اكىم اعانىڭ ءومىر جولىنا شولۋ جاساپ, ايتىلىپ جۇرگەن جايلاردى تاعى قايتالاپ, تاپتاۋىرىن جولعا تۇسپەي-اق قويايىن. ەسەسىنە شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جەكەلەگەن ويلارىمدى ورتاعا سالىپ وتكەنىم دۇرىس بولار.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اكىم تارازيدى قالامگەر رەتىندە اتىن شىعارعان شىعارمالاردىڭ ءبىرى – «قۇيرىقتى جۇلدىز» پوۆەسى. شىعارما ءبىر جاعىنان ليريكالىق سيپاتتا جازىلسا دا, رەاليستىك سۋرەتتەرىمەن, اسەرلى شتريحتارىمەن وقىرمان ەسىندە ساقتالىپ قالادى. وقىرماننىڭ جادىندا قالۋعا ءتيىستى كوركەمدىك كىلتتىڭ نەگىزگىسى – شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى كىرپىشباي. وسى ادامنىڭ ءوز ورتاسىنداعى ورنى رەاليستىك بوياۋلارمەن بەرىلە وتىرىپ, يۋمورلىق رەڭككە اۋىسا سالاتىن تۇستارى دا جوق ەمەس.
ءا.تارازي – ءوزىن رومان جانرىندا كورسەتە بىلگەن قالامگەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ «ۇلكەن اۋىل», «اسۋ-اسۋ», «قيان-سوقپاق», «بۇلتقا سالعان ۇياسىن», «تاسجارعان», «قىز ماحابباتى», «گنەزدو نا وبلاكاح», «جۋراۆلي-جۋراۆۋشكي», «باسىنان قاراتاۋدىڭ...», «كەن», ء«تاج» ءتارىزدى جيناقتارىنا ەنگەن پوۆەست, اڭگىمەلەرى مەن روماندارى زامانا تىنىسىن كورسەتە ءبىلدى. بۇل اتالعان شىعارمالارىنىڭ مازمۇنىندا ءوز كەزەڭىنىڭ شىنايى سۋرەتتەرى باسىم.
ءوز ۋاقىتىندا وقىرمان نازارىن اۋدارعان روماندارىنىڭ كولەمدىسى – «كەن» دەپ اتالادى. ءبىر قاراعاندا, ءوندىرىس تاقىرىبىنا ارنالعان سياقتى كورىنگەنىمەن, بۇل شىعارمانى تۇبىرلەي وقىعان وقىرمان تۇرمىستىق رومانعا جاتقىزۋى دا ابدەن ىقتيمال.
ويتكەنى مۇندا قاراسپانوۆتاردىڭ وتباسىلىق تىرشىلىگى سۋرەتتەلە وتىرىپ, قازاقي سالت-ءداستۇر مەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جاقسى قىرلارى بەينەلەنەدى. روماندا ءبىر اۋلەتتەن تاراعان ۇرپاقتاردىڭ ءار ءتۇرلى تىرشىلىگى كورىنىس تاۋىپ, ءتۇرلى وقيعالار وسى كىسىلەردىڭ قارىم-قاتىناسىنان تارماقتالىپ شىعىپ جاتادى. ءبىر اۋلەتتىڭ مۇشەلەرى بولعانىمەن, كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارى ارقيلى. بىرەۋلەرى ومىردەگى كەلەلى ماسەلەلەرگە ۇستىرتتەۋ باعا بەرىپ جاتسا, ەندى بىرەۋلەرى ولاردىڭ وسىنداي جەڭىل-جەلپى قارىم-قاتىناستارىن سىناپ جىبەرۋگە بەيىم. ءپىرالى, ساعات, اقليما, بوتاباي, جان جانە ت.ب. كەيىپكەرلەر قازاقي سالت-ءداستۇردى باعالاۋدا, تۋىستىق قارىم-قاتىناستىڭ بولاشاعىنا كوڭىل بولۋدە ءوزارا پىكىر قاعىستىرىپ جاتادى.
تۋىسقانشىلىق بايلانىستىڭ استارىنان كەلىپ شىعاتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر روماننىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, وقىرماندى بەلگىلى ءبىر وي تۇيۋگە جەتەلەيتىنى ءسوزسىز. وسى ماسەلە ءپىرالى مەن اقليمانىڭ ۇيلەنگەندەرىنە ەلۋ جىل تولۋىنا ارنالعان توي ۇستىندە كورىنىپ, كوزقاراستار اراسىنداعى قايشىلىقتار ودان ءارمان جەلىلەنىپ, دامي تۇسەدى. التىن توي جاي توي بولىپ قالماي, وبلىس باسشىلارى دا قاتىسقان, ەل اۋزىندا جۇرەتىن ءدۇبىرلى باسقوسۋلاردىڭ بىرىنە اينالادى.
جازۋشىنىڭ «بۇلتقا سالعان ۇياسىن» دەپ اتالاتىن رومانىندا دا جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بوي كورسەتىپ, ونىڭ شەشىم تابۋى رەاليستىك سيپاتتا كورىنەدى. جاس ادامنىڭ كۇردەلى ءومىر سوقپاقتارىنان ءوزىنىڭ جولىن تابا ءبىلۋى, اداسقان ساتتەرى, جاڭساق قادامدارى, اقىر سوڭىندا قوردالانعان ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى وقىرماندى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك. باس كەيىپكەر وماردىڭ اينالاسىنداعى ءارتۇرلى جۇعىمسىز جانداردان زارداپ شەگۋى ءىشىنارا درمالىق تارتىستاردىڭ شيرىعۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىرادى.
جازۋشى ءوزىنىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىندا ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى كۇنشىلدىك, پارىقسىزدىق, ىشتارلىق, دورەكىلىك, توعىشارلىق, بويكۇيەزدىك, بەزبۇيرەكتىك ءتارىزدى جاعىمسىز مىنەزدەردى سىناي وتىرىپ, وقىرماندى جاماننان جيرەنۋگە جەتەلەيدى.
ءا.تارازيدىڭ «تاس جارعان» رومانىنىڭ كەيىپكەرى دە ومار شىندىق ءۇشىن كۇرەسۋشى, بەلسەندى, ءپرينتسيپتى ادام رەتىندە كورىنگەن. ونىڭ ومىردەن قيىندىق تارتۋى وسىنداي مىعىم كوزقاراسىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ايەل بولسا دا, ۇلمەكەن بەينەسىنەن دە ەر ادامدارعا ءتان بولىپ كەلەتىن وسىنداي تاباندىلىق قاسيەتتەرى كورىنەدى. بۇلاردىڭ رۋحاني دامۋ جولدارىن كورسەتۋ بارىسىندا اۆتور پسيحولوگيالىق شيەلەنىستەر مەن پايىمداۋلاردى ءجيى قولداناتىنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. بۇلاردا سۋرەتتەلەتىن ادام تاعدىرلارى وقىرماندى بەيجاي قالدىرا قويماسا كەرەك.
اكىم اعامىز – تەك پروزاشى عانا ەمەس, دراماتۋرگ جانە كينوستسەناريست رەتىندە دە جاقسى تانىمال بولعان قالام يەسى. ونىڭ جاستاي جازعان دراماتۋرگيالىق شىعارمالارى ءوز كەزىندە ادەبيەت پەن تەاتر الەمىنە جاڭا ءبىر تالانت يەسىنىڭ كەلگەنىن ايگىلەدى.
ونىڭ پروزالىق تۋىندىلارىندا تىلگە تيەك بولىپ كەلە جاتقان ادالدىق, ادىلدىك ءۇشىن كۇرەس ءتارىزدى ادامي-الەۋمەتتىك فاكتورلار پەسالارىنان دا كورىنىس تاۋىپ وتىردى. اتاپ ايتقاندا, «كۇلمەيتىن كومەديا», «جاقسى كىسى» , «جولى بولعىش جىگىت», «قوس بوزداق» جانە تاعى باسقا درامالارىندا وسىنداي الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى قوزعايدى. كەيىپكەرلەردى تىعىرىققا اكەلىپ تىرەيتىن ۇتىمدى سيتۋاتسيالار ارقىلى ولاردىڭ ادامي بولمىستارىنىڭ دا قوسا اشىلۋى كوڭىلگە قونىمدى.
كەزىندە ونىڭ پەسالارى نەگىزىندە ورىندالعان ساحنالىق قويىلىمدار الماتىداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا ءجيى قويىلىپ ءجۇردى. سونىڭ ءوزى-اق اۆتوردىڭ دراماتۋرگ رەتىندەگى دەڭگەيىنىڭ قانداي بولعاندىعىن كورسەتسە كەرەك.
قالامگەردىڭ ءۇشىنشى قىرى دەپ ونىڭ كينو سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىن ايتار ەدىك. اكىم تارازي – «تۇلپاردىڭ ءىزى» (1984, رەج. م.بەگالين), «ارمان اتامان» (1965, رەج. ش.بەيسەنباەۆ), «قاراش-قاراش وقيعاسى» (1972, رەج. ب.شامشيەۆ), «مۇستافا شوقاي», ت.ب. كينوفيلم ستسەناريلەرىنىڭ اۆتورى. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى رەسپۋبليكا ەكراندارىندا تابىسپەن ءجۇردى, كەيبىرەۋلەرى بۇكىلوداقتىق كەڭىستىكتى دە شارلاپ كەتتى.
قالامگەردىڭ بىرقاتار كىتاپتارى شەتەل تىلدەرىنە دە اۋدارىلعان.
مەن ءوز باسىم اكىم اعامەن تىعىز ارالاستىم دەپ ايتا المايمىن. قازاقستان جازۋشىلار وداعى عيماراتىنداعى ءارتۇرلى جيىندا كەزدەسىپ, امانداسىپ تۇراتىنبىز. ءىشىنارا شاعىن داستارقان ۇستىندە دە توقايلاسۋدىڭ رەتى كەلىپ قالاتىن.
اكىم اعا اقىرىن عانا اياڭداپ كەلە جاتقان ءجۇرىسىنىڭ وزىنەن ءبىر كەڭپەيىلدىلىك سەزىلەتىن, العاش كورگەن ادامىنىڭ وزىنە جاعىمدى اسەر ەتەتىن جان ەدى. مەنىڭشە, ول كىسىنىڭ بويىندا اشۋ دەگەن سەزىم بولماعان سياقتى. جايدارى قالىپتا جىلى جىميىپ كەلە جاتاتىنىن كورەتىنبىز. جاسىراتىنى جوق, كەيدە بازبىرەۋلەر وعان سىن پىكىر ايتىپ, ءتىپتى شامىنا تيگەن جاعدايلار دا بولدى. سوندايدا شىبىن شاققان قۇرلى شىتىناماعانىن, قىڭق ەتپەستەن, كەڭكىلدەي كۇلگەنىن كورىپ, تاڭعالۋشى ەدىك.
سول زامانداردا قالامگەرلەر اراسىندا «بەس تاپال» دەگەن يۋمورلىق اتاۋ ءجيى ايتىلىپ جۇرەتىن. بۇل – جۇپتارى جازىلا بەرمەيتىن, كوزاراستارى ۇيلەسىپ, پىكىرلەرى توعىسىپ جاتاتىن بەس دوستىڭ ورتاق اتاۋى. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق وقىرماندارىنا جاقسى تانىمال قالامگەرلەر ەدى. ۇمىتپاسام, بۇل «بەس تاپالعا جاتاتىندار» – اكىم تارازي, رامازان توقتاروۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ جانە قاليحان ىسقاقوۆ سىندى اعالارىمىز. وسىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا قالجىڭ سوزگە جۇيرىك, الدارى كەڭ, ماڭدايلارى جازىق مارقاسقالار ەدى دەسەك, جاراسپاق. بەسەۋىنىڭ دە قالامدارى قارىمدى جازۋشىلار ەكەندىگى وقىرمان حالقىنا جاقسى ءمالىم بولاتىن.
ءبىر-ەكى رەت وسىلاردىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ قالىپ, ءوزارا ادامي قارىم-قاتىناستارىنا كۋا بولعانىم بار. سونىڭ ءبىرى – «اقسۋ – جەر جانناتى» دەگەن رومانى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى اتانعان قاليحان ىسقاقوۆتىڭ داستارقانىنىڭ باسىندا. قارقىلداي ك ۇلىسىپ, قالجىڭ قاعىسۋلارى, ءبىر-بىرىنەن سىر جاسىرماي, ىشتەرىن كەڭىتە, اڭگىمە-دۇكەن قۇرا ءبىلۋى بەسەۋىنىڭ بەس ساۋساقتاي جاقىن ەكەندىگىن, دوستىقتارىنىڭ شىمىرلىعىن سەزدىرىپ تۇردى.
مىسالى, رامازان توقتاروۆ ەركە بالاداي ءسوز كۇرمەۋىن تىگىنەن ءتىلىپ تۇسسە, اكىم اعانىڭ وزىندەي جايلى ءازىلى ارتىق اۋسارلىققا جىبەرمەي, رۋحاني جاقىندىققا قاراي ەپپەن جاناستىرىپ جىبەرەتىن.
نۇرداۋلەت اقىش,
جازۋشى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى