ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋعا باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. الايدا قوعام دامىعان سايىن قۇقىقتىق جۇيەنى دە جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسى تۇرعىدان العاندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قازىرگى كەزەڭدەگى ساياسي, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە جاۋاپ بەرۋگە ارنالعان قۇجات رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, العاشقى كەزەڭدەگى كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن بەكىتۋ مىندەتىن اتقاردى. سول كەزەڭدە نەگىزگى نازار بيلىك ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋعا جانە جاڭا مەملەكەت ءۇشىن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە اۋدارىلدى. بۇل تابيعي قۇبىلىس ەدى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەل الدىندا ەكونوميكالىق قيىندىقتار, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر جانە ينستيتۋتسيونالدىق قالىپتاسۋ سياقتى كۇردەلى مىندەتتەر تۇردى.
پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD قۇرالاي سادىقوۆانىڭ پىكىرىنشە, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بۇرىنعى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تاجىريبەسىن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ مازمۇنىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى كوزدەيدى.
«كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار اياسىندا ازىرلەنگەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ونىڭ ادامعا باعدارلانعان سيپاتىندا. ادام باسقارۋ وبەكتىسى ەمەس, باسقارۋ سۋبەكتىسى رەتىندە مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قۇرىلىمدار مەن ينستيتۋتتاردان جوعارى, ولاردى قالىپتاستىرۋشى نەگىز رەتىندە ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە قويىلدى. جوبا ماتىنىندە ادام قۇقىقتارى كەڭەيتىلىپ, ناقتىلانا ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتاردى قورعاۋ, "ميراندا ەرەجەسىنىڭ" كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى, ادۆوكاتۋراعا ارنالعان جەكە باپتىڭ ەنگىزىلۋى, ءبىر قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن قايتا جاۋاپقا تارتۋعا تىيىم سالۋدىڭ كۇشەيتىلۋى, زاڭداردىڭ كەرى كۇشىنە تىيىم سالۋ قاعيداتىن ناقتىلاۋ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە ازاماتتى قورعاۋ تەتىگىن كۇشەيتەدى», دەيدى ساراپشى.
قازىرگى قوعامدا قۇقىق ماسەلەسى تەك كلاسسيكالىق قۇقىقتىق نورمالارمەن عانا شەكتەلمەيدى. تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر, تسيفرلىق ەكونوميكا جانە اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ كەڭەيۋى ادامنىڭ قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىگىنە جاڭا تالاپتار قويا باستادى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتاردى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.
ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, بۇل وزگەرىستەر مەملەكەتتىڭ تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە بەيىمدەلۋىن عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قورعاۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى دە كۇشەيتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا جەكە اقپاراتتىڭ قاۋىپسىزدىگى, تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيالار جانە دەرەكتەردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بۇكىل الەمدە قۇقىقتىق تالقىلاۋدىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالعان.
قۇرالاي سادىقوۆا بۇل وزگەرىستەردىڭ ءمانىن ادام قۇقىقتارىنىڭ مەملەكەت قىزمەتىندەگى باسىمدىققا اينالۋىمەن بايلانىستىرادى.
«وسىلايشا, «ادامعا ارنالعان مەملەكەت» پاراديگماسى كونستيتۋتسيالىق تۇعىردا جاريالانىپ وتىر. ادام قۇقىقتارىنىڭ كەڭەيۋى تەك قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى ارتتىرۋ ەمەس, مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭداستىرۋ تابيعاتىن قايتا پايىمداۋ رەتىندە كورىنەدى», دەدى ول.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ تاريحي جانە مادەني ولشەمدەرگە نازار اۋدارۋى. قۇجاتتىڭ كىرىسپە بولىمىندە ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحي ساباقتاستىعىن بىلدىرەتىن ۇعىمدار كورىنىس تاپقان. مۇنداي ءتاسىل قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ تەك نورماتيۆتىك اكت رەتىندە عانا ەمەس, قوعامنىڭ تاريحي جادىمەن بايلانىستى سيمۆولدىق ماعىناعا دا يە ەكەنىن كورسەتەدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل نورمالار مەملەكەت تاريحىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن كورسەتۋگە باعىتتالعان. تاريحي ساباقتاستىق يدەياسى تەك وتكەندى دارىپتەۋ ەمەس, قازىرگى مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتىق نەگىزدەرىن ايقىنداۋ ماقساتىن دا كوزدەيدى.
قۇرالاي سادىقوۆا وسى ماسەلەگە توقتالا وتىرىپ بىلاي دەيدى:
«بايىرعى قازاق جەرىندە», « ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحى» سەكىلدى ايقىنداۋلار تاريحي قۇندىلىقتارعا ماڭىز بەرىپ, نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋدى بەكىتەدى. بۇل تاريحي ساباقتاستىق – تەك وتكەنگە سىلتەمە جاساۋ ەمەس, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىلىكتىڭ وزگەرمەيتىن ىرگەتاسىن ايقىنداۋ. ۇلتتىق بىرەگەيلىك – سيمۆوليكالىق, دەكلاراتيۆتى باعدار ەمەس, العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدەگى قۇندىلىقتىق-قاعيداتتىق نەگىزگە اينالىپ وتىر. جوبا ماتىنىندە ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ۋنيتارلىق ۇعىمدارى دا مىزعىماس قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتىلدى. پرەامبۋلاداعى «ادىلەتتى قازاقستان», «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارى تاريحي ساباقتاستىقتى قۇقىقتىق-ازاماتتىق مازمۇنمەن تولىقتىردى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك تاريحي مازمۇنمەن قاتار قۇقىقتىق مەملەكەتپەن, ادىلەتتى قوعام يدەياسىمەن ۇشتاسادى», دەدى ساراپشى.
كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعانى دا ساراپشىلار نازارىنان تىس قالعان جوق. قازىرگى كەزەڭدە مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى كوبىنە ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتپەن جانە عىلىمي دامۋمەن ولشەنەدى. سوندىقتان بۇل باعىتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ وزگەرىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
«سونىمەن بىرگە, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تاتۋلىق قاعيداتتارى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ورتاقتاستىرۋشى سيپاتىن كورسەتىپ, ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى ۇعىمىنا نەگىزدەلگەن ازاماتتىق تۇتاستىققا سۇيەنەدى», دەدى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
جالپى العاندا ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭى رەتىندە سيپاتتايدى. قۇجات بۇرىنعى تۇراقتىلىققا نەگىزدەلگەن باسقارۋ مودەلىن ساقتاي وتىرىپ, وعان جاڭا مازمۇن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل مازمۇننىڭ نەگىزگى باعىتتارى – ادام قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بەكىتۋ جانە قوعامدىق سەنىمدى نىعايتۋ.
قۇرالاي سادىقوۆانىڭ پىكىرىنشە, وسى وزگەرىستەردى ءبىرتۇتاس ۇدەرىس رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىن تىڭ دەڭگەيگە شىعارۋدى ماقسات ەتەدى. وسىعان دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن تۇراقتىلىققا نەگىزدەلگەن مودەلدى ودان ءارى نىعايتىپ, ادام قۇقىقتارى, ۇلتتىق بىرەگەيلىك, ادىلدىك پەن قوعامدىق سەنىم سياقتى ىرگەلى ۇستانىمدار ارقىلى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرە الاتىن باسقارۋ جۇيەسىمەن تولىقتىرىلادى», دەيدى قۇرالاي سادىقوۆا.