استانادا وتكەن V حالىقارالىق ەكولوگيالىق كونگرەسس اياسىندا «استانا دەكلاراتسياسى – 2026» قابىلدانىپ, ورنىقتى دامۋدىڭ جاڭا مودەلى – «جاسىل كۇن ءتارتىبى 2.0»-گە كوشۋ رەسمي تۇردە بەكىتىلدى.
كونگرەستىڭ ءوزى ءداستۇرلى پروتوكولدىق جيىننان گورى ەكولوگيالىق ساياساتقا دەگەن كوزقاراستى قايتا قاراۋعا ارنالعان الاڭعا اينالدى. تالقىلاۋعا ەۋرازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلگەن ەكولوگيالىق پارتيالار, حالىقارالىق ۇيىمدار, عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قاتىستى. دەگەنمەن نەگىزگى اڭگىمە ابستراكتىلى بولاشاق تۋرالى ەمەس, قازىرگى جۇيەنىڭ نە سەبەپتى ىركىلىسكە ۇشىراپ وتىرعانى جونىندە ءوربىدى.
ءىس جۇزىندە قاتىسۋشىلار كاسىبي ورتادا بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلەنى اشىق مويىندادى: بۇرىنعى «جاسىل» مودەل امبەباپ شەشىم رەتىندە تيىمدىلىگىن جوعالتقان. فورمالدى تۇردە دۇرىس سانالاتىن ماقساتتار, ياعني شىعارىندىلاردى ازايتۋ, ەنەرگەتيكالىق اۋىسۋ, ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ, ءىس جۇزىندە ءار ەلدە بىركەلكى جۇزەگە اسپادى. بىرقاتار مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇل جاڭعىرۋ مۇمكىندىگى بولسا, ەندى بىرەۋلەر ءۇشىن ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك جۇيەگە قوسىمشا قىسىم تۋدىردى. سونىڭ سالدارىنان كەي وڭىرلەردە ەكولوگيالىق كۇن ءتارتىبى دامۋ قۇرالى ەمەس, شەكتەۋ رەتىندە قابىلدانا باستادى.
ءدال وسى جاھاندىق تالاپتار مەن جەرگىلىكتى مۇمكىندىكتەر اراسىنداعى الشاقتىق جاڭا تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىنە اينالدى. «جاسىل كۇن ءتارتىبى 2.0» ەكولوگيانى ەكونوميكادان بولەك قاراستىراتىن وقشاۋ تاسىلدەن باس تارتىپ, ونى جالپى دامۋ مودەلىنە كىرىكتىرۋدى ۇسىنادى. ياعني ەكولوگيالىق شەشىمدەر ەكونوميكاعا كەدەرگى ەمەس, كەرىسىنشە ونى كۇشەيتەتىن فاكتور بولۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار ايماقتاعى نەگىزگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ ۇلتتىق شەكارادان الدەقاشان اسىپ كەتكەنىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. سۋ تاپشىلىعى, ترانسشەكارالىق ەكوجۇيەلەردىڭ جاعدايى, ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىم سياقتى ماسەلەلەردى جەكە-دارا شەشۋ مۇمكىن ەمەس. دەكلاراتسيادا ارال مەن كاسپي تەڭىزدەرى باسسەيندەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋ سياقتى كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلداردىڭ قاجەتتىلىگى اتاپ ءوتىلدى. بۇل بىتىراڭقى باستامالاردان ۇيلەستىرىلگەن وڭىرلىك ساياساتقا كوشۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
كونگرەسس قاتىسۋشىلارى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. بۇل – مالىمدەمەلەر مەن ناقتى ءىس-ارەكەتتەر اراسىنداعى الشاقتىق. ۇزاق ۋاقىت بويى ەكولوگيالىق كۇن ءتارتىبى ستراتەگيالار مەن دەكلاراتسيالار دەڭگەيىندە قالىپ, تاجىريبەگە تولىق ەنبەي كەلدى. جاڭا مودەلدە نەگىزگى نازار ناقتى قۇرالدارعا اۋدارىلادى: ينستيتۋتسيونالدىق بازا قۇرۋ, ارنايى قورلار قالىپتاستىرۋ, عىلىمي ساراپتامانى دامىتۋ, سونداي-اق تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت ارقىلى مونيتورينگ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ.
ەكولوگيانىڭ ءرولى دە قايتا قارالدى. بۇرىن ول مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەكە باعىتى رەتىندە قابىلدانسا, ەندى قاۋىپسىزدىك فاكتورى رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل سۋ, ەنەرگەتيكا جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن بىلدىرەدى.
«بايتاق» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان امىرتاەۆ ءوز سوزىندە جاھاندىق ەكولوگيالىق كۇن ءتارتىبى بۇگىندە گەوساياسي تۇراقسىزدىق پەن ەنەرگەتيكالىق داعدارىس جاعدايىندا قالىپتاسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا امبەباپ مودەلدەرگە بەيىمدەلمەي ەرۋ ءتيىمسىز, ال ءوڭىر ەلدەرى ءۇشىن وزىنە ءتان, تەڭگەرىمدى ستراتەگيا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بار.
وسىلايشا, قابىلدانعان دەكلاراتسيا تەك جاڭا باستامالاردى عانا ەمەس, كوزقاراستىڭ تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن كورسەتەدى. «جاسىل كۇن ءتارتىبى 2.0» امبەباپ ۇلگىلەردەن باس تارتىپ, ەكولوگيالىق ماقساتتاردى ەكونوميكالىق وسىممەن جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقپەن ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان. كونگرەستىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى دە ايقىن: ەندىگى جەردە بۇرىنعى تاسىلدەرمەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس.