ءجۇر ەكەن. قاراپ تۇرمىن, بىرەۋلەر ولارعا تيىن-تەبەن تاستاسا, بازبىرەۋلەر قاعا-ماعا وتە شىعادى. اياڭداي كەلىپ, كۇس-كۇس الاقاندارىن ۇستادىم. مۇزداي سۋىق.
– اتىڭ كىم؟
– مۇرات.
– جاسىڭ نەشەدە؟
– جەتىدە.
– ال سەنىڭ اتىڭ كىم؟
– جۇلدىز.
– سەنىڭ جاسىڭ نەشەدە؟
– توعىزدامىن.
– اتا-انالارىڭ قايدا؟
ۇنسىزدىك. اياقتارىمەن قالىڭ قاردى شۇقىلاعان ەكەۋىنىڭ كوز جاستارى پارلاپ قويا بەردى.
– جىلاماڭدار. قاي ۇيدە تۇراسىڭدار, اپارىپ سالايىن.
– ۇيدە ەمەسپىز, ءۇي استىنداعى ۇڭگىرشەكتە جاتامىز.
...وسى ءبىر كولەڭكەلى كورىنىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. قالايشا “زامان-اي” دەمەسكە, قالايشا “ادامدار-اي” دەمەسكە.
جەتىم بالالاردىڭ تاعدىرىن, جاعدايىن بىلمەك ويمەن ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايتىن زاڭنامالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلايتىن وبلىستىق پروكۋراتۋراعا ات باسىن بۇرعانمىن. ولاردىڭ بىزگە بەرگەن دەرەكتەرى توبە شاشىمىزدى تىك تۇرعىزدى. وبلىس اۋماعىنداعى قامقورشى جانە قورعانشى ورگانداردا جەتىم جانە اتا-انالارى قامقورلىق جاساۋدان باس تارتقان تاستاندى 1159 بالا بار ەكەن. بۇلار زاڭدى تۇردە تىركەلىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعاندار. ال, قايىر سۇراپ, كوشە كەزىپ جۇرگەن تاستاندىلار قانشاما؟ بۇل ساۋالعا ەشكىم دە جاۋاپ بەرە المايتىنى قالايشا كوڭىلىڭدى قۇلازىتپاسىن.
پروكۋراتۋرا بەرگەن دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعانداردىڭ ءجاي-كۇيلەرى دە جانىڭدى كۇيزەلتەدى. جوعارىداعى 1159 بالانىڭ 171-ءى ينتەرنات ۇيلەرىندە, 97-ءسى جەتىم جانە تاستاندى بالالاردىڭ №1 مەكتەپ-ينتەرناتىندا, ال 34-ءى اقىل-ەسى كەم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋدە ەكەن. سونداي-اق, 228 پاتروناتتىق تاربيەلەۋشىلەرگە 318 بالا تاربيەلەنۋگە بەرىلگەن. ەلىمىزدىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى”, “نەكە جانە وتباسى تۋرالى” زاڭدارىندا اتا-انالاردىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ جوعارىداعى اتتارى اتالعان قورعانشى جانە قامقورشى ورگاندارعا جۇكتەلگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. دەمەك, جەتىم جانە تاستاندى بالالاردى انىقتاۋ, ولاردى ەسەپكە الۋ, قامقورشى مەكەمەلەرگە ورنالاستىرىپ, اسىراۋ, تاربيەلەۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇزەگە اسىرىلماق. وكىنىشتىسى سول, قورعانشى جانە قامقورشى ورگاندار تاراپىنان زاڭمەن بەلگىلەنگەن وسى مىندەتتەر اياق استى ەتىلىپ, نازاردان تىس قالىپ وتىرعان سىڭايلى. سەبەپ نەدە؟ قر ۇكىمەتىنىڭ “قازاقستان بالالارى” باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن ەسەپكە سايكەس 5 مىڭ بالاعا ءبىر قورعانشى جانە قامقورشى ورگاننىڭ قىزمەتكەرى بولۋى ءتيىس ەكەن. ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, قىزىلوردا وبلىسىندا 643,6 مىڭ حالىق تۇراتىن بولسا, وسىنىڭ 245,4 مىڭى, ياعني 38,1 پايىزى 18 جاسقا دەيىنگى بالالار. دەمەك, جوعارىداعى نورماتيۆ بويىنشا سىر ايماعىندا 49 شتات بىرلىگى قىزمەت اتقارۋعا ءتيىس. الايدا, وبلىس اۋماعىنداعى 8 قورعانشى جانە قامقورشى ورگانداردا جالعىز عانا قىزمەتكەرلەردەن جۇمىس ىستەۋدە. سودان دا, تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا ءماجبۇرمىز, جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءمۇددەلەرى تولىق قورعالماي, نازاردان تىس قالۋدا. ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەلىك. 2005 جىلى 20-ساۋىردە تۋىلعان د.ورازعاليەۆا دەگەن ءبۇلدىرشىن 2008 جىلى اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالسا دا, ەشكىمنىڭ دە وعان باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداماعان. ابىروي بولعاندا, ءۇش ايدان كەيىن ونىڭ تۇرمىستىق جاعدايى زەرتتەلىپ, قورعانشىلىق تاعايىندالادى. سول سياقتى 1993 جىلى تۋىلعان قازالى اۋدانى, اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 10-سىنىپ وقۋشىسى س.سابىروۆ تا جەتىمدىك تاۋقىمەتىن تارتۋمەن ءجۇرەدى. وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى ب.كوپتىلەۋوۆا س.سابىروۆقا ءوزىن قورعانشى ەتىپ تاعايىنداۋعا اۋداندىق قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ورگانىنا ءوتىنىش جاساپ, باۋىرىنا باسادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, قورعانشىلار مەن قامقورشىلار كامەلەتكە جاسى تولماعان بۇلدىرشىندەردى قالاي باعىپ-قاعىپ جاتقانىن باقىلاۋ مۇلدە سىن كوتەرمەيدى. سونداي-اق, پاتروناتتىق تاربيەدەگى بالالاردى اسىراپ-باعۋعا تولەنەتىن اقشالاي قارجى دا ۋاقتىلى بەرىلمەيدى ەكەن.
وسى ماتەريالدى جازۋ بارىسىندا جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان تاستاندى بالالاردىڭ تۇرعىن ءۇيى, م ۇلىكتىك مۇددەلەرىن قورعاۋ دا ءوز دارەجەسىندە جۇرگىزىلمەي كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. ءبىر عانا مىسال. اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان 2001 جىلعى ءو.سەيتماعانبەتوۆكە تۋعان اپاسى گ.سەيتماعانبەتوۆا شاعان اۋىلدىق وكرۋگى اكىمى شەشىمىمەن پاترونات-تاربيەشى رەتىندە تاعايىندالادى. پاترونات-تاربيەشى گ.سەيتماعانبەتوۆا نوتاريۋس ف.وسپانوۆامەن ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, قايتىس بولعان اتا-انالارى ن.وسپانوۆانىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان 128 066,9 تەڭگە زەينەتاقى جارنالارىن ءوزى الىپ, كامەلەتكە تولماعان ءو.سەيتماعانبەتوۆتىڭ نەسىبەسىن باس پايداسىنا جاراتىپ قويادى. سونداي-اق, ولاردىڭ اباي كوشەسىندەگى اتا-انالارىنان قالعان تۇرعىن ۇيلەرى دە ەسەپكە الىنباي, قامقورلىقسىز قالعانداردىڭ مۇلكىن قورعاۋ شارالارى دا ءجۇرگىزىلمەگەن.
پروكۋراتۋرا تاراپىنان تەكسەرۋ بارىسىندا قايتىس بولعان اتا-انالارىنىڭ اتىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ مۇراگەرلىك قۇقىقپەن يەلەنۋگە ءتيىستى بالالاردىڭ اتىنا تىركەۋ دە سىن كوتەرمەيدى. سودان دا جەتىم بالالاردى بەلدەن باسىپ, باسپاناسىز قالدىرىپ جۇرگەندەر دە جەتەرلىك. مىسالى, جاڭاقورعان اۋدانى, كەلىنتوبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ا.قۇلتاسوۆ دەگەن ازامات ءوزى قورعانشى بولىپ تاعايىندالعان بالالاردىڭ ءۇيىن 100 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ ءجىبەرەدى. سول سياقتى كەلىنتوبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ب.بەكمىرزاەۆا دەگەن حانىم دا جەتىم بالالاردىڭ اتا-اناسىنان قالعان ءۇيىن زاڭسىز يەمدەنىپ الادى. بۇگىنگى بۇلدىرشىندەر ەرتەڭ ەرجەتەر, بويجەتەر, سوندا تۇرعىن ءۇي تاۋقىمەتىن تارتىپ, داۋ-دامايدىڭ تۋماسىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ ويلانايىق, اعايىن.
ايتقانداي, قر “تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى” زاڭى مەن قر ۇكىمەتىنىڭ “جەتىم بالالار جانە اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار قاتارىنان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن بىتىرۋشىلەردى ەڭبەككە ورنالاستىرۋ جانە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى” قاۋلىسىنا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعان بالالاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. وكىنىشكە قاراي, قىزىلوردا قالاسىندا پاتەر الۋ تىزىمىنە 180 بالا عانا ىلىنسە, اۋدانداردا ءبىردە-ءبىر بالا مۇنداي ەسەپكە الىنباعان. مۇنى دا ايتپاسقا بولمايدى.
ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قىزىلوردا قالاسىنداعى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى تاربيەلەيتىن №1 مەكتەپ-ينتەرناتىنداعى بالالاردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. مۇندا 96 بالا, سارالاپ ايتار بولساق, ولاردىڭ 10-ى تۇل جەتىم, 86-سى قامقورلىقسىز قالعاندار, ونىڭ 13-ءى تاستاندى بالالار.
جوعارىداعى جاعىمسىز جاعدايلاردان بولار, مەكتەپ-ينتەرناتتان قاشىپ كەتىپ, قايىر سۇراپ جۇرگەندەر دە جەتەرلىك. ناقتىلاي ايتساق, وسى ينتەرناتتان ۆ.پانين وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا, ال ا.لاحونين قىركۇيەك ايىندا قاشىپ كەتكەن. بۇگىندە وسى بالالاردىڭ قايدا جۇرگەنى بەلگىسىز. بازاردا قايىر سۇراپ جۇرگەندەردىڭ وسىلار بولماسىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ ىزدەۋ قايدا؟ سوت شەشىمىمەن شەتەلگە دە كەتىپ جاتقان قانداس باۋىرلارىمىز بار. بۇعان نە دەيسىز؟
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, جەتىم بالالاردىڭ جاعدايى, تاستاندى بالالاردىڭ تاعدىرى كىم-كىمدى دە ويلانتسا كەرەك.
ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى.