يران ونداعان جىل بويى ورمۋز بۇعازىن ەلارالىق تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالدىرىپ وتىر. بۇعازدى بىرەسە اشىپ, بىرەسە جاۋىپ, الەمدىك مۇناي نارىعىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعىسى بار. ءسويتىپ, ەكونوميكاسى ەكسپورتتىڭ مۇنايىنا بايلانعان باتىس ەلدەرىنەن سانكتسيادا كەتكەن ەسەسىن قايتارۋدى ويلايدى. بىراق وعان ەرىك-جىگەرى جەتكەنىمەن, قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاۋقارى بەلگىسىزدەۋ. دەسەك تە, الەمدىك قارا التىن تاسىمالىنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان بۇل بۇعاز بۇگىن عانا كەمەلەردى كەپتەلتىپ تۇرعان جوق.
ءا دەگەندە-اق ەلگە تۇتقا ءالي حامەنەيدەي اياتوللاسىنان ايىرىلىپ, اقش-تىڭ اسكەري قىسىمى ۇزدىكسىز كۇشەيىپ, زىمىراندار ءۇستى-ۇستىنە توپەلەي تۇسكەندە يران ءىس جۇزىندە جالعىز قالدى. ونىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان سەرىكتەستەرى ديپلوماتيالىق ايىپتاۋلار مەن ايماقتىڭ الداعى اماندىعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدەن باسقا ناقتى قولداۋ كورسەتە المادى.
ءسويتىپ, اسكەري ارسەنالى ءبىراز قىردان اساتىن يران اقش پەن ءيزرايلدىڭ شابۋىلدارىنا جاۋاپ رەتىندە قارسى شابۋىلعا شىعىپ, قاقتىعىستى تاياۋ شىعىس شەگىنەن شىعارىپ جىبەردى. تەگەران اقش-پەن سەرىكتەس پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە باعىت تۇزەگەن زىمىراندارى مەن ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن ىسكە قوستى. كوبىنە مۇناي كەن ورىندارى مەن بازالارىن سوققىنىڭ استىنا الدى. ونىڭ سالدارى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتارعا اسەر ەتىپ, ۆاشينگتوننان بەيجىڭگە دەيىنگى ارالىقتاعى رەسمي استانالاردى الاڭداتىپ قويدى. سونداي-اق ورمۋز بۇعازى ارقىلى وتەتىن تەڭىز جولىن ودان سايىن تارىلتىپ, كەمەلەر كەپتەلىسىن جاسادى. بۇل جاي عانا كەپتەلىس ەمەس, الەمدىك ەكونوميكانى تۇساۋلاپ تاستاعان ستراتەگيالىق سوققى بولدى.
وسىلايشا, اقپاننىڭ سوڭعى كۇنىندە يرانعا قارسى اشىلعان اسكەري وپەراتسيادان بولەك, ورمۋز بۇعازىنا قاراپ قالعان «مۇناي داعدارىسى» دا ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر گەوساياسي ماسەلەگە اينالىپ شىعا كەلدى. پارسى شىعاناعىن-داعى شىرعالاڭنىڭ الداعى اياق الىسى نەلىكتەن وسى بۇعازعا بايلانىپ قالدى؟ تار وتكەل بولسا دا تەڭىزدەگى الەۋەتتى ترانزيتتىك باعىتقا اينالعان بۇل ءدالىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ورنىنا ازداپ شولۋ جاساپ كورەلىك.
وسىعان دەيىن ورمۋز بۇعازىنان كۇنىنە 20 ميلليون باررەل مۇناي وتەتىن. بۇل الەمدىك تۇتىنۋدىڭ شامامەن 20 پايىزىن قۇرايدى. ال اقش پەن بىرقاتار ەۋروپا ەلىنىڭ ءىرى كومپانيالارى ينۆەستيتسيا قۇيىپ وتىرعان پارسى شىعاناعى ەلدەرى (اراب ەلدەرى) مۇنايىنىڭ باسىم بولىگى ەكسپورتقا وسى جول ارقىلى شىعادى. ورتاشا ەسەپپەن الساق, ساۋد ارابياسى شامامەن 80-90, يراك – 95, كۋۆەيت – 100, قاتار – 100, ءباا 80–85 پايىز كومىرسۋ شيكىزاتىن سىرتقا ورمۋزداعى تەڭىز دالىزىمەن الىپ وتەدى. سوندىقتان يران يەلىگىندەگى ورمۋز بۇعازى جابىلسا, ونىڭ سالدارى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق داعدارىسقا اكەلۋى مۇمكىن. پارسى شىعاناعىندا بۇل تىعىرىقتان اينالىپ وتەر بالاما جولدار بولعانىمەن, ولاردىڭ شاماسى شەكتەۋلى. كوبىنە قۇرلىقتاعى قۇبىرلار ارقىلى تاسىمالدانادى.
قىسقاسى, پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ بۇعازعا بالاما بولىپ وتىرعان بارلىق باعىتتاعى قۇبىرلارىنىڭ جيىنتىق قۋاتى ورمۋز ارقىلى وتەتىن مۇنايدىڭ تەك 10-15%-ىن عانا الماستىرا الادى. ياعني ورمۋز جابىلسا, كۇنىنە شامامەن 17 ملن باررەل مۇناي اينالىمنان جوعالادى. مۇنداي ستسەناريدەن الەمدىك نارىقتىڭ وتە ۇلكەن زارداپ شەگەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ارتىقشىلىعىمەن-اق ورمۋز الەمدەگى ەڭ ماڭىزدى ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيالىق نۇكتەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
سونداي-اق جەر بەتىندەگى ىرگەلى ەكونوميكالىق كوشباسشىلاردىڭ بىرەگەيى قىتاي ەلى يران مۇنايىنىڭ ەڭ ءىرى ساتىپ الۋشىسى ەكەنىن ەسكەرسەك, شىعىستاعى الىپ كورشىمىز كومىرسۋتەگىدەن تارىقسا, مۇنىڭ ارتى نە بولارىن بولجاۋ اسا قيىن ەمەس. قىتاي وندىرەتىن تۇرمىستىق تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ عالامدىق تاپشىلىعى پايدا بولسا, ونىڭ ارتى قىمباتشىلىققا ۇرىناتىنى انىق. ءتىپتى قازىردىڭ وزىندە الەمدىك ينفلياتسيانىڭ شەتى كورىندى. سەبەبى الەم اقشاسى سانالاتىن اقش دوللارى ۆاليۋتالىق قۇنىن جوعالتا باستادى.
وسىدان اپتا ۋاقىت بۇرىن يراننىڭ ورمۋزدان وتكەن كەز كەلگەن كەمەنى اتامىز دەگەن مالىمدەمەسىنە قىتايدىڭ سەلك ەتە قالعانى تەگىن ەمەس. قىتاي ۇكىمەتى جاقىندا تاياۋ شىعىسقا اسكەر ەمەس, ارنايى ەلشى جىبەردى. ونداعى ماقسات – پارسى شىعاناعىنداعى شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە كومەكتەسۋ, اسكەري قاقتىعىستىڭ كەڭەيۋىنە جول بەرمەۋ, تاراپتاردى ديپلوماتيالىق قادامعا باستاۋ.
ارنايى ميسسيامەن ماڭىزدى ساپارعا شىققان قىتاي ۇكىمەتىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى ارنايى وكىلى چجاي تسزيۋن شىعاناقتا ءۇش كۇن ءجۇردى, ءبىراز اراب ەلدەرى باسشىلارىمەن كەزدەستى. مىنە, وسىدان-اق قىتاي بيلىگىنىڭ شيەلەنىستىڭ ۋشىعۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, اراعايىندىق ارەكەتتەرىن كۇشەيتىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. الەمدىك مۇناي ساراپشىلارى قىتاي ايماقتاعى ەنەرگيا جەتكىزىلىمىن قورعاۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتادى.
بۇل قىسپاقتان شىعۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى الەمدىك ەنەرگيا باعاسىنىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ءۇشىن رەسەي مۇنايىنا قارسى سانكتسيالاردى ودان ءارى جۇمسارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر. وسى ماسەلەنى پىسىقتاعىسى كەلدى مە ەكەن, دونالد ترامپ جۋىردا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە تەلەفون سوقتى.
ال بۇعازدىڭ بۇعاتتالۋىنان ەۋروپا ەلدەرىندە جانارماي قىمباتتادى. الەمدىك مۇناي ساپارشىلارى ەگەر ورمۋز بۇعازى ءتورت-بەس اپتا عانا جابىلسا مۇناي باعاسى باررەلىنە 150 دوللارعا دەيىن باراتىنىن بولجادى. مۇنىڭ ارتى جاھاندا ۇلكەن ەنەرگەتيكالىق حاوس تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. سول سەبەپتى ەۋروپالىق ەلدەر دە الاڭداي باستادى. جۋىردا «Reuters» اگەنتتىگى فرانتسيانىڭ تاياۋ شىعىستاعى وداقتاستارىن قولداۋ ماقساتىندا شامامەن ونعا جۋىق اسكەري-تەڭىز كەمەسىن, سونىڭ ىشىندە ۇشاق تاسىعىش كەمەلەر توبىن جەرورتا تەڭىزىنە, قىزىل تەڭىزگە, قاجەت بولعان جاعدايدا ورمۋز بۇعازىنا جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىن جازدى. ال بۇل مالىمدەمەنى ماكروننىڭ ءوزى كيپرگە بارعان ساپارىندا ايتقان.
وزىمىزگە كەلسەك, جۋىردا ۇلتتىق بانك وسى جىلعى مۇناي باعاسىنىڭ بولجامىن تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا بايلانىستى كوتەردى. بۇل تۋرالى ۇب توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايدىڭ الەمدىك نارىعىنداعى جاعداي ب ۇلىڭعىر بولىپ وتىر. بۇل رەتتە ول تاياۋ شىعىستا احۋالدىڭ ۋشىعۋىنا بايلانىستى مۇناي باعاسىنىڭ بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ارتۋى ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇب توراعاسى جىل ىشىندە مۇناي باعاسىنىڭ بىرتىندەپ تومەندەيتىنىن, الەمدىك سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەڭگەرىلىمىنە قاراي ءبىر باررەلىنە 60 دوللار شاماسىندا بولاتىنىن دا جوققا شىعارمادى.
جالپى, تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى, مۇناي باعاسىنىڭ شارىقتاۋى ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە, ەكونوميكاسىنا ءتيىمدى. قارا التىن قىمباتتاعان سايىن, قازىنا دا قارىق بولادى, ۇلتتىق قوردىڭ قورجىنى دا قامپايا تۇسەدى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باعاسى بەررەلىنە 100 دوللاردان اسسا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قوسىمشا 20 ملرد دوللار, ال 120 دوللارعا قىمباتتاسا, قوسىمشا 37 ملرد دوللار تۇسەدى.
بىراق مۇناي باعاسىنىڭ بۇلاي قىمباتتاۋىنىڭ ەلىمىزگە تيگىزەر ءتيىمسىز تۇسىن دا جوققا شىعارماۋىمىز كەرەك. باعانىڭ تىم جوعارى بولۋى جاھاندىق ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءسويتىپ, ءىرى ەكونوميكالىق ويىنشىلار – اقش, قىتاي, ەۋروپالىق وداق ەنەرگيا باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنان زارداپ شەگەدى, ءوندىرىس شىعىندارى وسەدى, مۇنايعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس تومەندەۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا قازاقستان مۇنايىنىڭ ەكسپورتى دا قىسقارۋى ابدەن ىقتيمال. ال بيۋدجەتتىڭ مۇنايعا تاۋەلدىلىگى جاعدايىندا باعا ۇزاق ۋاقىت جوعارى بولسا, ەلىمىزدەگى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باياۋلاپ, شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك كۇشەيۋى بەك مۇمكىن.
بۇگىندە بۇعاز ماڭىنداعى داۋ ءسال باسەڭسىپ تۇر. 9 ناۋرىزدا قارا التىننىڭ قۇنى باررەلىنە 120 دوللارعا دەيىن كوتەرىلگەن ەدى. وسىلايشا, 2022 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان بەرگى مۇناي قۇنى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. دەسەك تە Brent ماركىلى مۇنايدىڭ قازىرگى قۇنى 96–97 دوللار اراسىندا تۇر. ال حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنە مۇشە 32 ەل مۇناي باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق قور اشاتىن بولدى.
قىسقاسى, مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى ءبىرشاما جان-جاقتى كەلىسسوزدەردەن كەيىن ازداپ تۇراقتادى. دەگەنمەن يران ءوز پوزيتسياسىنان ايني قويعان جوق. باتىس باسىنۋىن قويماسا كەز كەلگەن ساتتە كەمەلەردى سوققىعا الۋدان تانباي تۇر.