كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن جالپى وتىرىس ءوتىپ, جيىندا كۇن تارتىبىندەگى التى ماسەلە قارالدى. بۇعان قوسا دەپۋتاتتار حالىقارالىق تاسجولدارداعى جىلدامدىق رەجىمى, حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ, ەلدەگى كاسىبي مەرەكەلەر سانىن قايتا قاراۋ, ەكولوگيانى قورعاۋعا قاتىستى بىرقاتار پروبلەمانى قاۋزاپ, سالاعا جاۋاپتىلارعا ساۋالدارىن جولدادى.
قارجى ينستيتۋتتارىمەن كەلىسىم
ەلىمىز حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى مەن ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكىنەن قارىز تارتادى. وتىرىستا بۇعان قاتىستى ەكى زاڭ قابىلداندى. ءبىرىنشى كەلىسىم اياسىندا بەسجىلدىق جەڭىلدىك كەزەڭىن قوسا العاندا, 11 جىل مەرزىمگە 92,3 ملرد يەن سوماسىندا, ال ەكىنشى كەلىسىم نەگىزىندە 5 جىلدىق جەڭىلدىك كەزەڭىن قوسا العاندا وتەۋ مەرزىمى 11 جىل بولاتىن 62,4 ملرد يەن سوماسىندا قارىز الۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل شارا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعى شەڭبەرىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتىلىعىن قولداۋعا باعىتتالعان.
– جاپون يەنى ۆاليۋتاسىن تاڭداۋداعى نەگىزگى سەبەپ, ول جاپونياداعى تومەن بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەگە جانە تەڭگە مەن جاپون يەنى اراسىنداعى تىعىز بايلانىسقا نەگىزدەلەدى. بۇل قاراجات, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىن قارجىلاندىرۋدى قوسا العاندا, ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارىن قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تارتىلاتىن قارىزدار بويىنشا مىندەتتەمەلەر, ۇسىنىلىپ وتىرعان كەلىسىمدەردە بەكىتىلگەن قارجىلىق شارتتارعا سايكەس, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن وتەلەدى, – دەدى قۇجاتتار توڭىرەگىندە بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ.
تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان ابديەۆ ءبىر اپتا بۇرىن ءماجىلىس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 2025 جىلعى اتقارىلۋى جونىندە ۇكىمەتتىڭ ەسەبىن تىڭداعانىن ەسكە سالدى. دەپۋتات سول كەزدە قوعامدا جاڭا قارىزداردىڭ ءىس جۇزىندە بۇرىنعى مىندەتتەمەلەردى وتەۋگە, بيىلعى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالۋىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق بار ەكەنىن ايتتى.
– ءسىز مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيى قاۋىپسىز شەكتە ەكەنىن جانە ەلەۋلى تاۋەكەلدەر جوق ەكەنىن راستادىڭىز. حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن 600 ملن دوللار كولەمىندە جاڭا قارىز الۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز. وسى قاراجات تا بيۋدجەتتەگى بيىلعى شىعىستاردى جابۋعا جۇمسالا ما, الدە بۇل قارىز ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن ناقتى جوبالار قاراستىرىلعان با؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
ءوز كەزەگىندە م.تاكيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ جالپى كولەمى شامامەن 27 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بيۋدجەتتىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى شامامەن 19,3 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە باعالانىپ وتىر, ال قوسىمشا 2,8 ترلن تەڭگە ۇلتتىق قوردان ماقساتتى ترانسفەرت رەتىندە تارتىلماق. شىعىستاردىڭ قالعان بولىگى بيۋدجەت تاپشىلىعىن قۇرايدى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, بۇل تاپشىلىق 4,6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى.
ول جاڭا قارىزدىڭ ناقتى ءبىر ينفراقۇرىلىمدىق نەمەسە الەۋمەتتىك جوباعا تىكەلەي بايلانىستىرىلماعانىن دا ناقتىلادى. قاراجات بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا, مەملەكەت جوسپارلاعان شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالماق.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا ىنتىماقتاستىق كۇشەيەدى
ودان كەيىن وتىرىستا «قازاقستان ۇكىمەتى مەن وزبەكستان ۇكىمەتى اراسىنداعى ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىن بىرلەسىپ باسقارۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ماقۇلداندى. قۇجاتقا 2025 جىلعى 15 قاراشادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وزبەكستانعا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا قول قويىلعان. كەلىسىمنىڭ ماقساتى – ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىن بىرلەسىپ باسقارۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ.
– كەلىسىمنىڭ ءۇشىنشى بابىندا العاش رەت ەكىجاقتى دەڭگەيدە سىرداريا وزەنى باسسەينىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ جانە قورعاۋ سحەمالارى رەسمي تۇردە ەنگىزىلىپ, ەكى تاراپ ءۇشىن مىندەتتى نەگىز رەتىندە بەكىتىلدى. اتالعان سحەمالار كەڭەس وداعى كەزەڭىندە ازىرلەنگەن جانە 1992 جىلدان بەرى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعى ولاردى سۋ ءبولۋدىڭ نەگىزگى قۇجاتى رەتىندە مويىنداپ كەلەدى. بۇعان دەيىن تاراپتار وسى قاعيداتتاردى جالپى تۇردە قولدايتىنىن عانا راستاپ كەلسە, ەندى ولار كەلىسىمدە ناقتى بەكىتىلىپ وتىر. بۇل وتە ماڭىزدى قادام, ويتكەنى سۋ ءبولۋ جۇيەسى قوسىمشا قۇقىقتىق قورعانىسقا يە بولادى جانە ونى بىرجاقتى تارتىپپەن قايتا قاراۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى, – دەدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرلان الدامجاروۆ.
كەلىسىمدە ترانسشەكارالىق زيان كەلتىرۋگە جول بەرمەۋ, سۋ رەسۋرستارىن ءادىل ءارى ۇتىمدى پايدالانۋ, اقپارات الماسۋ, ەكىنشى تاراپقا اسەر ەتۋى مۇمكىن كەز كەلگەن قىزمەتتى جوسپارلاۋ كەزىندە مىندەتتى كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزۋ كوزدەلگەن.
– 4-باپقا سايكەس تاراپتار ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سۋدى ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ەنگىزەدى. بۇل سۋ پايدالانۋ كولەمىنە قاتىستى كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ الدىن الادى. سونىمەن قاتار كەلىسىمدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقستان-وزبەكستان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى قۇرىلادى. كوميسسيا جىلىنا ەكى رەت ەكى ەل اۋماعىندا كەزەكپەن وتىرىس وتكىزەدى. ونىڭ اياسىندا ۆەگەتاتسيالىق جانە ۆەگەتاتسياارالىق كەزەڭدەرگە ارنالعان سۋ رەسۋرستارىنىڭ جىل سايىنعى بولجامدارى كەلىسىلەدى, سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن پايدالانۋ جانە جوندەۋ ماسەلەلەرى قارالادى. كەلىسىم بەس جىل مەرزىمگە جاسالادى جانە كەيىن اۆتوماتتى تۇردە ۇزارتىلادى, –دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ءباا-مەن ساۋدا كەڭەيەدى
وتاندىق تاۋارلاردى ءباا نارىعىنا شىعارۋ كولەمى ارتادى. ول ءۇشىن ءماجىلىس ءبىر تاراپتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە ەكىنشى تاراپتان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى.
– قۇجات اياسىندا ەكى تاراپتان دا تاۋار نومەنكلاتۋراسىنىڭ كەمىندە 85 پايىزىنا قاتىستى تاريفتىك ليبەراليزاتسيالاۋ (اكەلۋ كەزىندەگى كەدەندىك باج سالىعىن جويۋ) تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. بۇل رەتتە امىرلىكتەر تاراپى 6757 تاۋار پوزيتسياسىنا (86 پايىز) قاتىستى پرەفەرەنتسيالار بەرەدى. ونىڭ ىشىندە 6 565 پوزيتسيا بويىنشا اكەلگەنى كەدەندىك باج سالىقتارىنىڭ مولشەرلەمەسىن نولگە ءتۇسىرۋ ارقىلى, ال 192 تاۋار پوزيتسياسى بويىنشا ەاەو ەلدەرىنەن باجسىز اكەلگەنى ءۇشىن تاريفتىك كۆوتالار بەلگىلەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. راتيفيكاتسيالانعان كەلىسىم بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ءوزارا ءىس-ارەكەتتى ارتتىرۋدىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالۋعا ءتيىس, – دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ.
ءماجىلىس ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى قىزمەتىنە قاتىستى ەكى قۇجاتتى قابىلدادى. بايانداماشى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى اسقار مۇستابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوبالارىنداعى ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ناقتىلاۋ سيپاتىنا جانە قۇجات ەرەجەلەرىن ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا جانە ۇيىمنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قۇجاتتارىنا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان.
– ءبىرىنشى كەلىسىم شەڭبەرىندە قۇرىلىمداردى باسقارۋعا, ولاردىڭ ءوز ماقساتتارى بويىنشا مىندەتتەردى شەشۋى ءۇشىن تاسىمالداۋ (ترانزيت) ماسەلەلەرىن جەدەل قاراۋعا, سونداي-اق تاراپتاردىڭ اۋماعىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى مەن قۇرالدارى قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋعا بايلانىستى نورمالار وزەكتەندىرىلەدى. ەكىنشى قۇجاتپەن اسكەري جانە باسقا دا قۇرىلىمدار ءوز ماقساتتارى بويىنشا مىندەتتەردى ورىنداۋ نەمەسە بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسۋ كەزىندە شۇعىل شارالار قابىلدانعان جاعدايدا ولاردى تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى جەدەلدىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەلىسىم نورمالارى ەنگىزىلدى, – دەدى ا.مۇستابەكوۆ.
تاپشىلىقتى قالاي شەشەمىز؟
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالعان سوڭ ءماجىلىس دەپۋتاتى دانابەك يسابەك بالالارعا ارنالعان تسيفرلىق كونتەنتتىڭ ساپاسى جونىنەن ماسەلە كوتەرىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جازعى ۋاقىتتا جەتكىنشەكتەردىڭ ينتەرنەتتى پايدالانۋ ۋاقىتى بىرنەشە ەسە ارتقان.
– بالالاردىڭ ساناسىن مەكتەپتەن بۇرىن TikTok تاربيەلەپ جاتىر, اسىرەسە جازعى ۋاقىتتا ولار ونلاين ويىندارعا, قىسقا ۆيدەولارعا, باقىلاۋسىز كونتەنتكە تاۋەلدى بولىپ, ءتۇرلى الگوريتمدىك اقپاراتتىق ىقپالدىڭ ورتاسىنا تۇسەدى. بۇل – وتە ماڭىزدى الەۋمەتتىك ءارى پسيحولوگيالىق ماسەلە. ونىڭ ۇستىنە قازىر قازاق تىلىندەگى بالالار كونتەنتى, تانىمدىق پلاتفورمالار, انيماتسيا, عىلىمي-اعارتۋشىلىق باعدارلامالار مەن تاربيەلىك مەدياجوبالار جاھاندىق تسيفرلىق پلاتفورمالارداعى اگرەسسيۆتى اقپارات اعىنىمەن باسەكەلەسە الماي وتىر. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, دامىعان مەملەكەتتەر تسيفرلىق كەڭىستىكتى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزگى الاڭى رەتىندە قاراستىرادى. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا مادەني كونتەنت ارقىلى جاھاندىق ىقپال قالىپتاستىرسا, قىتاي بالالارعا ارنالعان تسيفرلىق پلاتفورمالاردى قاتاڭ رەتتەيدى. فرانتسيا مەن گەرمانيا ۇلتتىق تىلدەگى مەدياكونتەنتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قورعايدى, ال تۇركيا تاريحي سەريالدار ارقىلى مادەني ىقپالىن كۇشەيتىپ وتىر, – دەي كەلە دەپۋتات ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ناقتى مەملەكەتتىك ستراتەگيا قابىلداۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
سونداي-اق قازاق تىلىندەگى انيماتسيا, بالالار كينوسى, عىلىمي-اعارتۋشىلىق جانە تاربيەلىك مەدياجوبالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن قارجىلاندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋدى ۇسىندى. ال دەپۋتات نۇرگۇل تاۋ ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىنىڭ تاپشىلىعىن جەتكىزىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالىن پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە باعىتتادى.
– ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنشە 2025–2026 وقۋ جىلىنىڭ باسىندا قازاقستاندا 678 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم العان. ولاردىڭ 364 مىڭى – ايماقتاردان كەلگەن ستۋدەنتتەر. 115 مىڭ ستۋدەنت رەسمي تۇردە جاتاقحاناعا مۇقتاج, ال ولاردىڭ تەك 95 مىڭى عانا ناقتى تۇردە جاتاقحانالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل رەسمي دەرەكتەر بويىنشا كەمىندە 20 مىڭ ستۋدەنتتىڭ باسپاناعا مۇقتاجدىعىن بىلدىرەدى. دەمەك, ستۋدەنتتەردىڭ جاتاقحانالارمەن رەسمي قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيى – شامامەن 80 پايىز. بۇل كورسەتكىش جامان ەمەس. الايدا جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىنە سايكەس, «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا جاتاقحانالارداعى ورىن تاپشىلىعى 33 مىڭ ورىنعا جەتەدى, – دەگەن ول بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
دەپۋتاتتىڭ مالىمدەۋىنشە, ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە وڭتايلى ۇيلەستىرۋ, تۇراقتى باقىلاۋ جانە بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كۇشىن بىرىكتىرەتىن جۇيەلى ءتاسىل قاجەت. ياعني مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىن قامتيتىن ستۋدەنتتىك تۇرعىن ءۇيدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق تسيفرلىق پلاتفورماسىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت.