ەندىگى قالعانى ادام اياعى باسپاعان جەر ءۇشىن تالاس دەرسىڭ-اۋ. ماڭگىلىك مۇز استىندا جاتقان اركتيكاعا تالاس باستالعانداي. ماسەلە بۇۇ-دا تالقىلانباق. ءبىراز ەل وعان ءوتىنىش دە ءتۇسىردى. قىزۋ تارتىس-تالاس بولاتىنى كۇمانسىز.
كوپ ەلدىڭ كوكەيىن تەسىپ بارا جاتقان نارسە – بولجام بويىنشا, ونداعى مۇز استىندا قىرۋار بايلىق – ميللياردتاعان توننا كومىرسۋتەكتىك وتىن قورى جاتقان كورىنەدى. رەسەيدىڭ بۇۇ-عا شاعىنىپ, يەلىك ەتكىسى كەلەتىن ايماقتا بەس ميلليارد توننا شارتتى وتىن بار ەكەن. قىرقىسۋعا بولاتىنداي بايلىق. تەك قانا ول ازىرگە زاڭداستىرىلماعان. تالاي ەل ودان ۇلەس العىسى كەلەدى.
بۇۇ-نىڭ 1982 جىلى قابىلدانعان تەڭىز قۇقى جونىندەگى كونۆەنتسياسى بويىنشا تەڭىزدىك شەكاراسى بار مەملەكەتتەر ءوز جاعالاۋىنان 200 ميلدىك ايماقتى ەكونوميكالىق مۇددەسىنە پايدالانادى. سول جاعالاۋ شەلفتەرمەن جالعاسار بولسا, ول 350 ميلگە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ال اركتيكا جانە ونىڭ بايلىعى ودان ءارى سولتۇستىك پوليۋسكە دەيىن ءبىراز سوزىلادى.
اركتيكانى بولىسۋگە قاتىستى ايتىلاتىن ءۋاج كوپ. بىرەۋلەر وزدەرىنىڭ جاعالاۋلارىنان سول سولتۇستىك پوليۋسكە دەيىنگى جەر وزدەرىنە ءتيسىن دەيدى. سول مۇز قۇرسانعان ايماقتى اشقان كىم, العاشقى جولدى سالعان كىم – سونىڭ دا ۇلەسى بولسىن دەيتىندەر بار. وعان قاتىسى جوق ەلدەر ادام مەكەندەمەيتىن سول ءوڭىر جالپى ادامزاتقا ورتاق بولعانىن ءجون سانايدى.
قالاي دەگەندە دە, سول سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا تىرەلىپ جاتقان رەسەيدىڭ اركتيكالىق سەكتورى اسا اۋقىمدى, بۇكىل اركتيكانىڭ جارتىسىنا جۋىعى. ونسىز دا الەمدەگى اۋماعى ەڭ ۇلكەن ەل مۇزدى مۇحيتتىڭ ءبىراز تابانىن قوسىپ الار بولسا, ەندى بۇل شەكسىز بايلىققا كەنەلمەك. وعان رەسەيدىڭ ءوز دالەلى بار. سول تەڭىز تابانىن كونتينەنتالدىق جەرىنىڭ جالعاسى سانايدى. سول سۋ استىندا لومونوسوۆ جوتاسى, مەندەلەەۆ ءۇستىرتى بار – ءبارى دە كونتينەنتالدىق جەرمەن ۇقساس, سونىڭ جالعاسى دەيدى.
ءوزى كىشكەنتاي بولعانمەن, اركتيكالىق سەكتورى ۇلكەن ەل – دانيا. ونىڭ گرەنلانديا اۆتونومياسى اركتيكالىق سەكتوردىڭ ۇلكەن بولىگىن قۇرايدى. كانادانىڭ دا ۇلەسى ۇلكەن. سونى پايدالانىپ بۇل ەل 2002 جىلى رەسەيمەن كواليتسيا قۇرىپ, سولتۇستىك ءپوليۋستىڭ مارتەبەسىن بەلگىلەمەك بولعان. اركتيكالىق سەكتورى ازداۋ بولعانىمەن, اقش-تىڭ بەدەلى ۇلكەن. ونىمەن ساناسپاي ماسەلە شەشىلمەيدى. نورۆەگيانىڭ ىشەكتەي سوزىلىپ جاتقان جەرى دە وعان ءبىراز ۇلەس الىپ بەرەدى.
تالاسقا اركتيكالىق سەكتورى بار ەلدەر عانا ەمەس, سول ايماققا جاقىن جاتقان بەلگيا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, پولشا, فينليانديا, شۆەتسيا, يسلانديا, تاعى باسقا ەلدەر ارالاسپاق. ءسال الىستاۋ جاتىر دەمەسە, يسلانديا ءتۇزۋ سىزىقپەن سولتۇستىك پوليۋسكە تىرەلەدى. شۆەتسيا سولتۇستىك تەڭىز جولىن 1878 جىلى وزدەرىنىڭ نوردەنشەلد ەكسپەديتسياسى اشقانىن العا توسادى جانە اركتيكالىق كەڭەس قۇرامىنا دا كىرەدى. ال فينليانديا 1939-1940 جىلعى سوعىستا كەڭەس وداعى وزدەرىنىڭ پەتسامو پورتىن (كەڭەستىك پەچەنگا قالاسى) تارتىپ العانىن ايتادى. گەرمانيا, ۇلىبريتانيا سياقتى الىپ ەلدەر, باسقالارعا ولجا ۇلەستىرىپ جاتقاندا, وزدەرىنىڭ قۇر قالعانىن نامىس كورەتىندەي.
ماسەلە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارالار بولسا, وعان قىتايدىڭ دا ارالاسارى انىق. كانادا, دانيا, نورۆەگيا سياقتى ەلدەردىڭ مۇددەسىن اقش قورعاسا, داۋعا كەلگەندە رەسەي ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرە قويماس. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, اركتيكا تۋرالى اڭگىمە الداعى ۋاقىتتا الەمدىك تارتىستىڭ ارقاۋىنا اينالماق كورىنەدى.