قازىرگى ورال قالاسىنىڭ ماڭىندا ورتاعاسىرلىق قونىس بولعانىن كونە كارتالاردان بايقاپ, كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ىزدەگەن تالاي عالىم بولعان. الايدا التىن وردا كەزەڭىنە تيەسىلى جايىق قالاسىنىڭ قايتا تابىلۋى تاۋەلسىز قازاقستان ۋاقىتىنا بۇيىرىپتى.
شاعانعا دەركۇل ءتۇيى-ءسىپ, ەكەۋى جايىققا قۇياتىن تۇسىندا, سوناۋ ورال تاۋلارىنىڭ كاسپي ماڭى ويپاتى باستالاتىن سوڭعى سىلەمى – جەلتاۋ بيىگىندە جاسىرىنعان كونە شاھار كوپتىڭ كوزىنە تۇسپەي كوپ جاتىپتى. كەزىندە يبن-فادلان, ءال-يدريسي, يبن-باتۋتا سىندى اراب ساياحاتشىلارىنىڭ جازباسىندا اتالىپ, كونە كارتالارعا تۇسسە دە, سوڭعى ەكى-ءۇش عاسىردا مۇلدەم اتالمادى دەسە دە بولادى. ونى ايتاسىز, جەلتاۋدان تابىلعان قوس كەسەنە جەرمەن-جەكسەن ەتىپ قيراتىلىپ, ەڭ تابانىنداعى كىرپىشىنە دەيىن سوگىلگەنىنە قاراعاندا, بۇل تاريحتى مۇلدەم جوق ەتكىسى كەلگەندەر از بولماعانعا ۇقسايدى.
ء«ار ءىستىڭ قايىرى بار» دەگەن, 2001 جىلى قاراشىعاناقتان تارتىلعان مۇناي قۇبىرى ورال قالاسىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا عاسىر جاڭالىعى اشىلدى! وبلىس ورتالىعىنان 12 شاقىرىم جەردەن, جەلتاۋدىڭ ىرگەسى – جايىق وزەنىنىڭ ماڭىنان ورتاعاسىرلىق كونە شاھاردىڭ ورنى كەزدەيسوق شىعا كەلدى. جەر قازعان تراكتوردىڭ كۇرەگىنە ىلىنگەن كونە كىرپىشتى قۇرىلىس – التىن وردا كەزەڭىنە جاتاتىن قونىستىڭ قالدىعى ەكەنى بىردەن بەلگىلى بولدى. كەيىن بىرنەشە جىل بويى ارحەولوگتەر زەرتتەپ, بۇل قالاعا شارتتى تۇردە «جايىق» دەگەن ات قويدى. قازبا كەزىندە مۇندا تۇرعىن جايلار, مونشا مەن مەشىت ورنى, كىرپىش كۇيدىرەتىن, اك وندىرەتىن بىرنەشە ءوندىرىس نىسانى تابىلدى. وسىلايشا, التىن وردا كەزەڭىنە جاتاتىن ەدىل-جايىق ماڭىنداعى بۇرىننان بەلگىلى ساراي باتۋ, ساراي بەركە, سارايشىق, ۇكەك, بۇلعار, حاجى-تارحان شاھارلار شەرۋىنە بۇگىنگى جايىق, جالپاقتال, سارىوزەن, قاراعايلى, ۇشقان, اششىساي قالالارى قوسىلىپ, تۋعان جەر تاريحى تولىعا ءتۇستى.
التىن وردا دەمەكشى, بۇگىندە قازاقستان تاريحىن جاڭا كوزقاراسپەن زەردەلەۋ – مەملەكەتتىك ماڭىزى بار رۋحاني مىندەتكە اينالدى. اسىرەسە ورتاعاسىر ءداۋىرىن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحي نەگىزى رەتىندە تانۋ ماسەلەسى عىلىمي ورتادا دا, قوعامدىق سانادا دا ەرەكشە مانگە يە بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردا تاريحىنا ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا: «التىن وردا داۋىرىندە دالا زاڭى مەن يسلام قۇقىعىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسى قالىپتاستى», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل تۇجىرىم التىن وردانى تەك اسكەري-ساياسي قۇرىلىم رەتىندە ەمەس, جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق, رۋحاني جانە مەملەكەتتىك مادەنيەت قالىپتاستىرعان وركەنيەتتىك كەڭىستىك رەتىندە باعالاۋدىڭ ماڭىزدى عىلىمي نەگىزى بولىپ تۇر.
مىنە, وسى تاريحي پايىم اياسىندا جايىق قالاشىعىنىڭ ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسەدى. سەبەبى جايىق قالاشىعى – التىن وردا داۋىرىندەگى قازاق دالاسىنداعى قالالىق مادەنيەتتىڭ, حالىقارالىق ساۋدانىڭ جانە مەملەكەتتىك دامۋدىڭ ناقتى ارحەولوگيالىق دالەلى بولىپ وتىر.
– جايىق قالاشىعى ەۋرازيا كەڭىستىگىن جالعاعان تاريحي ورتالىق بولعانى انىق. تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جايىق قالاشىعى ەدىل بويى, حورەزم, قىرىم جانە كاۆكاز باعىتىنداعى ساۋدا جولدارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. بۇل ونىڭ ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىنداعى ماڭىزدى بەكەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن كورسەتەدى. ياعني جايىق قالاشىعى تەك جەرگىلىكتى قونىس ەمەس, حالىقارالىق وركەنيەتتىك قاتىناستار جۇيەسىنە كىرگەن تاريحي ورتالىق بولعان, – دەيدى «جايىق قالاشىعى» تاريحي-ارحەولوگيالىق, ساۋلەت-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ميربولات ەرساەۆ.
بىرنەشە جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋدەن كەيىن تاريحي جايىق قالاسىن جالپى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنۋ, تۋريستىك نىسانعا اينالدىرۋ يدەياسى جەرگىلىكتى زيالىلار تاراپىنان كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن ەدى. 2024 جىلى وبلىس اكىمى ناريمان تورەعاليەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن «جايىق قالاشىعى» تاريحي-مادەني مۋزەيى قۇرىلدى. جاڭا مەكەمەنىڭ قۇرامىنا 28 قىزمەتكەر قابىلدانىپ, جۇمىسىن باستاپ تا كەتكەن. قازىرگى تاڭدا 309 گەكتار جەر ءبولىنىپ, ونى قورشاۋ جانە ۆيزيت-ورتالىق سالۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر ەكەن. جوبادا تاريحي مۇرامەن قاتار ءوڭىر ءتۋريزمىن دامىتۋعا باعىتتالعان نىساندار بار.
ميربولات بەكجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جايىق قالاشىعى تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىن قۇرۋداعى باستى ماقسات – كونە مۇرانى جان-جاقتى زەرتتەپ, عىلىمي نەگىزدە ناسيحاتتاۋ ەكەن. سونىمەن قاتار جاڭا ورتالىق ايماقتىڭ تۋريستىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا سەرپىن بەرمەك. عالىمدار بۇل باستاما جايىق ءوڭىرىن عانا ەمەس, قازاقستان اۋماعىنداعى التىن وردا كەزەڭىندەگى ورتاعاسىرلىق قالالىق مادەنيەتتە الاتىن ورنى ەرەكشە بولماق دەگەن پىكىردە.
شىنىندا دا قازىر التىن وردا مەن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى ايقىندالىپ كەلەدى. بۇگىندە الەمدىك تاريح عىلىمىندا التىن ورداعا دەگەن كوزقاراس تا وزگەرگەن. بۇرىنعىداي ونى تەك يمپەريالىق نەمەسە جاۋگەرشىلىك قۇرىلىم رەتىندە قاراستىرۋ ازايىپ, ەندى مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسى, قۇقىقتىق مادەنيەتى, ءدىني توزىمدىلىگى جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىقپالى تەرەڭ زەرتتەلىپ جاتىر.
– التىن وردا داۋىرىندە تۇركى-يسلام وركەنيەتىنىڭ جاڭا ۇلگىسى قالىپتاستى. دالا زاڭى مەن يسلام قۇقىعىنىڭ ساباقتاسۋى قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىنە اينالدى. بۇل ءۇردىس كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي جۇيەسىندە جالعاسىن تاپتى. سوندىقتان التىن وردانى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي تامىرلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋ – عىلىمي تۇرعىدان دا, تاريحي ادىلەت تۇرعىسىنان دا ورىندى ۇستانىم. ال ءبىزدىڭ جايىق قالاشىعى وسى تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ناقتى ايعاعى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى بۇل مەكەن التىن وردا كەڭىستىگىندەگى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني پروتسەستەردىڭ قازاق جەرىندە دە قارقىندى جۇرگەنىن كورسەتەدى, – دەيدى ميربولات ەرساەۆ.
وسىلايشا, بىرنەشە عاسىر جوعالىپ بارىپ, قايتا تابىلعان جايىق قالاشىعىن جاڭعىرتۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مىندەت بولىپ وتىر. قازىرگى كەزەڭدە تاريحي مۇرانى ساقتاۋ ماسەلەسى تەك ارحەو-لوگيا نەمەسە مادەنيەت سالاسىنىڭ شەڭبەرىندە قارالمايدى. بۇل – ۇلتتىق يدەولوگيامەن, تاريحي سانامەن جانە ەلدىڭ حالىقارالىق يميدجىمەن تىكەلەي بايلانىستى ستراتەگيالىق باعىت.
جايىق قالاشىعىن جاڭعىرتۋ بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتى قاتار اتقارماق. بىرىنشىدەن, بۇل جاستاردىڭ تاريحي تانىمىن كۇشەيتەدى. ءوز تاريحىنداعى ۇلى وركەنيەتتەردى بىلگەن ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق ساناسى دا بەرىك بولادى.
ەكىنشىدەن, ايماقتىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. الەمدىك تاجىريبەدە تاريحي قالاشىقتار كوپتەگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا تابىس اكەلەتىن مادەني ورتالىقتارعا اينالعان.
ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ التىن وردا مۇراگەرى رەتىندەگى عىلىمي جانە مادەني بەدەلىن حالىقارالىق دەڭگەيدە نىعايتادى. سوندىقتان جايىق قالاشىعىنا قاتىستى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى جۇيەلى تۇردە جالعاستىرىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي كەشەنىن قالىپتاستىرۋ, حالىقارالىق عىلىمي فورۋمدار وتكىزۋ جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ – جاڭا ورتالىقتىڭ العا قويىپ وتىرعان ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
«جايىق قالاشىعى» تاريحي-ارحەولوگيالىق, ساۋلەت-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى بولاشاقتا ۇلتتىق تاريح پەن مادەنيەتتى ۇشتاستىراتىن زاماناۋي عىلىمي-تۋريستىك ورتالىققا اينالۋدى كوزدەپ وتىر. جوبا اياسىندا بىرنەشە ماڭىزدى نىسان بوي كوتەرمەك. كەشەننىڭ باستى بولىگى رەتىندە ەكسپوزيتسيالار, زەرتتەۋ زەرتحانالارى, قور ساقتاۋ بولمەلەرى جانە ينتەراكتيۆتى كورمە زالدارى ورنالاساتىن باس عيمارات سالىنادى. مۇندا ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر قويىلىپ, كەلۋشىلەرگە تاريحي دەرەكتەر زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى تانىستىرىلادى.
سونىمەن قاتار جايىق قالاشىعىنان تابىلعان تۇرعىن ۇيلەر, مونشا, پەشتەر مەن مەشىت قالدىقتارى نەگىزىندە اشىق اسپان استىنداعى ارحەولوگيالىق مۋزەي اشىلادى. بۇل نىساندار ورتاعاسىرلىق قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كوزبەن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جوبا اياسىندا ورتاعاسىرلىق بەكىنىس پەن بازار الاڭى دا قايتا جاڭعىرتىلماق. اتالعان اۋماقتار سول داۋىردەگى قالالىق مادەنيەتتى, ساۋدا مەن قولونەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن ايقىن كورسەتەتىن تاريحي كەڭىستىككە اينالادى.
ايماقتىڭ كونە رۋحاني دۇنيەسىن تانىستىرۋ ماقساتىندا شاتىر ورناتىلعان قورعاندار مەن نەكروپولدەر سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق قاسيەتتى ورىنعا مونۋمەنت قويىلىپ, قوس كەسەنە قالپىنا كەلتىرىلەدى. بۇل نىساندار ءوڭىردىڭ ءدىني-رۋحاني مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەشەن قۇرامىندا ورتاعاسىرلىق ەتنواۋىل – جايلاۋ ۇلگىسىندەگى ارنايى اۋماق تا بولادى. وندا ءداستۇرلى كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, قولونەر شەبەرحانالارى ۇيىمداستىرىلادى. ەتنوگرافيالىق كورىنىستەر ارقىلى حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن سالت-ءداستۇرى دارىپتەلەدى.
مادەني-كوپشىلىك شارالاردى وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى ساحناسى بار ۇلكەن الاڭ, يپپودروم, كوكپار ستاديونى, سپورتتىق جولدار, فۋتبول الاڭى جانە كورەرمەندەرگە ارنالعان تريبۋنالار سالىنادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋعا جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مادەني ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە جول اشادى.
مۇندا تۋريستەر مەن عالىمدارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قوناقۇي كەشەنى مەن بوتانيكالىق باق سالۋ دا جوسپارلانعان. ال ارحەولوگيالىق قازبا ورىندارىن ساقتاۋ ءۇشىن شاتىرمەن جابىلعان ارنايى قورعانىس قۇرىلىمدارى ورناتىلادى. بۇل تاريحي نىسانداردى تابيعي اسەردەن قورعاپ, كەلۋشىلەرگە قاۋىپسىز ءارى ىڭعايلى تۇردە كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مىنە, قادىرلى وقىرمان, جايىق قالاشىعى تاريحي-مادەني مۋزەي كەشەنى – ەلىمىزدىڭ وتكەنىن ۇلىقتاپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن بىرەگەي جوباعا اينالعالى تۇر. بولاشاقتا بۇل كەشەن تەك عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقارالىق تۋريستىك باعىتتاردىڭ ماڭىزدى نۇكتەسىنە اينالادى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. جوعالىپ تابىلعان جايىق شاھارىنىڭ ەندىگى عۇمىرى ماڭگىلىك بولعاي.
باتىس قازاقستان وبلىسى