قاراعاندىدا «Amanat» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىندا «جاڭا كونستيتۋتسيا: قازاقستاننىڭ بولاشاق ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋراسىنداعى وڭىرلەردىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا عىلىمي جانە ساراپتامالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. باسقوسۋدا ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمان-ماڭىزى, سونداي-اق مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە وڭىرلەردىڭ اتقارار قىزمەتى كەڭىنەن تالقىلاندى.
جيىنعا مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى, عىلىمي جانە ساراپشىلىق قاۋىمداستىق مۇشەلەرى, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى مەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ بەلسەندىلەرى قاتىستى. قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي دامۋىنا ىقپالى تۋرالى پىكىر الماسىپ, ونىڭ وڭىرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋدەگى ءرولىن تالقىلادى.
جيىندا وبلىس اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋىنا اينالاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتىپ قانا قويماي, وڭىرلەردىڭ ەل دامۋىنا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى قاعيداتى – ادامعا باعدارلانۋ. ياعني مەملەكەت ساياساتىنىڭ وزەگىندە ادام جانە ونىڭ قاجەتتىلىكتەرى تۇرادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, اتقارۋشى بيلىككە, سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك اكىمدىكتەرگە قويىلاتىن ناقتى تالاپ. يندۋستريالىق-تەحنولوگيالىق ءوڭىر سانالاتىن قاراعاندى وبلىسى ءۇشىن نەگىزگى زاڭ جوباسىندا كورىنىس تاپقان جاڭا يدەولوگيالىق ۇستانىمداردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەڭبەكقورلىق, پروگرەسس, ءبىلىم قۇندىلىقتارى مەن جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەت – قوعام دامۋىنىڭ جاڭا باعدارىن ايقىندايدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جۇمىسپەن قامتۋ, تسيفرلاندىرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان ۇزاقمەرزىمدى باعدارلامالاردى تۇراقتى قولداۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن نىعايتۋ مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ. وسى تۇرعىدا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆ سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
ول جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادان ايىرماشىلىعى, نە سەبەپتى ءدال قازىر جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن, بۇل وزگەرىستەر سوت پەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىندىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان جاس مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتتى. ال جاڭا كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ مىڭجىلدىق تاريحى بار مەملەكەت ەكەنىن, ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ مۇراگەرى ەكەنىن ايقىنداپ, تاۋەلسىزدىك پەن جەر تۇتاستىعىن وزگەرمەيتىن باستى قۇندىلىق رەتىندە بەكىتەدى.
– ەگەر كونستيتۋتسيا زامان تالابىنان قالىپ قويسا, بۇل مەملەكەت ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى جاعدايعا اينالادى. كونستيتۋتسيا – ءداۋىردىڭ ءتىلى, قوعامنىڭ ايناسى. اينا ەسكىرسە, بۇگىنگى شىندىقتى كورۋ قيىن. ال شىندىقتى كورمەگەن مەملەكەت ەرتەڭ دۇرىس شەشىم قابىلداي المايدى, – دەدى سەناتور.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا قۇجات قازىرگى گەوساياسي جاعدايدى, قوعامداعى وزگەرىستەردى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن. سونىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى نورمالار ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ادامدى تەك ءوز مويىنداۋى نەگىزىندە سوتتاۋعا تىيىم سالۋ, ۇستالعان ساتتەن باستاپ ادۆوكات كومەگىن الۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جانە قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى ارتتىرۋ قاراستىرىلعان.
جيىندا ءسوز العان قاراعاندى يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور باقىت جاۋتىكوۆ عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ جاڭا ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋداعى رولىنە توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە, اكادەميالىق ورتا ازاماتتىق مادەنيەتتى دامىتۋدا, ساراپتامالىق تالداۋ جۇرگىزۋدە جانە جاڭا قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتار ءۇشىن كاسىبي كادرلار دايارلاۋدا ماڭىزدى قىزمەت اتقارادى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ زاڭ قىزمەتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى سەرىك بەركامالوۆ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالىپ, ەڭبەك زاڭناماسىن جاڭعىرتۋ الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى ەكەنىن ايتتى.
ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى دە جيىن بارىسىندا كەڭىنەن ءسوز بولدى. «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ ينستيتۋتى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, باسقارما توراعاسى ەلدوس اباقانوۆ تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ مەن ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك باسقارۋداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
ال «Amanat» پارتياسى قاراعاندى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بەكزات التىنبەكوۆ جاڭارتىلعان ساياسي ارحيتەكتۋرا جاعدايىندا پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالسا, گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى وبلىس اكىمىنىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى ايجان قياسوۆا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋداعى ءرولىن ايتىپ ءوتتى. ول وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قولداۋ مەن ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات زاكيروۆ جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى بەلسەندىلىگىنە توقتالىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا جاس بۋىننىڭ باستامالارى مەن يدەيالارى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى.
– جاستار – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى. سوندىقتان ولاردىڭ قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى ارالاسۋى, ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋى اسا ماڭىزدى. جاڭا رەفورمالار جاستار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنى انىق, – دەدى ول.
دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزىن جان-جاقتى تالقىلاپ, قوعامدىق ديالوگتى دامىتۋ مەن ساراپشىلىق پىكىر الماسۋدى كۇشەيتۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وڭىرلەردىڭ باستامالارى مەن ۇسىنىستارى ەلدىڭ جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى.
جيىن سوڭىندا قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ساراپشىلىق تۇرعىدان قولداۋ, قوعامدىق ديالوگتى نىعايتۋ جانە جاڭا قوعامدىق-ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە وڭىرلەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىلار مەن قوعام وكىلدەرىنىڭ ورتاق پايىمىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىن نىعايتىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىمدى ارتتىرۋعا جانە وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.