تايقازان تابىستالدى, يگى ىستەر جالعاسادى

 

ەلورداداعى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايىندا 18 مامىر – «حالىقارالىق مۇرا­جايلار كۇنىنە» وراي اۋقىمدى ءىس-شارالار ورىن الاتىن بولادى. سونىڭ اياسىندا كەشە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىل­دىعىنا ارنالعان «قحا – 20 ىزگى ءىس» ەستافەتاسىنىڭ نىشانى بولىپ تابىلاتىن تايقازان سالتاناتتى تۇردە مۇراجاي قورىنا تابىس ەتىلدى.

مىنە, وسىنداي اۋقىمدى شا­رانىڭ قورىتىندىسىنداي بولعان ۇلتتىق مۇراجاي الدىنداعى الاڭقايعا كاسىبي بي ۇجىمدارى مەن ەرىكتىلەردەن جانە موبەرلەردەن قۇرالعان 300-دەن استام ادامنىڭ قاتىسۋىمەن فلەشموب ورىن العاندىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان شارادا ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى جانە مۇراجاي ءىسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تەاترلاندىرىلعان قويىلىم ارقىلى ساحنالاندى. قويىلىم كەزىندە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتىلىپ, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. ساق جاۋىنگەرلەرىنىڭ كيىمدەرىن كيگەن جاستار ساپ تۇزەپ, ەلگە, جەرگە قورعان بولۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن پاش ەتتى. ورتاعا تايقازان اكەلىنىپ, تۇعىرىنا قوندىرىلعان سوڭ قۇتتىقتاۋلارعا ەرىك بەرىلدى. الدىمەن ءسوز العان ۇلتتىق مۇراجاي ديرەكتورى دارحان مىڭباي مۇراجاي دەگەن «ول ءبىزدىڭ جادىمىز» دەگەندى ەرەكشە اتادى. «قازىرگى كەزدە ۇلتتىق مۇراجاي قاسيەتتى قازاقتىڭ ءبىر قارا شاڭىراعىنا اينالدى دەسەك بولادى. سولاي ايتۋعا دا بار­لىق نەگىز بار. وتكەنىمىزدى تۇگەن­دەپ, ەرتەڭىمىزگە دەگەن سەنى­مىمىزدى ۇيالاتاتىن زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. سونىڭ بارلى­عىن دا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ءىشىن­دەگى كوپتەگەن ەكسپوناتتاردان كورۋگە بولادى», دەدى دارحان قام­زابەك ۇلى. «ەلباسىمىز ايت­قانداي, بيىلعى جىل ايتۋلى داتالارعا, بيىك بەلەستەرگە قول جەتكىزگەنىمىزدى پاش ەتەتىن داتالارعا تولى جىل. سونىڭ اياسىندا ءبىز ۇلتتىق جانە دىنارالىق تاتۋلىعىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتۋ ۇلگىسىن ۇلتتىق مۋزەي ارقىلى تانىتا ءبىلۋىمىز قاجەت», دەگەندى دە باسا اتاپ كەتتى مۇراجاي ديرەكتورى. بۇدان كەيىن ءسوز العان قا­زاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋب­لي­كالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاننا شايمۇحانبەتوۆا تايقازاننىڭ 74 كۇن بويى ىزگى ىستەرگە تۇرتكى بولعاندىعىن جەتكىزدى. جانە دە مۇنداي يگى ىستەر ءالى دە جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4 اقپانىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جانىندا «تايقازان – ىزگى ىستەر سيمۆولى» اتاۋىمەن ايتۋلى شارا وتكىزىلىپ, «قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى – 20 ىزگى ءىس» رەسپۋبليكالىق اكتسيا­سىنىڭ نىشانى رەتىندە «تاي­قازان» كادەسىيى اق تىلەكپەن شىعارىپ سالىنعان-دى. سودان بەرى ەل وڭىرلەرىندە ىزگى ىستەرگە باستاۋ بولعان قامقورلىق سيمۆولى – تايقازاندى قۇتتى ورنى­نا تابىستاۋ سالتاناتتى تەاتر­لاندىرىلعان كورىنىس تۇرىندە ءوتتى. بۇل رەتتە «قحا-20 ىزگى ءىس» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى اياسىندا 35 مىڭنان استام ادامعا كومەك كورسەتىلگەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ال جالپى العاندا, 2500-دەن استام ءىس-شاراعا 620 مىڭداي ادام قاتىسقانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل ءىس-شارالاردان تۇسكەن قولداۋ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىن, ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىن, كوپبالالى وتباسىلاردى, بالالار ۇيلەرىن جانە وزگەلەرىنە دە باعىتتالعان بولاتىن. قولداۋ رەتىندە تۇسكەن 2 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى دا وسىنداي يگى ىستەرگە قارىشتالعانى اتالماي قالمادى. ءسوز رەتى كەلگەندە, الەۋمەتتىك اكتسيانى وتكىزۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك-مادەني ءمانى بار نىساندار سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپتى. بۇدان باسقا 2500-دەن استام كوشەت وتىرعىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە پاتريوتتىق اكتسيالار ورىن العانى دا كولدەنەڭ تارتىلدى. رەسپۋبليكالىق اكتسيا اياسىندا قحا مۇشەلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنا كومەك كورسەتكەنى ءمالىم. زارداپ شەككەندەر قورىنا 12 ميلليون 400 مىڭ تەڭگە اۋدا­رۋدان بولەك, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, تۇرمىستىق حيميا جانە وزگە دە قاجەتتى زاتتاردى قوسقاندا 102 توننادان استام گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتكەنى دە اتاپ كور­سەتىلدى. ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى يگى شارا قازاقستاندىقتار ارقاشاندا قولداۋعا ءازىر ەكەن­دىگىن كورسەتكەندىگىن ايتا كەلىپ, تايقازاننىڭ بىرلىك پەن قايى­رىمدىلىقتىڭ جانە جانا­شىر­لىقتىڭ سيمۆولى بولىپ قالا بەرە­تىندىگىنە نازار اۋدارتتى. سون­دىقتان دا تايقازان «ماڭگىلىك ەل» قۋاتىنىڭ سيمۆولى دا بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا ۇلتتىق مۇرا­جاي قورىنا «قازاقستان» تەلەرا­ديوكەشەنى ازىرلەگەن ۇلى جەڭىس­تىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان دەرەكتى فيلمدەر, باسقا دا قۇندى تۋىندىلار توپتاماسى دا سىيعا تارتىلعاندىعىن ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون. «قازاقستان» تەلەراديو كورپوراتسياسى» اق باسقارما ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەدجانوۆا ءوز كەزەگىندە بىلاي دەدى: «بيىلعى جىل – ەلىمىز ءۇشىن ايتۋلى وقيعالارعا تولى جىل. سولاردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى, بارشامىز ءۇشىن قىمباتى – ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى». ءتورايىم ءتورت بولىمنەن تۇراتىن دۇنيەلەردى تابىستاۋ كەزىندە ولاردىڭ مازمۇنىنا دا كەڭىنەن توقتالىپ كەتتى. اتاپ ايتقاندا, ءبى­رىنشى توپتاما 7 بولىمنەن تۇراتىن دەرەكتى فيلمدەردەن قۇرالعان. وندا قازاقتاردىڭ, سونداي-اق, قازاقستاندىقتاردىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ەرلىكتەرى پاش ەتىلگەن. ال 70 دەرەكتى كوركەم فيلمدەردەن قۇرالعان توپتامادا ەل ەرلەرىنىڭ ەرلىگى بايان ەتىلەدى ەكەن. اتى اڭىزعا اينالعان كەڭەس وداعى باتىرلارىنان وزگە ەسىمدەرى ەلەۋسىز قالعاندار دا وسى فيلمدەرگە ارقاۋ بولىپتى. كەلەسى توپتامادا قازاق راديوسى التىن قورىنان الىنعان جادىگەرلەر ەنگىزىلىپتى. وندا ۇلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى اتا­لىپ وتكەن 1965 جىلى جازىلىپ الىنعان داڭقتى باتىر باۋىر­جان مومىش ۇلىنىڭ داۋىسى, سونىمەن بىرگە, 1930 جىلى جازى­لىپ الىنعان ەكى مارتە كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى تالعات بيگەل­دي­نوۆتىڭ دە داۋىسى بار بولىپ شىق­تى. بۇدان باسقا, توپتا­ماعا اتاق­تى پارتيزان قاسىم قاي­سە­نوۆ­تىڭ, بۇلبۇل ءانشى روزا باع­لانو­ۆانىڭ, حالىق جازۋشىلارى موريس سيماشكو مەن دميتري سنە­گيننىڭ داۋىستارى جازىلىپ الىن­عان تاس­پالار دا وسىندا جا­زىل­عان. ءتور­تىنشى توپتاماعا نە­گىزى­نەن ماي­­­­دان­نان جازىلعان حاتتار ەنگى­زى­لىپتى. بۇل قۇندى دەرەك­تەردى تابىس­تاي وتىرىپ, ن.مۇ­حامەد­جانوۆا ار­داگەرلەر ەسىمدەرى ەشقاشان وشپەيتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».