ودان اباي مەن باۋىرجاندى وقۋ ارقىلى تازارۋعا بولادى
ءوزىڭ سىيلايتىن, پىكىرىنە قۇلاق قويىپ, ءبىلىمىن باعالايتىن, عىلىمداعى ەشكىمدى قاتالامايتىن قولتاڭباسى ايداي انىق, شىن زيالىمەن وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن سىر-سۇحبات قۇرىپ, وي بولىسكەن تاسپاداعى دۇنيەنى قاعازعا ءتۇسىرىپ, قاتتاپ جۇرەتىن ەدىك. ەندى, مىنە, سونى جۇرتقا جەتكىزۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر. ول – توپتىڭ ىشىنەن, توبىردىڭ قاتارىنان قالماي, باس شۇلعىپ, يەك قاققاندارمەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, تەگى مىقتى, تەگەۋرىنى كۇشتى وزىندىك ءبىتىم-بولمىسى, وي-قارىمى, تابيعات بەرگەن دارىنى بار, سونى ۇلتىنىڭ رۋحانياتىن دامىتۋعا, تاريحىن سارالاۋعا, اباي الەمىنىڭ سىرى مەن سيپاتىن, ىشكى ءيىرىمىن عىلىم الەمىندە ەسكى سارىنىنان ارىلتىپ, جاڭا قىرىنان اشۋعا ۇيىتقى بولىپ كەلە جاتقان, “ابايتانۋ” ءىلىمىنىڭ قازىرگى كوش باسىندا جۇرگەن, باياعى باتىر بابالاردىڭ ءبۇتىن تۇياعى, ءبىر تال قياعى, حالىق باتىرىم, قاھارمانىم دەپ باعالاعان باۋىرجان مومىش ۇلى مۇراسىنىڭ شىراقشىسى عانا ەمەس, “باۋىرجانتانۋ” عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ەدى.
– قازاقتىڭ بايتاق جەرى – ۇلى تۇران ولكەسىنىڭ جارتىسىنان استام اۋماعىن الىپ جاتىر. تۇران ارابتار بيلىگى تۇسىندا تۇركىستانعا اينالسا, كەڭەستىك بيلىك ۇستەمدىك ەتكەندە ورتا ازيا دەلىندى. تۇراننىڭ قاراشاڭىراعىنا يە بولعان قازاق بۇگىن تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ىرگەسىن بەكىتىپ كەلەدى, – دەپ اڭگىمەسىن باستادى كورنەكتى عالىم اعامىز.
– مەكەمتاس اعا, كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ءبىر تۇيتكىلدى ءسىزدىڭ تالقىڭىزعا سالا كەتسەك دەپ ەدىك. تۇراننان قازاققا قالعان قاراشاڭىراققا جۇكتەر جۇك, ارتار سالماق از بولماسا كەرەك. قازىر مەملەكەتتىك دارەجەدە سول قاراشاڭىراقتىڭ قادىرى ارتىپ كەلەدى. ءۇزىلىپ بارىپ جالعانعان ۇكىلەگەن ءۇمىتىمىزدىڭ كۇن ساناپ اجارى كىرە تۇسۋدە. بىراق, وتان – وتباسىنان باستالادى دەسەك, سول وتباسىنىڭ كيەسى سانالاتىن قازاقتىڭ قارا- شاڭىراعى كوپ جاعدايدا كەمپىر-شالدىڭ يەلىگىندە قالىپ, ونىڭ التىن دىڭگەگى سانالاتىن ۇرپاق وزىنشە تىرلىك كەشىپ, ۇلتتىق ۇلگى ءبىر زاماندارى بىزگە جات كورىنگەندەردىڭ جولىمەن جويىلىپ بارا جاتقانىن جوققا شىعارا الماساق كەرەك. وسى ارادا ۇلى عابەڭنىڭ (مۇسىرەپوۆ) شەراعاڭا (مۇرتازا) ايتقان: “سونىمەن, “جالعىز بالا” پروبلەماسىن جاز دەيسىڭ عوي. قيى-ى-ىن. ءبىز كوبەيۋىمىز كەرەك. ءبىز جيىلساق – كوپپىز. جايىلساق – جوقپىز. جەر كەڭ. “جالعىز بالا” ءماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ال بالاسى بار-اۋ دەگەن ەڭ زيالى ادامداردىڭ ارتى قانداي؟ قانىش, مۇحتاردىڭ ەسىكتەرى جابىلىپ قالدى. مەن ولگەن كۇنى... مەنىكى دە... سوندىقتان باردىڭ ءوزى ءتىل, پسيحولوگيا جاعىن قايتەدى. بالاسى كوپ قاپان ەدى (بادىروۆ), سۇرادىم: – بالالارىم, نەمەرەلەرىم قازاقشا سويلەمەيدى, – دەيدى. – ءتىل جۇرگەن جەردە ۇلتتىق سانا-سەزىم جۇرەدى. ال سانا-سەزىم تەڭدىككە ۇمتىلادى”, دەگەن مۇڭى ويعا ورالادى. ۇلىلاردىڭ زارى بۇلاي بولسا, وزگەگە نە جورىق؟! زامانىنا قاراي ادامى, بۇعان توسقاۋىل قويا المايسىڭ دەيتىندەر دە تابىلار. ايتسە دە جاھاندانۋ جاعادان الىپ, تورگە وزىپ تۇرعاندا, ەۋروپادان ۇيرەنىپ جاتقاندا حالىقتىق ادەت-عۇرىپتان, سالت-سانادان, اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى قايىرىم مەن مەيىرىمنەن ايىرىلۋ, جاتباۋىرلىق جايلاپ, ىزەت پەن يناباتتان كوز جازۋ, اركىم ءوزى ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ كەرەك دەگەن توڭمويىندىقتىڭ بەل الۋى, جۇرەگى وڭايدا جىبىمەيتىن, كوڭىلى شۋاق شاشپايتىن ءبىر ءتۇرلى ۇرپاقتىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتۋى – بۇل قارتىن وزىنشە, جاسىن بولەكشە كۇن كەشتىرىپ جۇرمەس پە ەكەن؟
– ءيا, بۇل سەكەم الدىرىپ وتىر. ءبىز ءبارىن زامانعا جابا سالامىز. سونىمەن اقتالعىمىز كەلەدى. زاماننىڭ يەسى ادام عوي. اباي مەن باۋىرجان زامان سولاي دەمەگەن. ءوز ۇكىمدەرىن ىركىلمەي ايتقان.
– “اركىمدى زامان سۇيرەمەك, زاماندى قاي جان بيلەمەك؟ زامانعا جامان كۇيلەمەك, زامانا ونى يلەمەك”, دەمەيتىن بە ەدى اباي.
– دەگەندە قانداي. ابايدىڭ ۇلىلىعى وسىندا جاتىر. قازاق جۇرتى جەتى كەزەڭدى, جەتى باسقىنشىلىقتى باستان وتكەردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – عۇندار زامانىندا قىتايمەن شاتىستىق, ەكىنشى – پارسىمەن ارالاستىق, ءۇشىنشى – الەكساندر ماكەدونسكي باستاعان گرەكتەر كەلدى, ءتورتىنشى – ارابتار انداعايلاپ جەتتى, بەسىنشىسى – موڭعولدار, التىنشى – قاراقۇرىم قالماقتار قاپتادى, جەتىنشى – ورمانداي ورىس جايلادى. سىرتتان كەلگەننىڭ ءبارى جارىلقايىن دەمەيدى, شاماسى جەتسە بارىڭدى الىپ, ءوزىڭدى جاردان قۇلاتىپ جىبەرۋگە ءازىر تۇرادى. قابىرعامىزدى قاقىراتقان, ومىرتقامىزدى وپىرعاندار ز ۇلىمدىعىن كورە ءجۇرىپ, بارىنە ءتوزدىك. قازاق جوعالعان جوق, بۇگىنگى ءتاۋ ەتەر ەلدىگىنە جەتتى. ەندىگى جەردە بولعان مەن بولماعانىمىزدى ءوزىمىزدەن كورمەسەك, وزگەدەن كورەر جايىمىز جوق. استارى قالىڭ, كورىنىسى ەلەڭ-الاڭ, قيىر-شيىر ءىزى قورعاسىنداي اۋىر وتكەن كۇندەردى تاريحي تۇرعىدان زەرتتەگەندە, الدىمىزدى بولجاعاندا مەن تەك قانا ابايعا جۇگىنەم. زەرتتەيتىنىم دە, زەردەمنەن وتكىزىپ وي قورىتقاندا قول ارتاتىنىم دا – اباي.
– سوندا: “بىلىمدىدەن شىققان ءسوز, تالاپتىعا بولسىن كەز. نۇرىن, سىرىن كورۋگە, كوكىرەگىندە بولسىن كوز... جاقسىعا ايتساڭ, جانى ەرىپ, ۇعار كوڭىل شىن بەرىپ, دەرتتى ىشىنە ەم كورىپ, نەگە التىندى دەسىن جەز”, دەمەكسىز عوي.
– ارينە. اڭگىمەم اششى شىعار. اقيقاتىنا كەلسەم, ابايداي داناسى بار ەلدەر سول داناسىنىڭ ءىلىمىن ىلگەرى وزدىرىپ, وزدەرى تانىپ-ءبىلىپ قانا قويماي, وزگەنىڭ دە ساناسىنا سىڭىرە بىلەدى. ەۋروپا دانتە, گەتە, قىتاي كونفۋتسي ءىلىمىن اسپەتتەيدى, قۇدىرەت سانايدى. ۇلكەن-كىشىسى ءار ءسوزىن التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ قۇرمەت كورسەتەدى. ابايىمىز كىمنەن كەم دەمەي, كەيدە ءبىز الگى اتالعان ۇلىلار ايتتى دەگەندى مىسالعا كەلتىرىپ, ءوزىمىز قۇرقول وتىرعانداي تاڭداي قاعاتىنىمىز بار. ءارينە, بۇل ارادا مەن ۇلىنىڭ بار ادامزاتقا ورتاق ەكەنىن كورمەي, بىلمەي وتىرعام جوق. سولاردىڭ قاتارىندا تەڭ تۇعىردا اباي ابىز دا تۇرسا دەيمىن عوي باياعى.
– قازاقتىڭ قاسيەتتى ۇعىمدارىن, نە ءوزىڭىز ايتقان اقىل-وي يەلەرىن, بىلاي قويعاندا, ۇلتىمىزدىڭ نەبىر ارىستارىنىڭ قاسىندا ارقان ەسە المايتىن قىلاڭنىڭ بوياۋىن قالىڭداتىپ, مىنە, كەرەمەت دەگەن قۇلدىق سانادان ءالى قۇتىلا الماي ءجۇرمىز. ءوزىمىز دە ءبىر ادام جاڭالىق اشىپتى دەسە, وعان كۇمانمەن قاراپ, ءاي قايدام دەپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا, نە باسقا ءبىر قۇرلىقتا بىرەۋ ينەنىڭ جاسۋىنداي جەتىستىكتىڭ شەتىن شىعارسا, ونى قۇپ كورىپ, ءىلىپ اكەتىپ, تەك سولارعا عانا ءتان, بىزدىكى جات كورىنەتىن ءاي, كاپىر مىنەز كەزدەسىپ قالادى. بۇل اۋىلداعىنىڭ اۋزى جاماننىڭ كەرى ەمەس پە؟
– وزگەنى زور, ءوزىڭدى قور ساناعاندا تابارىڭ نە, شىعار ۇشپاعىڭ قانداي بولماق!؟ وزگەگە قيعاندى وزىڭە قيماساڭ سور ەمەس پە؟ پاتشالىق رەسەي, ودان كەيىنگى ۇرەيلى ۇستەم كۇش ءبىزدى وسىلايشا وزگەگە تابىندىرىپ, تاڭداندىرىپ قويدى عوي. سول سارتاپ سانادان قۇتىلا الماي, سورعا باتقاندار جاقسىنى كورگىسى كەلمەيدى. بىراق بۇل ۋاقىتشا نارسە, از كۇنگى الدانىش. زۋىلداعاندار مەن زىمىراعانداردىڭ زامانىندا باعالانباعانداردىڭ باعى ۋاقىت وتە كەلە, كەيدە ومىردەن وزعان سوڭ اشىلىپ, ەڭبەگى جانىپ, باعالانىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز.
مەن بۇلتاققا جوق, تۋرا ايتاتىن اداممىن. كەيدە وسى قىلىعىمنان باستىققا دا, باسقاعا دا جاقپاي جۇرەتىنىم بار. تۋرالىق – شىن ءسوزىم. سول شىن ءسوزىڭدى بىرەۋلەردىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, ءوز ەسەبىن تۇگەندەۋ ءۇشىن نەبىر جات قىلىقتارعا, وتىرىك, وسەكتەرگە, جاعىمپازدىققا باراتىندار سەنىڭ اقيقاتىڭدى اياقاستى ەتىپ جاتادى. شىندىق تورعا قامالعان جەردە, سولاي بولادى. اقيقات اقتاپ العاندا عانا ايناداعىداي تولىق كورىنەدى. تۋراشىلدىعىمنان – ارىم تازا, ءجۇزىم جارىق. سول ءۇشىن دە جانىمدى كۇيتتەپ, جاقسى ءومىر سۇرۋگە داعدىلانباي, اعىسقا قارسى كەلە بەرەمىن. سەبەبى, اباي رۋحى جىبەرمەيدى. “بەت بەرگەندە شىرايىڭ سونداي جاقسى, قايدان عانا بۇزىلدى سارتشا سىرتىڭ”, – وسىلايشا قۇبىلما, بولماسقا بولا التىن ديدارىڭا كولەڭكە تۇسىرمە, اينالاڭ قادالا قاراپ, كورىپ-ءبىلىپ وتىر, “پايدا ويلاما, ار ويلا”, – دەپ اباي ءىلىمى ءار كۇنى تاڭمەن تالاسىپ, الدىمنان شىعادى, تيتتەي قيا باسسام: “مۇنىڭ نە؟” – دەپ جانىمدى جاي تاپتىرمايدى. بۇدان كەيىن قايتىپ قۋلىق ساۋارسىڭ؟
– شىنىندا, ابايدى ويلى كوزبەن وقىساڭ, ءوزىڭىز ايتقانداي – تازاراسىڭ. سويتە وتىرىپ, جەتەسىزدەردىڭ جەتىم تىرلىگىنە كۇيىنەسىڭ, جيرەنەسىڭ. ويىڭ مەن بويىڭدى بيلەپ كەتكەندە ۇلى اقىندى كورىپكەل دەمەسكە شاراڭ قالمايتىن سەكىلدى.
– اباي – ادامزاتتىق بيىككە كوتەرىلگەن ويشىل. رەسەيگە بودان بولعان سوڭ ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز پاتشا ساياساتىنا قاراي بەيىمدەلدى. ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باتىسىمىزدى سۇلتان پراۆيتەلدەر بيلەدى. ءسويتىپ, بيلىك تورەلەرگە بەرىلدى. ولار پاتشا سەنىمىنە كىرگەن ەدى. ورتا ءجۇز بيلىگىن دە تورەلەرگە بەرىپ كوردى. كەنەسارى كوتەرىلىسىنەن كەيىن, بۇل بولمايدى ەكەن دەپ اعا سۇلتاندىق جۇيەنى ەنگىزدى. قۇنانبايدىڭ اعا سۇلتان بولۋى وسىدان كەلىپ شىعادى. مۇنى ۇزىن ارقان كەڭ تۇساۋ, بيلىك وزىندە دەپ قازاقتى الدارقاتقان ءبىر كەزەڭ دەپ قويىڭىز. جانە بۇل جىمىسقى ساياساتتىڭ سوڭى جەرىڭدى, جۇرتىڭدى تۇگەل باعىندىرىپ, وزبەكتى دە وزىنە يكەمدەپ, ورتالىق ازيا مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارانى بەكىتىپ دەگەنىنە جەتكەننەن كەيىن ول, ءشىركىندەردىڭ ۇستانعان ساياساتى, 180 گرادۋسقا بۇرىلىپ شىعا كەلدى. ونىڭ الدىندا قازاقتى ۇركىتىپ الماۋ ءۇشىن اۋىل سايىن مولدا جىبەرگەنى جانە بار ەدى. مۇنىڭ ءبارى پاتشانىڭ ەندى تىرپ ەتە المايسىڭ دەگەنىن بىلدىرەتىن ەدى. ءبارى بىتكەن سوڭ ورىستاندىرۋعا كوشتى. جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولىمەن تۇنشىقتىرۋ ءۇشىن بولىستىق ءجۇيەنى الىپ كەلدى. ءبىر رۋ ىشىنەن بولىس سايلانسا, تالاس-تارتىس بولمايدى. سوندىقتان بىرنەشە رۋدىڭ باسىن قوسىپ, بولىس سايلايمىز دەپ سۇيەك لاقتىردى. بۇكىل اقىل-وي, بايلىق سونىڭ جولىنا قۇرباندىققا شالىندى, تالاس-تارتىس كوبەيدى. اۋىلداستىڭ ەمەس, اعايىننىڭ اتى وزسىن دەگەن بەل الىپ: “سابىرسىز, ارسىز, ەرىنشەك, كورسە قىزار, جالماۋىز, سورلى قازاق سول ءۇشىن, التى باقان الاۋىز. ءوزىن-ءوزى كۇندەيدى, جاقىنىن جالعان مىندەيدى... ءجۇز قۇبىلعان سالت شىقتى. پىسىق كىم دەپ سۇراساڭ, – قالاعا شاپسا دەمالماي, وتىرىك ارىز كوپ بەرسە, كورگەندەردەن ۇيالماي. سىبىردان باسقا سىرى جوق, شارۋاعا قىرى جوق, وتىرىك, وسەك, ماقتانعا, اعىپ تۇرسا بەينە سۋ, ات-شاپاننان كەم كورمەس... مال مەن باقتىڭ دۇشپانى, كەسەلدى پىسىق كوبەيدى, كۇشىك يتتەي ءۇرىپ ءجۇر, كىسىدەن كەممىن دەمەيدى”, – دەپ, اباي ايتقان جات مىنەز, جارامساقتار كوبەيدى.
– اعا, ءسوزىڭىزدى بولگەنگە كەشىرىڭىز. ءبىز ابايدىڭ دۇنيە-تانىمىن اشا الدىق پا؟
– بۇل ۇلكەن اڭگىمەنىڭ ارقاۋى عوي. ەۋروپالىق جۇيەمەن دايارلانعان فيلوسوفتار ءبىزدى اداستىردى. نەگە دەيسىڭ عوي. ولار تەك – تامىردى ىسىرىپ قويىپ, ابايعا باتىستىق ۇلگىمەن قارادى. سوندا قازاق ۇلتى, ارقاۋى ۇزىلمەگەن شىعىس قايدا قالدى؟ ارناسىنان ءبولىپ, ايدالاعا اكەتكەن اباي قايدان ولارعا اشىلىپ سويلەي قويسىن. ابايدىڭ رۋحاني ءنار العان كوزدەرىنىڭ ءبىرى – مۇسىلماندىق شىعىس ەدى. مۇنى مۇحتار اۋەزوۆ ءار قىرىنان كەلىپ ايتقان. ونى ول كەزدە كوپ جۇرت تۇسىنە قويماعان. ءسويتىپ, اباي جۇمباعى جۇمباق كۇيىندە قالا بەرگەن عوي. تەرەڭىنە بويلاماي, ولەڭدەرىن جاتتاپ, قارا سوزدەرىن اۋدارىستىرىپ, جۇرە بەرگەنبىز. مەن ۇلى مۇحاڭنىڭ ابايتانۋدىڭ سەگىز ءتۇرلى ماسەلەسىن كوتەرگەنىنەن حاباردار ەدىم. ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – ابايدىڭ شىعىسى بولاتىن. سوعان ۇمتىلدىم. ارينە, جاسىرىپ قايتەم, سانالى تۇردە ۇمتىلعام جوق. ول وي كەيىن كەلدى. 1959 جىلى مۇحتار اعا تاشكەنت قالاسىنا كەلگەندە كەزدەسىپ: “وسى ابايدىڭ شىعىسى نەگە ايتىلمايدى؟” – دەدىم. مۇحاڭ: “قانداي تاقىرىپ”, – دەپ قالدى. “اقىننىڭ شىعىستانۋى”, – دەدىم. جازۋشى ءسال ويلانىپ تۇرىپ: ء“اي, بالام-اي, جولىڭ بولمايدى عوي!” – دەپ بۇرىلا بەرگەندە مەن: “نەگە بولمايدى؟”, – دەيمىن عوي تاقىمداپ. مۇحاڭ ءتۇسىن سۋىتىپ, رەڭ بەرمەدى. سويتسەم, ول مەنىڭ ناداندىعىم ەكەن. 1949 جىلى ماسكەۋدە ورتالىق پارتيا كوميتەتى كوسموپوليتيزم تۋرالى قاۋلى قابىلداپتى. وندا باتىس پەن شىعىسقا باس يگەندەردى تالقانداۋ كوزدەلىپتى. مۇنداي جاعدايدا ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى ايتۋ قايدا. مۇقاڭنىڭ ءتۇسىن سۋىتۋى سودان كورىنەدى. 1965 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ۇستىندە عۇلاماھي داۋاني تۋرالى ايتام دەپ باسىم داۋعا قالدى. التى جارىم ساعات ايتىس ءوتتى. ءبىر فيلوسوف ورتا عاسىردا نەڭ بار, جاڭا عاسىردى ايت, دەدى. مەن دە ىعا قويمادىم. “ول كىم ءوزى؟” – دەپ ءۇش رەت قايىرا سۇرادىم. جاۋاپ بەرە المادى. “بىلمەسەڭىز, نەگە داۋ شىعارىپ وتىرسىز؟ بۇل مەنىڭ ءسوزىم ەمەس, ابايدىكى عوي”, – دەپ “عىلىم تاپپاي ماقتانبا” دەگەن ولەڭىنەن تومەندەگى دايەكتى كەلتىردىم. ول ولەڭنىڭ ءتۇيىنى: “سوزىنە قاراي كىسىنى ال, كىسىگە قاراپ ءسوز الما. شىن ءسوز قايسى بىلە الماي, ءار نارسەدەن قۇر قالما. مۇنى جازعان – بىلگەن قۇل, عۇلاماھي داۋاني. سولاي دەپتى ول شىنشىل, ءسوزىن وقى جانە ويلا, تەز ۇيرەنىپ, تەز جويما, جاس ۋاقىتتا كوڭىل – گۇل”, – دەپ كەلەتىن ەدى. نەسىن ايتاسىڭ, ءار كەزەڭدەگى ىشكى ەسەبى بار جاداعاي ساياسات قازاقتى تالاي جارعا جىقتى عوي.
ابايتانۋدىڭ ءتۇپ تامىرى تولىق ادامدا جاتىر. ابايدىڭ تولىق ادام تۋرالى ايتقانىن تەرمين رەتىندە اينالىمعا مەن تۇسىرگەن ەدىم. مۇحتار اۋەزوۆ تە بىلگەن, بىراق ايتا الماۋى سەبەپتى, “نراۆستۆەننايا ليچنوست” دەگەن ءسوزدى استارلاپ قولدانعان. جۇرت ونىڭ استارىن تۇسىنبەگەن. ونىڭ ءتۇپ-تامىرىندا تولىق ادام جاتىر ەدى. اباي وتىز جاسىندا ءوز ۇلتىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جاقسى مەڭگەرىپ, شىعىس الەمىمەن مىقتى قارۋلانعان ەدى. بۇل ەكى التىن بۇلاق ۇلى اقىننىڭ ءدۇنيەتانىمىن ورنىقتى قالىپتاستىردى. ءۇشىنشى بۇلاق كوزى ورىس ارقىلى جەتكەن باتىستىڭ ءىلىمى بولاتىن.
– سوڭعىسى ابايدىڭ دۇنيەتانىمىنا ۇلەس قوسا الدى ما؟
– جوق. وعان تولىق ادام ءىلىمى دالەل. ەگەر ءبىزدىڭ فيلوسوفتار اراب, پارسى الەمىنەن, يسلامياتتان حابارى بولسا اباي كەرەمەت اشىلادى. ابايعا تولىق ادام ءىلىمى قايدان كەلدى؟ مەن وسىنى كوپ زەرتتەدىم. “اباي جانە شىعىس” دەگەن كىتاپ جازدىم.
ءيا, تولىق ادام ءىلىمى بۇكىل ەۋروپادا جوق. ءتىپتى ءحىى-ءحىىى عاسىرعا دەيىن اراب-پارسىدا دا كەمەل ادام ءىلىمى بولماعان. بۇل پىكىردى يراننىڭ اتاقتى عالىمى, يران-يسلام مەملەكەتىنىڭ كوشباسشىسى بولعان حومەنيدىڭ باس كەڭەسشىسى مۇرتازانىڭ ورىس تىلىندە ءماسكەۋدەن شىققان “ۋسوۆەرشەننىي چەلوۆەك ۆ يسلامە” دەگەن مونوگرافياسى ايعاقتايدى. ول ۇعىمدى كونە تۇركىلەر اكەلگەن. ونىڭ ارعى جاعىندا ءال-ءفارابيدىڭ “پاراساتتى ادامى” جاتىر. ونى “ىزگىلىكتى قالا تۇرعىندارىندا” كوتەرگەن. سول سەكىلدى ابايدىڭ “تولىق ادامى” (كاميلي ينساني) ج.بالاساعۇننىڭ “قۇتتى بىلىگى” داستانىندا باياندالادى. ءبىز باسىندا سول شىعارماداعى ءتورت ادەبي كەيىپكەردى تۇسىنبەدىك. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ادىلەت, ەكىنشىسى – داۋلەت, ءۇشىنشىسى – اقىل, ءتورتىنشىسى – قاناعات ەدى. بۇل ءتورت “كەيىپكەر” نە دەپ ءجۇر دەسەك, تولىق ادام ءىلىمىنىڭ نەگىزى وسىندا جاتىر ەكەن. سونى ادەبي كەيىپكەرلەر ارقىلى سويلەتكەن.
– تولىق ادام ءىلىمى ابايعا نە ءۇشىن كەرەك بولعان؟
– اباي رەسەيدەن قۇتىلۋ جولى وڭاي ەمەس ەكەنىن ەرتە تۇسىنگەن. الىسىپ-ج ۇلىسقاننان, سوعىسقاننان تۇك شىقپايتىنىن بىلگەن. ءتىلىن, عىلىمىن ۇيرەنىپ, سول ارقىلى ماقساتقا جەتۋدى كوزدەگەن. “ورىسقا ايتار ءسوز دە جوق, ءبىز ق ۇلى, كۇڭى قۇرلى دا جوقپىز”, – دەيدى دە وعان توتەپ بەرەتىن جولدى ۇسىنادى. “ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە (كەرەمەت, عاجايىپ – م.م), مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر. زارارىنان قاشىق بولۋعا, پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلسەك كەرەك... سەن ونىڭ ءتىلىن بىلسەڭ, كوكىرەك كوزىڭ اشىلادى”, – دەۋى سوندىقتان.
– وسى ارادا ابايدىڭ: “... مالدى سارىپ قىلىپ, عىلىم تابۋ كەرەك. ءوزىڭ تابا الماساڭ, بالاڭ تاپسىن. عىلىمسىز احيرەت تە جوق, دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان ورازا, قىلعان قاج, ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى”, – دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر.
– قازاعىم دەگەن اقىننىڭ قاي ءسوزى دە ۇلت ۇرانى عوي. ءوزىمشىل, كەيدە بويىنان ويى اسپاي قالاتىن, ءبىر ىڭىرانىپ بايدىڭ, كەلەسى كۇنى ىڭىرشاعى شىعىپ ىڭىرسىعان كەدەيدىڭ كۇيىن كەشەتىن جۇرتتان تولىق ادامدى قايتسەم شىعارامىن دەگەندىكتەن جوعارىداعىداي سوزدەرىن ۇلگى ەتىپ قالدىرعان. بۇگىن ۇرپاعىڭدى تۇزە, ول ەرتەڭ ۇلتىڭنىڭ ۇيىتقىسى بولادى, دەيدى بۇزىلىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ پسيحولوگياسىن, قايتسەم جونگە كەلتىرەمىن دەيدى. ابايدىڭ وسى كەمەل ادام ءىلىمىن شاكارىم ار عىلىمى دەپ قارادى. ار عىلىمى وقىلسا دەپ ارماندادى.
ءار پەندە تازارۋ ءۇشىن ابايدى وقۋ كەرەك. ۇرپاق رۋحىن وياتۋ ءۇشىن ابايتانۋ عىلىمىن مەڭگەرۋ قاجەت. ونى شىن مەڭگەرگەن ادام ەش ۋاقىتتا: قاراۋلىق, جاۋلىق, ۇرلىق جاسامايدى. جان دۇنيەسى تازا بولادى. مەنى تازالىققا باۋلىعان سول اباي ءىلىمى. اباي ءىلىمى بولماسا, مەن دە ماعجان ايتقانداي, “قارىن دەگەن ءسوزدى عانا جاتتاعان” ار ويلاماي, پايدا ويلاعاننىڭ ءبىرى بولىپ قالار ەدىم. سول ءىلىم جولىنان شىعا المادىم. مۇنىڭ ءبىر جاعى جاقسى – رۋحاني باي بولاسىڭ, ءبىر جاعى جامان – كەدەيلىكتەن كۇنىڭدى ارەڭ كورىپ جۇرەسىڭ. ايىرماسى وسىندا. مەنىڭ ماقساتىم, وسى ەكى ارانى اشىپ, جاستارعا ۇعىندىرۋ. ءسويتىپ, كۇللى دۇنيەدەگى اۋزىمىزدان تاستامايتىن باسقالاردىڭ مىقتىلارىنىڭ قاتارىنا ابايدى, اباي ءىلىمىن, ابايتانۋدى قوسىپ, قازاق تا وسال ەمەس دەگەندى دايەكتەپ شىقسام دەيمىن.
– ءسىزدىڭ بۇل ۇلىق ءسوزىڭىزدى ەلدىڭ ءبارى ءتۇسىنىپ, قابىلداي قويار ما ەكەن؟
– جوعارىدا ءوزىڭ دە ايتىپ قالدىڭ. ءوز جاقسىمىزدان وزگەنىڭ ءبىر قىلاڭ ويىن ارتىق قوياتىن قيسىنسىز قىلىعىمىزدىڭ بارى راس. ءتۇسىنىپ, قولداپ كەتەدى دەپ ايتا المايمىن. قالاي دەسەك تە اباي ءىلىمى كەرەك. وقۋ ۇردىسىنە ەنۋى قاجەت. سەبەبى, قازىر باتىستان كەلگەن جات مىنەز-ق ۇلىق باس كوتەرتپەي بارادى. وزدەرىنە قاۋىپ جوق, مۇسىلمان الەمىنە بۇگىن بولماسا ەرتەڭ قيىندىق كەلتىرەدى. وعان توسقاۋىل بولاتىن, تەك ابايدىڭ تولىق ادام تۋرالى ءىلىمى عانا. تولىق ادام دەگەنىڭىز – اقىلدى, وي-پاراساتى بيىك, حالقىن قادىرلەيتىن ادام. ونداي ادام قازاقتى قايراندا قالدىرمايدى. مەملەكەتىمىز مورالدىق كودەكسىن جاساي قالسا, ونىڭ ىرگەتاسى اباي ءىلىمى بولار. سوندا ابايدى الەم مويىندار.
– ابايدىڭ ۇلتتىق تانىم, ۇلتتىق پەداگوگيكا تۋرالى ءىلىمىنىڭ دە ءجونى بولەك قوي.
– ول نە دەگەنىڭ. ءبىز قانشا ايتقانمەن ەۋروپادان تابيعاتىمىز بولەك, كوشپەلى دامۋدى جاساعان حالىقپىز. كوشپەلى بولعاندا تازا كوشپەلى ەمەس, وتىرىقشىلدىقتى قاتار الىپ جۇرگەن جۇرتپىز. ەۋروپا وزىنىكىن بىزگە بەردى, قابىلدادىق. وسى كۇندەرى ءبىزدىڭ پەداگوگيكامىز – ەۋروپانىڭ رەلسىمەن جۇرەتىن پەداگوگيكا بولدى. بىراق بۇل رەلس ەسكىردى. ەگەر وسى رەلس ەسكىرمەگەن بولاتىن بولسا, ەۋروپا حالقى بۇگىنگىدەي داعدارىسقا تۇسپەس ەدى. ىزەت, ينابات, اعايىن-تۋىسقا قايىرىم ءتارىزدى ادامگەرشىلىكتەن شىقپاس ەدى. بۇعان مەن دالەل كەلتىرمەسەم دە جۇرت كوپ جات قىلىققا كۋا بولىپ ءجۇر عوي. سونداي پەداگوگيكا بىزگە قاجەت پە؟ مەنىڭ ويىمشا, الگى رەلستى وزگەرتۋ كەرەك. ول رەلستىڭ ورنىنا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق رەلستى سالۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ءبىز تاربيە جۇيەسىن جوندەي الامىز. ماسەلە, بىزگە ۇلكەن “قوپارىلىس” كەرەك. ول ۇلتتىق “قوپارىلىس” بولۋى كەرەك. بىزگە ءتيىمدىسى, رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جول. جالپى, بۇل قوعامدىق عىلىمدار سالاسى بويىنشا جۇزەگە اسقانى ءجون. سەبەبى, ءبىز ماركستىك, ماتەرياليستىك فيلوسوفيامەن قالىپتاستىق. ەندى شىعىستىق فيلوسوفياعا بارۋىمىز كەرەك. ءبىز ودان الىس كەتە المايمىز. ءتۇبىمىز ءبىر ءتۇبى ورالامىز. ول ءبىزدىڭ كوشپەلى وتىرىقشىلدى فيلوسوفيامىزعا كەلتىرەدى. سوندىقتان بۇكىل قوعامدىق عىلىمدار, سونىڭ ىشىندە پەداگوگيكا عىلىمى دا بار, جاڭارۋى قاجەت. ەگەر وسى جۇزەگە اسسا, ءبىز پەداگوگيكادا ۇلتتىق جولىمىزدى تابا الامىز. ارينە, جاقسى ءىستى الۋ كەرەك. مەن وعان قارسى ەمەسپىن. قارسى بولۋعا قاقىم دا جوق. ەكونوميكاداعى, تەحنيكاداعى, تەحنولوگياداعى, تاعى باسقا سالالارداعى جەتىستىكتەر, ءسوز جوق, كەلۋ قاجەت. بىراق ەۋروپا بىزگە رۋحاني جاعىنان ەشتەڭە بەرە المايدى. ءدىن جاعىنان دا سولاي. قازىر مۇسىلمان ءدىنى الەم مويىنداعان ادامگەرشىلىك ءدىنى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ءدىن تەرىس جولعا جىبەرمەيدى. ءبىزدىڭ دىنگە ءتىل تيگىزىپ, “بۇزىق” دەپ جاتقان ساياساتتىڭ ءىسى. قايتالاپ ايتامىن, ءبىزدىڭ بولمىس تا, تابيعات تا, ءدىن دە بولەك. ابايدىڭ اناڭنىڭ ءتىلىن ءبىل, عىلىم ۇيرەن دەگەنىن جوعارىدا ايتتىم. ال شاكارىم بۇل ماسەلەگە كەلگەندە وتە تەرەڭدەپ كەتەدى. ول اباي نەگىزىن سالعان جانتانۋ ءىلىمىنىڭ جولىمەن ءجۇردى. ابايدا “جانتانۋ”, “جاننىڭ جىبىلەي قۋاتى” دەگەن بار. قازىر عالىمدار پسيحولوگيانى جانتانۋ دەپ ءجۇر. پسيحولوگيا – جانتانۋ بولمايدى. مىسالى, لوگيكا – ويلاۋدىڭ زاڭدارى تۋرالى عىلىم. پسيحولوگيا ءتۇرلى پسيحولوگيالىق قۇبىلىستاردى, ياعني رەنجۋ, قۋانۋ, قورقۋ, ت.ب. پسيحيكالىق قۇبىلىستاردىڭ زاڭدارى تۋرالى عىلىم. ال, “جان” جاراتۋشىدان كەلەدى. ونى پسيحولوگتار قايدان تاني قويادى؟ اباي مەن شاكارىم سول جاندى زەرتتەپ, جاراتۋشى ءتۇپ يەنى ىزدەيدى. مىسالى, شاكارىم: “جارالىس باسى قوزعالىس, قوزعاۋعا كەرەك قولقابىس. جان دە مەيلى ءبىر ءمان دە, سول قۋاتپەن بول تانىس, دۇنيەنى سول جاراتقان”, – دەپ وي ءتۇيۋى تەگىن نارسە ەمەس. سوندا ءبىزدىڭ عالىمدار قاي زاڭدى زەرتتەپ ءجۇر؟ فيلوسوفتار قازىر دە ابايدىڭ ءىلىمىن اشىپ بەرە الماي وتىر. قانشاما كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. الايدا, ولار كەڭەستىك, ەۋروپالىق قالىپتان شىعارا الار ەمەس. ال ول قالىپقا اباي سيا ما؟ جوق. وعان ۇلتتىق, شىعىستىق تانىممەن بارساڭ عانا جاقىنداي الاسىڭ. بۇل كۇندەرى قازاقتىڭ اباي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا ارنايى باعدارلاما جاساپ, ۋنيۆەرسيتەت شاكىرتتەرىنە ءدارىس وقيمىز. مەنى قۋانتاتىنى, جاستاردىڭ اباي شىعىسىنا قىزىعۋشىلىقپەن قاراۋى دەر ەدىم. بۇل جالعاسا بەرسە, ابايدىڭ شىعىسى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنى كۇمانسىز. ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ەكى ماسەلەنى ەرەكشە ايتا كەتسەم دەيمىن. مينيسترلەر اۋىسىپ جاتادى. دۇرىس-اق. بىراق ءبىلىم-عىلىم, مادەنيەت مينيسترلەرىن جانى بار, قانى بار ادامدى تاڭداۋ قاجەت سەكىلدى. ولاردى ءجيى وزگەرتە بەرسەك ءبىلىم, رۋحاني جاعىنان جاڭعىرا المايمىز.
قازىر مەن وقۋ جۇيەسىنە ونشا ريزا ەمەسپىن. سەبەبى, ءبىلىم ءوزىمىزدىڭ ىرگەتاسىمىزدان شىقپاي تۇر. بىرەۋلەردىڭ ىرگەتاسىنداعىسىن كوزسىز تىقپالاپ جاتىرمىز. كوبى ءدۇبارا. ايتالىق, تەستىمەن ەمتيحان الۋدى اكەلدىك. بۇل تەحنيكالىق عىلىمعا جاراسار, ال قوعامدىق عىلىمعا كەلمەيدى, بۇلدىرەدى. مىسالى, بالا ادەبيەتتەن سول ءتاسىل بويىنشا ەمتيحان تاپسىرادى. ول ەمتيحان جاۋابىن ويلانباستان جاتتايدى. سول جاساندى جاتتاۋعا باعا قويىلادى. سويلەمەيدى. مىلقاۋ كەيىپتە. مۇنداي جاعدايدا ولار قالاي ءتىلدى ۇيرەنىپ, ۇلتتىق رۋحتى بويىنا سىڭىرمەك؟ بۇل از دەسەڭىز, بۇگىنگى وقۋشىلار قولمەن جازۋدان دا قالىپ بارادى. جانە ءبىر ماسەلە, كرەديتتىك جۇيەدە وقىتۋ دەگەن بار. يدەيا دۇرىس. بالا ىزدەنۋ كەرەك. بىراق سوعان دايىنبىز با, مۇعالىم ءازىر مە, وي-سانا تالاپقا تولىق جاۋاپ بەرە مە؟.. مەن قاتىپ قالعان ەسكى كوزقاراستىڭ ادامى ەمەسپىن. كوڭىلگە سىيىمدى جاڭالىقتى قابىلداۋعا ءازىرمىن.
– شاكارىمنىڭ ء“ۇش انىعىن” العاش ءسىز جاريالاعان ەدىڭىز. وسى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– شاكارىم بارلىق دىنگە سىن كوزبەن قاراعان. ال ء“ۇش انىعىندا” ءوزىنىڭ ءىلىمىن بەرگەن. ول دۇنيەنى مەنىڭ جاريالاعانىم راس. العاشىندا شاكارىم قولىمەن جازىلماعان شىعار, كوشىرمە مە دەگەن ءارتۇرلى وي بولدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, بەيسەنباي بايعاليەۆ دەگەن شاكىرتىم قىتايدان جەتكەن ءبىر قولجازبانى الىپ كەلدى. سالىستىرسام, ەكەۋى بىردەي. تۇسىنبەگەن سوزدەردى فيلوسوفتارعا وقىتىپ الدىق. ءبىر سەنىمگە كەلگەن سوڭ, قالىڭ جۇرتقا ۇسىندىق. بۇل ەڭبەكتە شاكارىم يدەاليستىك فيلوسوفيا مەن ماتەرياليزمدى سالىستىرا كەلىپ, ءوزىنىڭ ءۇشىنشى انىعىن شىعارادى. بۇل مورال فيلوسوفياسى ەدى.
– ءسىز قازاقتىڭ قيلى كەزەڭدەردەگى ءوسۋى مەن ءوشۋى, ارالاس مەكتەپتەر تۋرالى باعىمىز بەن سورىمىزدى دا از ايتىپ جۇرگەن جوقسىز.
– بۇل دا جانىڭدى جەگىدەي جەيتىن نارسە. وتارشىلداردىڭ جۇگەنسىز ارەكەتى حالقىمىزدى بارلىق جاعىنان السىرەتكەنى انىق. ولاردىڭ ماقساتى, بايتاق جەرىمىزدى يت تالاعان تەرىدەي ارى تارت, بەرى تارتپەن توناپ, ۇلتتىق سانانى ۋلاپ, بىرتە-بىرتە قۇردىمعا جىبەرۋ ءتارىزدى سۇمدىقتار بولاتىن. سونى قازاق زيالىلارى ەرتە اڭعاردى. جول بەرمەيمىز دەپ جانتالاستى. وسى جەردە ويىما قىرشىن كەتكەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ: “تۇبىندە قۇرۋىڭا ەلدەن ەرەك, مەن ايتايىن بولادى جەرىڭ سەبەپ”, – دەگەن ەكى جول ولەڭى ورالىپ وتىر. سول الاش ارىستارىنىڭ حالقىم دەگەن قادىرلى قاسيەتىن قاي ۋاقىتتا دا جالعاي بەرۋ كەرەك. مەن سوناۋ كەزەڭنەن باستاپ 2009 جىلعا دەيىنگى وتكەن حالىق ساناعى تۋرالى كوز جازباي جازىپ كەلەمىن. ونداعى ويىم قازاق قاي كەزدە قاۋلاپ ءوستى, قانداي ۋاقىتتا قىزىل قىرعىندى باستان كەشىرىپ ءوشتى, سونى تاراتا وتىرىپ, تولقىن-تولقىن ۇرپاققا, اسىرەسە جاستارعا وي سالۋ. ايتالىق, 1897 جىلى رەسەيگە قاراعان بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ 52,5 %-ى قازاق بولسا, 1911 جىلى 57,5 پايىز بولىپتى. بۇدان كەيىنگى جەردە قۇلدىراي بەرەدى. ميلليونداپ قىرعىنعا ۇشىرادى. 1916 جىلى 6 ملن. 200 مىڭ بولسا, 1940 جىلى 1 ملن. 900 ءجۇز مىڭعا دەيىن قۇلدىراپ, قازاقتىڭ ورمانداي وتالعانىن كورەمىز.
ال ەندى ارالاس مەكتەپ جايىنا كەلەر بولسام, بۇل دا وزەكتى ورتەمەي قويمايدى. ەۋروپالىقتار ازيا حالىقتارىن وتارلاۋ بارىسىندا وسى ءبىلىم بەرۋ جولىن تاڭداپ, ميسسيونەرلەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان. “كون قاتسا قالىبىنا” دەگەندەي, ءبىز مۇنى كەڭەس داۋىرىندە “سوۆەت حالقى” دەگەن ۇرانمەن جالعاستىرا بەردىك. ءتىپتى ارالاس مەكتەپ تۋرالى عىلىم قالىپتاستىرۋعا دا تالپىندىق. سونىڭ ءبىر دالەلى, پاتشالىق رەسەيدە ارالاس مەكتەپتىڭ باسىندا ميسسيونەر عالىمداردىڭ يدەولوگتارى يلمينسكي, وستروۋموۆ, الەكساندروۆ جۇرسە, ولاردىڭ كسرو-داعى يدەيالىق مۇراگەرى, قازاق كسر وقۋ مينيسترىنىڭ ورىنباسارى ا.شەرباكوۆ بولدى. ول كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازدى. بۇل “ەڭبەكتىڭ” باستى ۇستانىمى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كۇنى ءوتتى, ويتكەنى وداق كەلەشەكتە ءبىر ءتىلدى حالىق بولاتىندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگى جوق, ومىردەن وشەتىن ءتىل دەپ “جانازاسىن” شىعارعان توپتىڭ ويىن عىلىمدا نەگىزدەۋ ەدى. بۇعان باۋىرجان مومىش ۇلى باستاعان قازاق زيالىلارى قارسىلىق تانىتتى. ءبىر كەشتە سوعان بايلانىستى تومەندەگى اڭگىمە قوزعالعان ەدى. “يا پوزناكوميلسيا س اۆتورەفەراتوم ودنوگو سارى ورىسا (ا.ۆ.شەرباكوۆتى ايتىپ وتىر.– م.م.) مەجدۋ ستروك ۆىچيتال: بۋدۋششي ۋچەنىي مۋج پريزىۆاەت زاكرىت كازاحسكيە شكولى, پوسكولكۋ سوۆرەمەننىە كازاحي گوۆوريات نا رۋسسكوم يازىكە”, – دەپ شامىرقانعان باۋكەڭ ويلاستىرا كەلىپ: “ۋ ناس, ناپريمەر, پري كوميسسارياتە پروسۆەشەنيا يلي وكولو نەگو ەست كوممۋنيستى, كوتورىە گوۆوريات: ەدينايا شكولا, پوەتومۋ نە سمەي ۋچيت نا درۋگوم يازىكە, كرومە رۋسسكوگو. پو-موەمۋ, تاكوي كوممۋنيست – ەتو ۆەليكورۋسسكي شوۆينيست. ون سيديت ۆو منوگيح يز ناس. س نيم نادو بوروتسيا, يح نادو ۋبرات س پۋتي پروسۆەشەنيا”, دەگەن لەنيننىڭ سوزىنە جۇگىنىپ (ول كەزدە وسىنداي ىلىك تاپپاساڭ ءسوزىڭ ىسكە اسپايدى, ءوزىڭدى ۇلتشىل ەتىپ شىعارادى. – م.م.), جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆقا حات جازادى. اۆتورەفەراتپەن تانىسىپ شىققان ۇلى سابەڭ قانشا جەردەن: “سوۆەتتىك سوزگە قالامى, كورمەگەن استە مۇقالىپ. مۇنى جازعان كادىمگى, بەلگىلى ءسابيت مۇقانوۆ”, بولسا دا مىنانداي سوراقىلىققا توزبەيدى. ورىستاردىڭ كەرى تارتقان تاريحشىلارى مەن ساياساتشىلارىنىڭ ميسسيونەرلىك باعىتتاعى پيعىلدارىن اشكەرەلەپ, ديسسەرتانتتىڭ جەر كوككە سيعىزباي ماقتاپ وتىرعانى “ورىس-تۋزەم” نەمەسە “ارالاس” مەكتەپتەر ارقىلى رەاكتسيالىق اعىمدى ءورشىتىپ, ورىستاندىرۋ ءىسىن ورنىقتىرۋ ەكەنىن اشىنا ايتىپ: “سوندا تەك قانا وتارشىلداردىڭ تىلىندە سويلەپ, وقۋ كەرەك پە؟ قازاق مەكتەپتەرىن تاراتۋ تۋرالى ديسسەرتانت اشىق ايتپاعانمەن دە بۇكىل ديسسەرتاتسيانىڭ ىشكى ءمانى سوعان قۇرىلعان”, – دەيدى. مىنە, تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە ارىستارىمىز باتىرلىقپەن, باتىلدىقپەن قازاق ءتىلىن قالاي قورعاعان! الگى شەرباكوۆتىڭ “ەڭبەگىندەگى” مىنا ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرە كەتسەم ارتىق بولماس. 1911 جىلى قازاقستانداعى 1475 ورىس مەكتەبىندە 81400 وقۋشى بولسا, قازاق مەكتەبى 350, ونداعى وقۋشى سانى 7600-گە ارەڭ جەتەدى. 1924 جىلى قازاق توپىراعىنداعى 2624 ورىس مەكتەبىندە 185540 وقۋشى وقىسا, قازاق مەكتەبى 821-گە جەتىپ, ونداعى بالا سانى 53500-ءدى قۇراعان. بىرەن-ساران ويشىل ازاماتتار بولماسا, ءبارىمىز مۇنى حالىقتار دوستىعىنىڭ جەمىسى, ينتەرناتسيوناليزمنىڭ ادەمى ۇلگىسى دەپ دارىپتەدىك. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدار ىشىندە تۇركى حالىقتارى اراسىندا ارالاس مەكتەپتەر سانى تاۋسىلۋعا بەت السا, ءبىزدىڭ ەلدە ول ءۇردىس بايقالا بەرمەيدى. قازاق ەلىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى 80 مىڭداي مەكتەپتىڭ 1777-ءسى تازا ورىس ءتىلدى مەكتەپ بولسا, 2068-ءى ارالاس مەكتەپ. ءۇمىتىمىزدىڭ جانىپ تۇرعان ءبىر تۇسى ەل بولعالى بەرى 900 قازاق ءتىلدى مەكتەپتىڭ اشىلۋى دەر ەدىك. وسى باعىت جىل ساناپ گۇلدەنە بەرسە, شۇلدىرلەپ جۇرگەن شۇرەگەيلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ قانا قويماي, اسپەتتەيتىن كۇن تۋاتىن شىعار. كەيدە, قازاقتىڭ قۇنارلى ءتىلى قۇرىپ كەتە ما دەپ قاۋىپتەنەم. ماسەلەن, ءسوز قادىرىن تۇسىنۋدەن قالىپ بارامىز. ۇلتىمىز سوزگە توقتاعان, ءار ءسوزدىڭ تاريحي تاعىلىمىن زەردەلەپ وتىرعان. مىسالى, ابىز دەگەن ءسوزدى الايىقشى. بۇل ءسوزدى ءبىز بۇرىن ارابتان كەلدى دەپ جۇرگەنبىز. سويتسەك, تۇركى ءسوزى, ونىڭ ىشىندە بۇرىنعى ءۇيسىن مەملەكەتىنەن قالعان جادىگەر ەكەن. ءبىر زاماندارى بۇل ءسوز كەرەمەت ەستىلەتىن. ءسوزدىڭ قۇدىرەتى كەتىپ بارا جاتقاندىقتان با, قازىر ەر دە ابىز, ايەل دە ابىز. بۇل دۇرىس ەمەس. ابىزدىڭ قۇپياسى بار. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى ءۇشىنشى عاسىرداعى ۇيسىندەر مەملەكەتى تۋرالى قۇندى ماتەريالدار قىتاي ارحيۆىندە ساقتالعان. سوندا توعىز ساتىلى جۇيە كورسەتىلگەن ەكەن. ول كۇنبيدەن باستالعان. الگى توعىز ساتىنىڭ التىنشى ساتىسى ابىزدارعا ءتان دەلىنەدى. سول كەزدەگى بيلىك ابىزعا ەكى ادامدى سايلايتىن بولعان. ونىڭ ءبىرى پاتشا اقىلشىسى, كورىپكەلى, الدىن بولجايتىن ادام بولسا, ەكىنشىسى – سانات قايراتكەرى. بۇكىل ءبىزدىڭ ونەر تۇرلەرى وسى ەكىنشى ابىزدىڭ وي-ورىسىنەن تاراعان, دەيدى اتاقتى عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ. ول كىسى ءسوز توركىنىن تاپ باسىپ ايتقان. سەبەبى, قوعامنىڭ بۇكىل ىشكى, قۇرىلىمىن, رۋحاني دۇنيەسىن وسى ەكى ادام ۇستاعان. ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى بولعان. سودان دا شىعار, پاتشا ابىزعا كەز كەلگەن ادامدى ۇسىنباعان دا, سايلاماعان دا. قاسيەتى بار, ەل تانىعان, ەڭسەسى بيىك, وي-ولشەمى ءبولەك ادامدار عانا ابىز اتاعىن يەلەنگەن. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە وندايلاردى يدەولوگيالىق حاتشى دەدىك. ولاردىڭ اراسىندا وزبەكالى جانىبەكوۆ سەكىلدى ءبىرلى-جارىم ادامنان وزگەسى, ابىز دارەجەسىنە جەتكەن جوق.
– كۇلتەگىن, قورقىت, التىن وردا كەزىندەگى اسانقايعى, ابىلاي تۇسىنداعى بۇقار ابىزدار ەمەس پا؟
– وعان داۋ بار ما. ابىزداردىڭ اتالارى عوي بۇلار. مەملەكەتتىكتەن ايرىلعان سوڭ تايپالىق وي-سانا باسىپ كەتتى. ەلدىك سانانىڭ ورنىنا ەۋروپالىق سانا كەلىپ, سونىڭ ىقپالى ما تاريحىمىزدى ءالى عىلىمي تۇرعىدا تۇگەندەي الماي كەلەمىز. قازىر عىلىمي اتاعىنان ات ۇركەتىن دوكتورلار كوپ. ولاردىڭ عىلىمعا قوسىپ جاتقان ۇلەسى قانداي, ونى سارالاپ جاتپايمىز. سارالاي كەلىپ جۇمىلساق, قانە. ءتۇبى كەرەك بولىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن ەمەس, ۇلكەن ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە سول ەڭبەكتەردىڭ بارىندە بولماسا دا ءبىرازىندا جاڭالىقتار اشىلسا, قازاق عىلىمى تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرار ەدى-اۋ!
– ءسىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارى, ناقتىلاي تۇسسەك, 1993 جىلى “قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى” دەگەن كىتاپ شىعارىپ, پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق حالقىن قالاي وتارلاعانىن, ميسسيونەرلەردىڭ مىسىق تىرلىگىن, كسرو-نىڭ جىلىم ساياساتى ۇلتتى اداستىرىپ, رۋحاني ساۋاتسىز قالدىرعانىن, سونىڭ ءبىرى – ءالىپبيدى كيريلليتساعا اۋىستىرعانىن, قۋعىن-سۇرگىن, اشتىق ۇيىمداستىرعانىن جاسقانباي جاريالادىڭىز.
– سۇراعىڭ ورىندى قويىلىپ وتىر. 25 جاسقا دەيىن مەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ساياساتىنا ەش كۇمان كەلتىرمەدىم. سول جاسىمدا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا بولىمىنە باسشى بولىپ قىزمەتكە بارعانىم بار. مەن ويلايتىن ەدىم, ونداعى ادامداردىڭ ءبارى پەرىشتەلەر, سۋدان تازا, سۇتتەن اق دەپ. سويتسەم, ناعىز پاراقورلار مەن پالەقورلار, ناپسىسىنەن ايرىلعاندار سوندا ەكەن. پارتيانىڭ مۇنىسى نەسى؟ ءسوزى بىلاي, ءىسى مىناۋ دەگەن وي مازالاي كەلىپ, سانام ەكىگە جارىلدى. ۇلت ماسەلەسىنە كەلگەندە جاستىقتىڭ اسەرى مە ىركىلمەي, “بىردەڭكەلەردى” ايتىپ جىبەرەتىن ادەت تاپتىم. مۇنىم وزگەلەرگە ۇناي قويمادى. تۇرتپەكتەي باستادى. عىلىمعا بەت بۇرىپ, اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيىندە جاتتىم. ول كىسى كوزىمدى اشىپ, الگى ەكىۇداي ويدىڭ بىرەۋىنە عانا تابان تىرەتتى. تۇلەتىپ شىعاردى. ارحيۆتەردى اقتارسام, قازاق حالقىن قۇرتىپ جىبەرۋ جولىندا نەبىر سۇمدىق قادامدار جاسالىپتى. گولوششەكين ستالينگە جازعان حاتىندا قازاق ينتەلليگەنتسياسىن السىرەتۋدىڭ ءبىر جولى – بىرىنە-ءبىرىن ايداپ سالۋ ارقىلى جويۋ كەرەك دەپتى. ونىڭ بۇل زىمياندىعى 1937 جىلى “مارەگە” جەتىپ, الاش ارىستارىن باۋداي ءتۇسىردى. مەن وسىنىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ جۇرەتىن ەدىم. ءبىلىم ۇيرەتەدى دەگەندەر – ميسسيونەرلىك يدەيا تاراتۋشىلار, ونى ناسيحاتتاۋشىلار, پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ كىتاپتارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ تاراتۋشىلار, مۇسىلماندىقتان بەزدىرىپ, شوقىندىرۋشىلار ەكەنىنە كوزىم جەتتى. مۇنى ارحيۆ دەرەكتەرىمەن قوسا, م.اۋەزوۆ اۆتوتسەنزۋراسى ارقىلى دايەكتەدىم دە. ماسەلەن, 1860-1917 جىل اراسىندا قازاق تىلىنە ونداي تەرىس پيعىلداعى 72 كىتاپ اۋدارىلىپ, تاراتىلعان ەكەن. مۇنداي ارام پيعىلعا كەڭەس ءداۋىرى دە تولىق توسقاۋىل قويماعان. دۇرمەكتىڭ قالقاسىندا جالعاسىن تاۋىپ جاتقان. وسىنىڭ ءبارىن ءبىلىپ, حالىققا قالاي جەتكىزەمىن, پارتيا يدەولوگتارىن قايتسەم يلاندىرام, جۇرتىمىزدىڭ جەتكىنشەك ۇرپاعىن ساقتاندىرۋ جولى قايسى دەپ مازاسىز كۇي كەشىپ جۇرگەندە كسرو-نىڭ ىرگەسى شايقالدى. قۇلاپ تىندى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ارينە, بۇل كۇنگە جەتۋ وڭاي بولماعان ەدى. وسى مۇمكىندىكتەن حالقىم ايىرىلىپ قالما, سەنى ەشكىم دە جارىلقامايدى, وعان وسى كىتاپتاعى دەرەكتەر مىسال دەي كەلىپ, جيناقتى ايعايلاتىپ تۇرىپ ءۇش تاقىرىپقا توپتاستىردىم. “ەل قالاي ورىستاندىرىلدى”, “جەر قالاي ورىستاندىرىلدى”, “سانا قالاي ورىستاندىرىلدى” دەپ جار سالدىم. قازاق ۇلتشىل ەمەس, وتكەنىنەن ادىلەتتىلىكتى عانا سۇرايدى. جوعالتقاندارىن ىزدەيدى, سونى قالپىنا كەلتىرسەك دەيدى. بۇل جولدا جاۋلاسىپ, بىرەۋمەن داۋلاسپايدى. ءبىز رۋحاني قازىنامىزدى تۇگەندەپ, ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ ىرگەتاسىن مىقتاپ, ۇرپاعىمىزدىڭ وي-ساناسىن بەكەمدەپ, وتانشىلدىق رۋحىن قالىپتاستىرا الساق, ۇتىلمايمىز, ۇتامىز, جاھاندانۋعا توتەپ بەرە الامىز.
– مەكەمتاس اعا, ەندىگى اڭگىمەنى ءوزىڭىز نەگىزىن سالعان باۋىرجانتانۋعا بۇرساق. باۋىرجان مومىش ۇلى ارعى الىپتار قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, رايىمبەك, ت.ب. باتىرلار سەكىلدى حالقى باعالاپ, جۇرتى توبەسىنە كوتەرگەن ناعىز تۇلعا. بيىل, مىنە, 100 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتىر...
– بىردەن ايتايىن, باۋىرجان مومىش ۇلى – اتاق تا, بايلىق تا ىزدەگەن ادام ەمەس. ول حالقىنىڭ ەركىندىگىن, ءتىلىنىڭ تازالىعىن, ۇلتىنىڭ مىقتىلىعىن عانا اڭساپ ءوتتى. باتىر دەگەن اتاقتى وعان حالقى بەردى. قارعادايىنان الاش زيالىلارىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ, قاناتى قاتايعان عوي. ماعان كەرەگى احمەتتىڭ, ماعجاننىڭ, مىرجاقىپتىڭ شىنشىل شىعارمالارى دەيتىن. ولاردىڭ مۇرالارىن ارحيۆىندە ساقتاعانىن كەيىن بىلدىك. جالپى: “ماعان دەگەن اتاقتى, مىندەت قىلساڭ, ءوزىڭ ال. ادىلدىككە باس ۇرىپ ۋ بەرسەڭ دە ماعان بال”, دەپ ءوزى ايتقانداي. باۋكەڭ بيلىككە, ولاردىڭ ۇستاعان جولىنا كوڭىلى تولمايتىنىن, قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىراتىن. ءتىپتى, ولاردى ساۋاتسىز دارىگەرگە تەڭەپ: “سىرقاتىم قۇزدىڭ قىرشاۋ قياسىندا, قىراننىڭ قول جەتپەيتىن ۇياسىندا. اۋىرماي مەرت بولاتىن اقيىقتى, ەمدەۋگە شىنىمەنەن قياسىڭ با”, – دەپ, بۇل “دوكتور” تسك دەيتىن. ەسەسىنە قالىڭ جۇرت باتىرىم دەپ باعالادى, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى دا ۇشان-تەڭىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ىشىندە ءوز ۇلتىن باۋىرجان مومىش ۇلىنداي سۇيەتىن جازۋشى جوق”, دەۋى تەگىننەن-تەگىن بولماسا كەرەك. ونىڭ ۇلتتىق سانانى وياتاتاتىن ەڭبەكتەرىنىڭ باعى ەندى-ەندى جانىپ كەلەدى. كەزىندە ونداي دۇنيەلەرىن كوپ جاريالاتا بەرمەگەنى بار. ونىڭ سەبەبىن: “مەن بۇل ومىردەن كەتەمىن. ول – زاڭدى. كەتپەيتىن ەشكىم جوق. ءولۋ كەرەك ەكەن دەپ قورىقپاۋ كەرەك, ونى سانالى تۇردە ءبىلۋ كەرەك. ونى زاڭدى قۇبىلىس دەپ قاراۋ كەرەك. بىراق مەن ولىلەردىڭ ىشىندە كەتپەيمىن, تىرىلەردىڭ ءبىرى بولامىن. مەنىڭ رۋحىم حالقىمنىڭ ەسىندە قالادى. مەنىڭ كىتاپتارىم كەيبىرەۋلەردىڭ باسپاعان جەرىنە دەيىن بارادى. “مىنانى ەشۋاقىتتا باسپاڭدار”, دەپ تىيىم سالعان جەرلەرىم بار. بىراق مەن انا دۇنيەگە كەتكەننەن كەيىن سەندەرگە بەلگى بەرەمىن. مەن باسپا دەگەننىڭ بارلىعىن باساسىڭدار”, – دەيدى.
مەن باۋكەڭمەن ءبىراز جىل توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسقان اداممىن. ونىڭ جاندۇنيەسىن دە, ارتىندا قالعان مۇرالارىن دا جاقسى بىلەمىن. ول كىسىنىڭ تاعى ءبىر ۇلىلىعىن ايتا كەتسەم دەيمىن. قازىر ءبارىمىز ءدىنشىلمىز. بىراق, باۋىرجاننىڭ دارەجەسىنە جەتە العامىز جوق. ول كىسى قۇراندى وقىپ قانا قويماي, عىلىمي تۇرعىدا تالدايتىن. ءتاۋرات, ءىنجىل, ءزاۋرات تۋرالى اڭگىمە بولا قالعاندا: “وندا قۇدايدىڭ ءسوزى ەمەس, وندا الەمدى بيلەۋشىلەردىڭ, ادامداردىڭ ءسوزى ارالاسىپ كەتكەن. قۇراندا ونداي جوق”, – دەپ وتىراتىن.
– ەكەۋى ەكى عاسىردا ءومىر سۇرسە دە اباي مەن باۋىرجاننىڭ رۋحتاس ەكەنىن اڭعارۋ ونشا قيىن بولماسا كەرەك. ءتىپتى, اباي – الاش – باۋىرجان وسى ۇشەۋى ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتقانداي كورىنەدى-اۋ!
– ءسوزسىز سولاي. اباي: “قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم”, – دەسە, باۋىرجان كسرو دۇرىلدەپ, سۇراپىل سوعىس ءجۇرىپ جاتقاندا قازاق ءتىلى تۋرالى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ابدىحالىقوۆقا حات جازىپ: ء“تىلسىزدى ايۋان دەيدى. ءتىلى كەدەي ەلدى – مادەنيەتسىز, انايى, نادان حالىق دەپ سانايدى... قازاق ءتىلى ەش ۋاقىتتا وزىمەن كورشىلەس حالىقتىڭ تىلدەرىنەن سورلى بولىپ, قاتاردان قالىپ ءومىر سۇرمەگەندىگى, ءوز سىباعاسىن ەشكىمگە جەگىزبەگەندىگى مىڭداعان جىل تاريحىندا ايقىندالعان ەمەس پە ەدى؟!” – دەي كەلىپ: “قازاق ءتىلى تۋرالى ۇكىمەت, پارتيا قاۋلىسى شىعىپ, قالا قازاقتارىن, قازاق وقىمىستىلارىن تارتىپكە شاقىرىپ, قازاق ءتىلىن رەسپۋبليكامىزدا مەملەكەت ءتىلى ەتۋ زاڭدى, قاجەت ەكەنى داۋسىز, كەرەكتى بولعاندىقتان, وسى كۇنگە دەيىنگى بۇرمالاپ, بۇزىپ كەلگەن مىنەزگە, بەتالىسقا بۇدان بىلاي جول بەرۋ قازاق ءتىلىن ارحيۆكە تاپسىرۋ بولىپ شىقپاي ما؟” – دەۋى نەتكەن ەرلىك. قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان زاماندا وزگەلەر كولەڭكەسىنەن قورقىپ, شەن تاعىپ, شەكپەن كيگەندەردىڭ الدىندا كۇمىلجىپ جۇرگەندە, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرۋدى ىقپاي, بۇقپاي ايتۋى ناعىز جۇرەك جۇتقاندىق قوي. وسىلايشا زامانىنان وزىپ, داۋىرىنەن اسىپ تۋعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىن شىعارۋدى ءبىرازدان بەرى قولعا العا ەدىك. العاشقى كەزدە 20 توم بولار دەسەك, كەيىن 30 تومعا شىعىپ, وعان 10 توم جانە قوسىلدى. بۇل دا ازدىق ەتىپ تۇرعان جايى بار. وسى تومدارعا حالىق باتىرىنىڭ كوركەم شىعارمالارىمەن بىرگە, حاتتارى, ەستەلىكتەرى ەنىپ وتىر. ال ءالى دە بىرنەشە تومدى قۇرايتىن ماسكەۋدەگى اسكەري ارحيۆتەگى ەڭبەكتەرى, ارالاسقان ادامداردىڭ جەكە جازبالارى, كۋباعا بارعان تۇستاعى دۇنيەلەرى, 8-ءشى ديۆيزيا تۋرالى گەرمانيا مۇراعاتىنداعى دەرەكتەر, تاعى باسقا قۇندىلىقتار از ەمەس. ءبىر كەزدەرى ءوزى مەنىڭ ەڭبەكتەرىمنەن جۇزدەگەن كانديدات, ونداعان دوكتور شىعادى, دەگەن ەكەن. قازىر سول شىندىققا اينالدى. ول كەزىندە بىرەۋگە ۇناپ, بىرەۋگە ۇناماسا قازىر ءححى عاسىردىڭ حاس باتىرى ساناتىندا. باۋىرجانتانۋ ءىلىمىنىڭ كوكجيەگى كەڭەيۋمەن بىرگە, ەرەن تۇلعانىڭ تۋراشىلدىعى, بۇكىل ەرلىگى قازاقتىڭ كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇلگى بولا بەرەدى. كۇنى شىققاننىڭ كولەڭكەسىندەي جانىنان قالمايتىن, بيلىكتىڭ سويىلىن كوتەرىپ, ءسوزىن سويلەيتىن جاعىمپازدار تۋرالى ايتقاندارى قاشاندا اقيقاتتىعىمەن جۇرتتىڭ كوڭىلىندە جۇرەدى. ...مەن باۋىرجانتانۋدى ءبىر ىزگە سالدىم-اۋ دەگەن ويدامىن. ەندىگى جۇمىستى شاكىرتتەرىم جۇرگىزە بەرەتىن بولادى. قالعان ءومىرىمدى ابايتانۋعا ارنايمىن. ويتكەنى, اباي مەنىڭ ءومىرىمنىڭ وزەگى, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن ۇلىلىق يەسى عوي.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.