حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ باستى نازارىندا
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندە مىندەت قويا وتىرىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋ قاجەتتىلىگىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل اۋقىمدى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى تەرەڭدەتۋدى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ادام كاپيتالىن دامىتۋ, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جانە رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىمەن تىعىز بايلانىستى.
2005 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا ءتۇرى رەتىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وسىعان وراي ءاربىر قىزمەتكەر جۇمىسقا ورنالاسقان كەزدە جۇمىس بەرۋشىمەن ەڭبەك شارتىن جاساسۋدى تالاپ ەتۋى قاجەت. زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭناماعا سايكەس جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنان اي سايىن 10% مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن ۇستاپ قالۋعا جانە ونى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا (بجزق) اۋدارۋعا مىندەتتى. ال مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭناماعا سايكەس, جۇمىس بەرۋشى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا (ماسق) جالدامالى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقى قورىنان 5% الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەۋى ءتيىس.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ءبولۋ ارقىلى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ وزىندىك جۇيەسىن قۇردى. مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن بازالىق جاردەماقىلاردى ۋاقىتىندا تاعايىنداۋدان كورىنىس تابادى. ءوز كەزەگىندە, جۇمىس بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جالدامالى قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ماسق-عا الەۋمەتتىك اۋدارىمدى ۋاقىتىندا تولەۋمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ناتيجەسىندە قىزمەتكەرلەر ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى, جۇمىسىنان ايىرىلۋى, جۇكتىلىگىنە جانە بالا تۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋى, بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋى سياقتى الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان جاعدايدا ماسق-تان الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋعا قۇقىلى بولادى. قىزمەتكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى – زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە بجزق-دان زەينەتاقى تولەمىن الۋ ءۇشىن مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن تولەۋمەن تۇجىرىمدالادى. وسىلايشا, بجزق-عا ۋاقىتىندا تولەنگەن اي سايىنعى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى مەن ماسق-عا اۋدارىلعان الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ قوسىمشا تۇرىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ اقپاراتتىق جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋمەن تىعىز بايلانىستى, ويتكەنى, ولاردى ەنگىزۋ ەڭبەكتى اۆتوماتتاندىرۋدى, ەڭبەك سىيىمدىلىعىن تومەندەتۋدى, قىزمەت كورسەتۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ءتيىمدى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىندەگى قولدانىلاتىن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ تۇجىرىمدامالىق يدەيالارى دەربەستەندىرىلگەن (جەكە) ەسەپ قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن.
پايدالانىلاتىن تەحنولوگيالاردىڭ ەرەكشەلىگى – تەك اقپاراتتاردى وڭدەۋگە قولدانىلاتىن پروتسەدۋرالاردى اۆتوماتتاندىرۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ جاڭا مازمۇنى مەن تۇرىنەن دە كورىنەدى. بۇل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قولدانىستاعى ۇدەرىستەرىن جاڭعىرتۋ جانە جاڭا ۇدەرىستەردى قۇرۋدى ىسكە اسىرۋدى بىلدىرەدى. جارنالاردىڭ دەربەستەندىرىلگەن ەسەبى تەڭبە-تەڭ زەينەتاقى تولەمدەرى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, ازاماتتارعا الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىندەگى ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن راستايتىن دەرەكتەردى الۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجانە تەحنيكالىق وزگەرىستەر الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەكەمەلەرى ۇسىناتىن قىزمەتتەردىڭ قولدا بار ۇلگىلەرىن ءوزگەرتۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى. قوعامدىق بولجامداردىڭ وزگەرۋىنە جانە حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنىڭ ارتۋىنا جاۋاپ رەتىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ۇيىمدارى حالىققا ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندى. بۇل كوبىنە, جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى زەينەتاقى مەن جاردەماقى بەرۋدەگى ەلەكتروندىق قىزمەتتەردى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءوزارا بىرىگۋدى اكىمشىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ورتالىق ازيا كەڭىستىگىندە جانە تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كوشباسشىسى رەتىندە ءوزىن كورسەتكەن, سونداي-اق جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىعان بايلانىستى, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا تاجىريبە الماسۋعا جانە حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, 2015 جىلعى 2-4 قىركۇيەك ارالىعىندا استانا قالاسىندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار بويىنشا حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ (حاقق) XIV حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى وتەدى.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وسىنداي بەدەلدى ءىس-شارانىڭ وتكىزىلۋى, ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق رەفورمالاردىڭ جەدەل جۇرگىزىلۋى, ەلىمىزدىڭ ابىرويىنا تاعى دا ءبىر رەت وڭ ىقپالىن تيگىزەتىندىگى قۋانتادى. حاقق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىن, ۇيىمدارىن جانە ۆەدومستۆولارىن بىرىكتىرەتىن جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. حاقق كاسىبي باسشىلىقتى ازىرلەۋ, ساراپتامالىق بىلىمدەردى تاراتۋ, الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندەگى ءوزىنىڭ مۇشەلىك ۇيىمدارىنا قىزمەت كورسەتۋ جانە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى باسقارۋداعى ستاندارتتاردى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى, بۇل ولارعا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ديناميكالىق جۇيەلەرىن جانە الەۋمەتتىك ساياساتتى دامىتۋعا كومەكتەسەدى. حاقق حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باستاماسىمەن 1927 جىلى قۇرىلعان جانە ونىڭ قۇرامىنا الەمنىڭ 160 ەلىنەن شامامەن 340 مۇشەلىك ۇيىمدار كىرەدى. حاقق بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە, سونىمەن قاتار كەشەندى, دايەكتى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋگە جانە جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كەپىلدى ساياسات پەن باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرادى.
قازىرگى تاڭدا حاقق بۇكىل الەم بويىنشا ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى باسقارۋعا ىقپال ەتەتىن, يننوۆاتسيالىق قۇرالدار مەن قىزمەتتەردى ۇسىنادى. سوندىقتان دا, ءوزىنىڭ ازاماتتارى ءۇشىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ ارتۋىن جىل سايىن دامىتاتىن, سونداي-اق زاماناۋي كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقىلى مەملەكەتتىك كومەك كورسەتۋ ستاندارتتارىن ءساتتى ەنگىزگەن قازاقستاندى حاقق مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار (اكت) بويىنشا XIV حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ ورنى رەتىندە بەكىتۋى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس.
استانادا وتەتىن كونفەرەنتسيا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اكت سالاسىندا بىرىڭعاي شەشىم ستاندارتتارىن تالقىلاۋدى وزدەرىنە ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. ەگەر سەۆيلدە (2009 ج.) جانە برازيليادا (2012 ج.) وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا اكت حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە باعىتتالعان, كەشەندى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ نەگىزى جانە ىرگەتاسى رەتىندە قاراستىرىلسا, ال استانادا وتەتىن الداعى كونفەرەنتسيادا الەۋمەتتىك جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ سالاسىنداعى ءىت تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ەسكەرىلە وتىرىپ, كەلەسى تاقىرىپتار تالقىلاناتىن بولادى:
- اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ماقساتى جانە قاعيدالارى;
- الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى باعدارلامالىق قامسىزداندىرۋدىڭ كورپوراتيۆتىك جانە ءىرى اۋقىمداعى جۇيەلەرىن پايدالانۋدىڭ اعىمداعى ءتاجىريبەسى;
- ءارتۇرلى باعدارلامالاردا قولدانىلاتىن ستاندارتتالعان شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بازالىق تەحنولوگيالارى.
اكت يندۋسترياسىنا ارنالعان «اكت يندۋسترياسىنىڭ فورۋمى» الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىستارىنا اكت ەنگىزۋگە ەلەۋلى ىقپال ەتەتىن, ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ءىزدەۋگە باعىتتالعان. بۇل فورۋمنىڭ جۇمىسىنا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى ونىمدەر مەن قىزمەتتەردىڭ وزىندىك كورىنىستەرىن كورسەتەتىن, جەتەكشى اكت كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى قاتىسادى.
حاقق مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن استانادا وتەتىن كونفەرەنتسيادا قازاقستان تەك ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس, سونداي-اق حالىقارالىق ءبىرلەستىكتىڭ مۇشەسى رەتىندە, حالىققا ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قۇرالى رەتىندە الەۋمەتتىك سالاداعى اكت جەتكەن جەتىستىكتەرىن لايىقتى كورسەتە الادى.
اتالعان ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشى قازاقستاندىق تاراپ حالىقارالىق بىرلەستىكتىڭ نازارىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىرۋ سالاسىنداعى وتاندىق ءتاجىريبەگە اۋدارۋدى وزىنە ماقسات ەتىپ وتىر. وسىلايشا, ءبىزدىڭ جاس جانە وسكەلەڭ رەسپۋبليكامىز حالىقتىڭ مەملەكەتتەن حالىقارالىق دەڭگەيدە الاتىن ەلەكتروندى قىزمەتىن ەنگىزۋدىڭ ءساتتى تاجىريبەسىن كورسەتۋ ءمۇمكىندىگىنە يە بولادى.
سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك سالادا حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدا اكت ستراتەگيالىق ءرول اتقارا باستادى.
يننوۆاتسيالىق قولدانۋ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ باعدارلامالارىنىڭ قوعامدىق ىقپالىن ۇلعايتا وتىرىپ, باسقارۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تيىمدىلىگىن, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋمەن قامتۋدى ارتتىرۋعا جانە جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, سونىڭ ءىشىندە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردىڭ جاسالۋى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. بىراق, ەڭ باستىسى – ەنگىزىلەتىن يننوۆاتسيالاردىڭ بارلىعى, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە بەيىمدەلەدى, بۇل قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندەگى باستى ماقساتىنا جەتۋىنە ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى.
رۇستەم حامزين,
«مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك
ساقتاندىرۋ قورى» اق
پرەزيدەنتى.