جاستاردى جىگەرلەندىرگەن باعدارلاما

بيىل  9 قاڭتاردا قۇرىلىس كودەكسىنە قول قويىلىپ, زاڭناماعا, سونىڭ ىشىن­دە جاستار ساياساتى جونىندەگى جەكەلەگەن تەتىكتەردى رەتتەۋگە بايلانىستى نور­مالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسىعان سايكەس 27 ناۋرىزداعى بۇيرىق نەگىزىندە «جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستارعا ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىنجاي بەرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بىرقاتار بۇيرىقتىڭ كۇشى جويىلدى. جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا ارنالعان جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى توقتادى.

باعدارلامانىڭ شارتى, مۇم­كىندىگى تۋرالى وسىعان دەيىن بىرنەشە مارتە جازدىق. پاتەردى جالعا العان مەرزىمدە ءوز ۇيىنە دەپ العاشقى جارنا جيناعان تۇر­عىنداردىڭ ءساتتى مىسالىن ناقتى كەلتىردىك. مەملەكەت ۇسىن­عان پاتەردە ۋاقىتشا تۇرىپ كەل­گەن ازاماتتاردى جەرگىلىكتى اكىم­دىك بارىنشا قولدادى. ازىن-اۋلاق العاشقى جارناسى بار­لارعا «وتباسى بانكپەن» بىرگە جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي باع­دارلاماسىنا قاتىسۋعا مۇمكىن­دىك جاسادى.

جالدامالى تۇرعىن ءۇي باس­تاپقىدا 5 جىلعا دەيىن جال­عا بەرىلسە, كەيىنگىلەر 3 جىل ۋاقىت­شا تۇرۋعا شارت جاسادى. وكى­نىش­تىسى, ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلمەيتىن مۇمكىندىكتى جاستاردىڭ بارلى­عى ءساتتى پايدالاندى دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى تۇراقتى جۇمى­سى بولسا دا كەلىسىمشارت ۋاقى­تى اياقتالعان سوڭ, پاتەرىن قاي­تار­عىسى كەلمەگەندەر بولدى. ولار باعدارلامانىڭ شارتىن جاقسى بىلسە دە, بەيقام ءجۇ­رىپ, العاشقى جارناسىن جيناپ ۇل­گەرمەگەن. جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەر وسىنداي وتباسىلارعا دا بارىنشا زاڭ اياسىندا كومەك قولىن سوزىپ باقتى. سەبەبى زاڭ جۇزىندە جالدامالى پاتەردى ەشكىم ءوز مەنشىگىنە قالدىرا ال­­مايدى. ءدال وسى ماسەلەگە قا­تىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­­باسارى – مادەنيەت جانە اق­پارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراق­شا­سىندا پىكىر ءبىلدىردى.

«بۇل باعدارلاما استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ناقتى ماقساتى – بەلگىلى ءبىر مەرزىم­گە جاس ماماندارعا قولجەتىمدى باس­پانا بەرۋ, سونداي-اق ءوز ءۇيىن ساتىپ الۋ ءۇشىن باستاپقى جارنا­عا قاراجات جيناۋىنا ىقپال ەتۋ. اي سايىنعى جالداۋ اقىسى وتە قولجەتىمدى – 5 مىڭ تەڭگە مەن 15 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولدى. باعدارلاما 10 مىڭنان اسا جاستى قامتىدى. ونىڭ شارتى باستاپقىدا كەلىسىمشارت ارقىلى بەكىتىلىپ, كەزەڭدەر بويىنشا پارامەترلەر ناقتىلاندى. سونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي بەرۋ مەرزىمى وزگەردى. نەگىزگى قاعيدات وزگەرىسسىز قالدى: ياعني تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلدى. بۇل رەتتە كەيبىر ازاماتتار­دىڭ پاتەردى وزدەرىندە قالدىرۋعا نيەت بىلدىرگەنىن جاقسى تۇسىنە­مىز. الايدا مەملەكەتتىك شەشىم­دەر زاڭناماعا, بارلىعىنا بىر­دەي ەرەجەلەرگە نەگىزدەلۋى كەرەك. ەگەر كەلىسىمشارتتا, ەرەجەلەر­دە ساتىپ الۋ قاراستىرىلماعان بولسا, وندا ونى وزگەرتۋ باسقا ازاماتتار مەن قاتىسۋشىلار ءۇشىن ادىلەتسىزدىك بولار ەدى», دەيدى ۆيتسە-پرەمەر.

ناقتى سانعا توقتالساق, 2019 جىلدان بەرى تەك استانا قالاسى بويىنشا 3 220 جالدامالى پاتەر بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 1 350 ازامات تۇرعىن ءۇيدى بوساتسا, 1 577 تۇرعىننىڭ جالداۋ شارتى ءالى اياقتالماعان. جال­دامالى پاتەردەن كەيىن ال­عاشقى جارنا جيناپ ۇلگەرگەن 626 ادام بىردەن ءوز ۇيىنە قو­نىس اۋدارعان. العاشىندا باعدار­لاماعا 29 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار عانا ۇمىتكەر بولسا, بە­رىدە 2023 جىلعى تۇزەتۋلەرگە سايكەس, قاتىسۋشىلاردىڭ جاسى 34 جاسقا دەيىن ءوستى. ىرىكتەۋدە تۇراقتى جۇمىسى بار, نارىق­تا سۇرانىسقا يە ماماندىقتى مەڭ­گەرگەن ازاماتتاردان عانا ءوتى­نىش قابىلدانعان. ودان ءارى ۇمىتكەرلەر جۇمىسىنا, وتبا­سىلىق جاعدايىنا, مۇقتاج­دى­عىنا قاراي ىرىكتەلدى. ياعني وت­باسىلى, بالا تاربيەلەپ وتىر­عان جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەسكەرىلدى. مەملەكەت ۇسىنعان مۇمكىندىككە يە بول­عان جاستاردىڭ العاشقى لەگى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا العان پاتەرىن قايتارىپ ۇلگەر­سە, كەيىنگىلەر دە وسى قاعيدا­مەن ءۇيدى بوساتادى. سەبەبى ­اس­تانا, الماتى, شىمكەنت قا­لالارىندا باسپاناعا اسا مۇق­تاج الەۋمەتتىك وسال توپتار بار. ونىڭ ىشىندە كوپبالالى, اسى­راۋشىسىنان ايىرىل­عان, مۇگەدەك بالا تاري­بەلەپ وتىر­عان, باسقا دا كۇردەلى جاع­داي­دا كۇن كورىپ جۇرگەن وتبا­سىلار­دىڭ ەرتەڭى الاڭداتادى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

ارينە, جالدامالى پاتەرگە العاشقى جارنا جيناپ ۇلگەر­مە­گەن جاستاردىڭ بارلىعىن جاز­عى­را المايمىز. امالدىڭ جوعىنان قارجىلىق قيىندىققا تاپ بول­عان وتباسىلار بار. ولار دا ەر­تەڭ قارجىلىق جاعدايى تۇراق­تالعان سوڭ, ەڭسە تىكتەپ, تۇرعىن ءۇي باع­دارلامالارىنا قاتىسا الادى.     

«ەڭ ماڭىزدىسى, مەملەكەت جاستارعا ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قوسىمشا جاڭا, تۇراقتى باعدارلامالار ۇسىنىلدى. ماسەلەن, «وتباسى بانكىمەن» بىرلەسىپ, 17 وڭىردە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باع­دارلامالار ىسكە قوسىلدى. سونىڭ اياسىندا 12 مىڭعا جۋىق جاس مامان جاڭا پاتەرگە يە بولدى. ونىڭ 1,6 مىڭنان استامى – جالعا بەرىلەتىن تۇر­عىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ قاتى­سۋ­شىلارى. سونداي-اق جاس ازاماتتار «وتاۋ», «ناۋرىز», «ناۋ­رىز جۇمىسكەر» رەسپۋبليكا­لىق باع­دار­لامالارى ارقىلى باس­پانالى بولدى. بۇگىندە بار­لىق ماقۇلدانعان وتى­نىم­دەردىڭ 62%-ى  35 جاسقا دەيىن­گى ازا­مات­تار­عا تيەسىلى», دەدى ا.بالاەۆا. 

ءيا, جاستار «وتباسى بانك­تىڭ» ۇسىناتىن جەڭىلدىكتەرىنەن بو­لەك, «ەلوردا جاستارى», «الماتى جاس­تارى», «قاراعاندى جاس­تارى», «الاتاۋ جاستارى»,  «اۋليە­اتا جاستارى», «اتىراۋ جاستارى», «قوستاناي جاستارى» سىندى وڭىردەگى باعدارلامالاردىڭ شاراپاتىن كورىپ كەلەدى. مىسالى, استانا قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي قورى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز بەرىلگەن جالدامالى پاتەردە تۇراتىن, جۇمىس ىستەيتىن جاس­تار اراسىندا «وتباسى بانك­تىڭ» نەمەسە «ەلوردا جاستارى» باع­دارلاماسىنا قاتىسۋ جونىندە ءتۇسىندىرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. مەكەمە قىزمەتكەرلەرى جە­كەلەگەن ازاماتتارمەن كەزدە­سىپ, تۇرعىن ءۇي الۋدىڭ مۇم­كىن­دىگى تۋرالى كەڭەس بەرۋدەن دە ايان­بادى. وسىنىڭ ارقاسىندا پاتەر جالداعان جاستاردىڭ ىشىن­دە العاشقى جارنا جيناپ, ءۇيلى بولعانداردىڭ ۇلەسى كوبەي­دى. باعدارلامانى ءتيىم­دى پايدالانعانداردىڭ ىشى­نەن استانا تۇرعىنى الديار ورىنباسار ۇلىنىڭ تاجىريبە­سىن مىسال ەتسەك, بولادى. كەيىپ­كە­رىمىز 2010 جىلى استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, قالادا تۇراقتاپ قالعان. مەديتسينادا توعىز جىل وقىپ, قازىر وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جايى بار.

«باعدارلاما ىسكە اسقان جىلى-اق قۇجاتتارىمىزدى ­تۇ­گەن­دەپ, ۇمىتكەرلەردىڭ قاتا­رى­نا قوسىلدىق. ول كەز ۇيلەنگەن­مىن, ءبىر بالامىز بولدى. كوميس­سيا جۇمىس ورنىمىزعا, بالا­مىز­عا قارادى. كونكۋرستان ­جو­عا­­رى ۇپاي جيناعان سوڭ, جالدا­مالى پاتەر بۇيىردى. شوقان ءۋاليحانوۆ كوشەسىنىڭ بويىن­داعى ءبىر بولمەلى جالدامالى پا­تەردە ۋاقىتشا تۇراتىن بول­دىق. جالدامالى ۇيگە ايىنا 6 660 تەڭگە عانا تولەدىك. وسىن­داي مۇمكىندىكتى ءبىز دە بارىن­شا ءساتتى پايدالانۋعا تىرىس­تىق. جالاقىنىڭ ءبىر بولىگىن جيناۋعا كىرىستىك. قازىر وتباسى­مىز تولىقتى, ەكى بالامىز بار. «ەلوردا جاستارى» باعدار­لا­ماسى ارقىلى قالادان ءوز باسپا­نا­مىزدى الدىق», دەيدى ا.ورىن­باسار ۇلى.

سايىپ كەلگەندە, بوساعان ۇيلەردى تۇرعىن ءۇي كەزەگىندەگى مۇقتاج وتباسىلارعا ۇلەستىرۋ ماسەلەسىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر زاڭ اياسىندا وزدەرى رەتتەيدى. تيىسىنشە, تۇرعىن ءۇي جالداۋ مەرزىمى اياقتالعاندار شارت تالاپتارى مەن بەكىتىلگەن ءتارتىپ شەڭبەرىندە پاتەردى وتكىزەدى. ال جالداۋ مەرزىمى ءالى توقتا­ماعاندار كەلىسىمشارت اياقتال­عانعا دەيىن پاتەردە تۇرا الادى. تۇراقتى جۇمىسى بار تالاي جاسقا مۇمكىندىك سىيلاعان باعدارلامانىڭ بايانى – وسىنداي.