ەلىمىزدە وتكەن جاڭا كونستيتۋتسيا جونىندەگى رەفەرەندۋمدا ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمدار دا ارنايى وكىلدەرىن جىبەرىپ, بايقاۋشى ميسسياسىن اتقاردى. ولاردىڭ قاتارىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), تمد, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى (تمۇ), ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى (ۇقشۇ), تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا), ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى (اوسشك), تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تمد پا), تاعى بىرقاتار حالىقارالىق ورتالىق بولدى.
استاناعا ارنايى ميسسيامەن كەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا بارلىق جاعداي جاسالدى. ەلوردا تورىندەگى «Hilton Astana Hotel» قوناقۇيىندە ورنالاسقان حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا قولعابىس كورسەتۋ ورتالىعى وتاندىق جانە شەتەلدىك باق تىلشىلەرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدى. وسى ورتالىقتا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءار جارتى ساعات سايىن جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگ وتكىزىلىپ تۇردى.
العاشقى ءباسپاسوز ءماسليحاتى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وكىلدەرىن تىڭداۋدان باستالدى. ميسسيا جەتەكشىسى, شىۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ كوپىلوۆ قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ بويىنشا ءوتىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا دايىندىق پەن داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن بايقاۋ بارىسىندا داۋىس بەرۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ داۋىس بەرۋىنە دە قاجەتتى مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.
– قازاقستان تاراپىنان رەفەرەندۋم ۇدەرىسىن لايىقتى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعانىن كوردىك. ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە تەحنيكالىق دايىندىق جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە قولعا الىنعان. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلىپتى. جالپى, قوعامدا ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوعارى ەكەنى بايقالادى. سول سەبەپتى داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىندە جاقسى اتموسفەرا قالىپتاسقان. داۋىس بەرۋگە اسىرەسە جاستار بەلسەندى قاتىسىپ جاتتى, – دەدى سپيكەر.
حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا قولعابىس كورسەتۋ ورتالىعىندا وتكەن كەزەكتى بريفينگتە تۇركى مەملەكەتتەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ (تۇركپا) بايقاۋشىلارىن تىڭدادىق. بۇل ۇيىمنىڭ وكىلدەرى دە حالىقتىڭ رەفەرەندۋمداعى بەلسەندىلىگىن جوعارى باعالادى. ايتۋلارىنشا, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ بايقاۋشىلارى استانا, الماتى جانە تۇركىستان قالالارىنداعى 45 رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە بارعان.
بريفينگ بارىسىندا تۇركپا باس حاتشىسى راميل ساگيب وگلى گاسان ميسسيا مۇشەلەرى داۋىس بەرۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرىن بايقاماعانىن ايتتى.
ال اوسشك بايقاۋشىلارى داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى زاڭناماعا سايكەس ءوتىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
– رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىندە بايقاعانىمنىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم اياسىندا داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ءوتىپ جاتىر دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. پروتسەدۋرالار اشىق, ستاندارتتارعا ساي بولدى. ازاماتتار ءوز ەركىن بىلدىرە الدى. ەشقانداي ارالاسۋلار مەن قانداي دا ءبىر وقيعالار بولماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى اوسشك-ءنىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەر ولشەمى بويىنشا ساراپشىسى, ەلشى مۋتاز فالەح سالەح ءال-حياسات.
سونداي-اق اوسشك ادام ولشەمى سالاسىنداعى ساراپشىسى, ەلشى يسمات دجاحان دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى وتە ساپالى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– ادامدار بيۋللەتەندەرىن جاشىككە سالىپ, ريزا كۇيدە كەتىپ جاتتى. بارلىعى بەيبىت جاعدايدا ءوتتى. ءتىپتى كىشكەنتاي بالالار دا اتا-اناسىنا, اتاسىنا ەرىپ كەلدى. بۇل حالىق اراسىنداعى ىنتانىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق جاس بۋىن ءۇشىن ءوز ساياسي قۇقىقتارىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەتىن ۇلگىلى قادام, – دەدى سپيكەر.
تمد پا بايقاۋشىلارى اتىنان كەلگەن رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدى جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ فەدەرالدىق قۇرىلىم, ايماقتىق ساياسات, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جانە سولتۇستىك ىستەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اندرەي شەۆچەنكو كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ەل ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى وقيعا ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول دايىندىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– كوميسسيالاردىڭ دا, رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ دە قانشالىقتى جاقسى دايىندالعانى كورىنىپ تۇر. ۋچاسكەلەردە ورنالاسقان بارلىق اقپاراتتىق ماتەريال وتە مازمۇندى ءارى تۇسىنىكتى دايىندالعان. سونداي-اق مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان ارنايى داۋىس بەرۋ ورىندارىنىڭ بار ەكەنىن بايقادىق. بۇل دا وتە ماڭىزدى. شىنىندا دا, ۇيرەنەتىن تۇستار بار. ماسەلەن, وسىنداي ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋ. ءبارى جوعارى دەڭگەيدە دەپ ويلايمىن, – دەدى سپيكەر.
ءوز كەزەگىندە رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدى جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ تمد ىستەرى, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جانە وتانداستارمەن قارىم-قاتىناس جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كازبەك تايساەۆ قازاقستاننىڭ رەفەرەندۋمدى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزە الاتىنىن ايتتى.
– اسىرەسە كوزگە تۇسكەنى – كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ دايىندىعى, ولاردىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيى. كەلىسەمىن, سىزدەردەن ۇيرەنەتىن نارسە بار, – دەدى ك.تايساەۆ.
تمۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ومەر كودجامان ءوز پىكىرىندە ەلىمىزدى قۋاتتى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ, ەگەر جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانسا, ەلدىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى ودان ءارى كەڭەيە تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ باسشىسى يگور پەتريشەنكو تمد ميسسياسى قازاقستاندا 19-رەت باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرعانىن ايتتى. قازىرگى تاڭدا 161 حالىقارالىق بايقاۋشى اككرەديتتەلگەن ەكەن. باقىلاۋ ەلىمىزدىڭ 9 وڭىرىندە جانە شەتەلدەگى 12 مەملەكەتتە جۇرگىزىلگەن. بايقاۋشىلار 520-دان اسا رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە بارعان. ميسسيا باسشىسى وعان قىزىقتى بولىپ كورىنگەن ءبىر ەرەكشە ءساتتى اسەرلى ەتىپ اڭگىمەلەپ بەردى. ول بارعان ۋچاسكەلەردىڭ بىرىندە داۋىس بەرىپ شىققاننان كەيىن جاس جىگىت قىزعا ءسوز سالىپ, ۇيلەنۋگە ۇسىنىس جاساعان, قىز كەلىسىمىن بەرگەن.
– بۇل دا قازاقستان جاستارىنىڭ ەلەكتورالدىق ناۋقانعا بەلسەندى قاتىسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. ايتا كەتەيىن, ءبىز قوعامدىق بايقاۋشىلاردىڭ اراسىندا جاستاردىڭ كوپ ەكەنىن بايقادىق. جاستار شىنىمەن دە ەلدىڭ بولاشاق دامۋىنا الاڭدايدى, – دەدى يگور پەتريشەنكو.
ەلىمىزدەگى باستى ساياسي ناۋقانعا مۇحيت اسىپ كەلگەن بايقاۋشىلار دا بولدى. اقش, سالىق جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتىڭ وكىلى ۋەسلي الەكساندەر حيلل رەفەرەندۋم بارىسىن باقىلاۋ ءۇشىن ادەيى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى تاڭداعانىن ايتتى. بايقاۋشى رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسى جوعارى دەڭگەيدە ۇيلەستىرىلگەنىنە, سونداي-اق ازاماتتىق قوعام مەن ساياسي پارتيا وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان.
ال امەريكا-ەۋرازيا ورتالىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى رالف ۆينني التى رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە بارعانىن ايتتى.
– داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىنەن شىققان ادامدارمەن اڭگىمەلەسۋ وتە قىزىقتى بولدى. ولاردىڭ نە ويلايتىنىن تۇسىنگىم كەلدى. كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەرگەنىن ايتتى. تەك ءوز بولاشاعى ءۇشىن ەمەس, ارينە, بۇل دا ماڭىزدى, بىراق ولار بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەرگەنىن جەتكىزدى, – دەدى سپيكەر.
سونداي-اق ۇقشۇ پا بايقاۋشىسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسى كەڭەسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى الەكساندر گوروشكين, رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدى جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسى قورعانىس جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اندرەي كارتاپولوۆ وتانداستارىمىزدى رەفەرەندۋمنىڭ وتۋىمەن قۇتتىقتادى.
يتاليالىق ازيا ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى پالميەري دومەنيكو استانا قالاسىنداعى 12 ۋچاسكەگە بارعانىن جانە وتە جاقسى اسەر العانىن باياندادى.
– مەنىڭ دە بايقاعانىم – ادامدار قۋانىشتى, جاستار دا قاتىسىپ, ءوز ەركىن ءبىلدىرىپ جاتىر. وتباسىلار دا ۋاقىت تاۋىپ, بالالارىمەن كەلىپ كەتتى. ءبارى وتە جاقسى ۇيىمداستىرىلعان. وسى رەفەرەندۋمدا ەركىن تاڭداۋىن بىلدىرگەن قازاقستان حالقىنا ءوز اتىمنان جاقسىلىق تىلەيمىن. بارلىق رەفورما ءساتتى اياقتالسىن, – دەدى يتاليالىق سپيكەر.