«ديسلەكسيا» دەگەن تەرميندى ەستۋىڭىز بار ما؟ بۇل – اقىل-ەسى ءتۇزۋ, ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامنىڭ جازۋ-سىزۋعا, ءماتىن وقۋعا نەمەسە وقىعانىن تۇسىنۋگە قينالۋىمەن بايلانىستى نەيروبيولوگيالىق ەرەكشەلىك, وقۋ داعدىسىنىڭ بۇزىلۋى.
باتىس ەلدەرىنىڭ كوزقاراسى قيسىندى
«ديسلەكسيا» تەرمينىنە 1883 جىلى نەمىس وفتالمولوگى رۋدولف بەرلين ءدال تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ينتەللەكتىسى جوعارى بولا تۇرا وقۋعا كەلگەندە قينالاتىنداردى وسى قاتارعا قوساتىنىن دالەلدەگەن. ودان بۇرىن, 1877 جىلى ادولف كۋسسماۋل ادامنىڭ بۇل ەرەكشەلىگىن «وقۋ قابىلەتىنىڭ بۇزىلۋى» دەپ تۇسىندىرگەن. وسىلايشا, تەرمين XIX عاسىردىڭ سوڭىندا عانا مەديتسينادا مويىندالىپ, سوزدىككە ەنگەن. ديسلەكسياسى بار بولا تۇرا ءوز سالاسىنا قۇبىلىس بولىپ كەلىپ, عالامدىق وزگەرىس ەنگىزگەن تۇلعالار اراسىندا البەرت ەينشتەين, لەوناردو دا ۆينچي, توماس ەديسون, ستيۆ دجوبس, ۋينستون چەرچيلل, اگاتا كريستي سىندى مىقتىلار بار. ءتىزىمدى جالعاي بەرسەك, عىلىم-ءبىلىم, ساياسات, ادەبيەتتەگى الىپتاردىڭ سانىنان جاڭىلامىز.
بۇگىندە ديسلەكسيانى انىقتاۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – بارىمىزگە بەلگىلى لوگوپەديالىق ءتاسىل. وسى باعىت كوبىنە بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردە تاراعان. ەكىنشى – ديسلەكسيانى انىقتاۋدىڭ باتىستىق كوزقاراسى. حالىقارالىق تاجىريبەگە دەيىن ءبىزدىڭ قوعامدا ديسلەكسيامەن تەك لوگوپەدتەر اينالىسادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان ەدى. بىراق باتىس ەلدەرى بۇل دياگنوزعا باسقا قىرىنان قارايدى. ەۋروپادا ديسلەكسيامەن لوگوپەدتەر ەمەس, پسيحولوگتەر, نەيروپسيحولوگتەر اينالىسادى. ويتكەنى ولار ديسلەكسيا سالدارىنان تۋىندايتىن سويلەۋ, وقۋداعى ناق كەدەرگىلەردى ەمەس, بالا ميىنداعى وزگەرىستەردى تەرەڭ بىلۋگە تالپىنادى. عالىمدار زەرتتەي كەلە بالانىڭ وقۋعا, جازۋعا دەگەن قابىلەتىنىڭ تومەندىگى اقپاراتتى قابىلداۋىنا بايلانىستى ەكەنىن وسىعان دەيىن دالەلدەگەن. كەز كەلگەن ادام اقپاراتتى مي ارقىلى قابىلدايتىنى تۇسىنىكتى. ديسلەكسياسى بار جانداردىڭ ساناسىندا ناقتى قانداي كەدەرگىلەر بولاتىنىن وسى سالانىڭ مامانى, نەيروپسيحولوگ اقتوتى قۇرالوۆادان سۇراپ بىلدىك.
– ادام ميىنىڭ وڭ جانە سول بولىگى بولادى. ميدىڭ وڭ بولىگى سەزىم مۇشەلەرىنە جاۋاپ بەرەدى. ەموتسيا, ەمپاتيا, قيالعا ەرىك بەرۋگە كومەكتەسەدى. جەتى جاسقا دەيىن بالانىڭ وسى قابىلەتى جاقسى دامىعانى ءجون. جەتى جاستان كەيىن بالانىڭ ويلاۋ جۇيەسى ميدىڭ سول بولىگىنە رەتىمەن اۋىسۋى كەرەك. سەبەبى ميدىڭ وسى بولىگى بالانىڭ وقۋ قابىلەتىنە اسەر ەتەدى. ياعني بالا اقپاراتتى قابىلداپ, تالداپ, ءوزىن دامىتا الۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي ديسلەكسياسى بار بالالاردا وسى ۇدەرىس جۇرمەيدى. ولار اقپاراتتىڭ ءوزىن ميدىڭ وڭ بولىگىمەن قابىلداعان سوڭ, وقۋعا كەلگەندە قيىندىققا تاپ بولادى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, يتاليا سەكىلدى ەلدەردىڭ اۋرۋ بەلگىلەرىمەن ەمەس, بالانىڭ ميىنداعى وزگەرىستەرمەن جۇمىس ىستەيتىنى تەگىننەن-تەگىن ەمەس, – دەيدى ا.قۇرالوۆا.
كەمشىلىك ەمەس, ارتىقشىلىق...
قازىرگى عىلىم بالانىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە, پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىنە ۇڭىلەدى. سەبەبى ديسلەكتيكتەر وتە بەلسەندى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. قاتارلاستارىنىڭ قاسىندا وقۋعا ىنتاسى جوعارى بولا تۇرا ۇلگەرىمى تومەن وقۋشى پسيحولوگيالىق تۇراقسىزدىققا ۇرىنادى. نەيروپسيحولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, مۇندايدا ديسلەكتيكتەر توماعا-تۇيىقتالىپ كەتۋى ىقتيمال. ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, الەمدە ديسلەكتيكالىق ەرەكشەلىگى بار ادامداردىڭ ۇلەسى 17–23% شاماسىندا ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز ورتا ەسەپپەن ءار سىنىپتا 2-3 وقۋشى ديسلەكتيكالىق قيىندىققا تاپ بولادى دەگەن ءسوز.
– ەلىمىزدە ديسلەكتيكتەردىڭ جاي-كۇيى تولىق زەرتتەلمەگەن. تاجىريبە كورسەتكەندەي, ولار قاتارلاستارىنا ىلەسە الماعان سوڭ, پسيحولوگيالىق قيىندىققا كەزدەسەدى. ادەتتە مۇنداي وقۋشىعا مۇعالىمدەردىڭ ءوزى اسا نازار اۋدارا بەرمەيدى. عالىمدار ديسلەكتيكتەردىڭ الەۋەتى وزگەلەردەن كەم ەمەس, كەرىسىنشە, جوعارى ەكەنىن ايتادى. ويلاۋ جۇيەسى وزگەلەردەن ەرەكشە دامىعان دەپ سانايدى. ەگەر مەكتەپ ۇجىمى وقۋشىنىڭ ارتىقشىلىعىن ەرتەرەك انىقتاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداسا, ولاردىڭ وقۋدا وزات بولىپ, قاتارلاستارىنان قالماۋعا مۇمكىندىگى ارتادى. شىن مانىندە ديسلەكسيا وزدىگىنەن جوعالىپ كەتەتىن ادامنىڭ كەمشىلىگى ەمەس, كەرىسىنشە – ارتىقشىلىعى. وعان بالا بەيىمدەلسە, قابىلەتىن شىڭداسا, ناتيجەسى بىردەن كورىنەدى. پسيحولوگيالىق قيىندىقتان قۇتىلادى, – دەيدى ا.قۇرالوۆا.
ارنايى ورتالىقتىڭ جاردەمى كوپ
2019 جىلى استانادا ەلىمىزدەگى العاشقى ديسلەكسيا ورتالىعى اشىلىپ, جۇمىسىن باستادى. ونداعى ماماندار ەرەكشەلىگى بار ازاماتتاردى ر.دەيۆيس اتىنداعى حالىقارالىق ديسلەكسيا قاۋىمداستىعىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ بەيىمدەيدى.
– ديسلەكسيادان ۇلكەن قىزىمىز قيىندىق كورگەن سوڭ, تاقىرىپقا ۇڭىلە باستادىم. كەيىنىرەك بىزدە قولدانىلاتىن ءادىس-تاسىلدەر شەتەلدەگىدەي جوعارى دەڭگەيدە ەمەسىن ءتۇسىندىم. ۇزاق جىل ىزدەنىپ, بىرنەشە ەلدە ءبىلىمىمدى ارتتىرعان سوڭ, ورتالىق اشۋعا بەكىندىم. تۇسىنگەنىم, ديسلەكسيانى مامانى بولماسا, قاراپايىم ادامعا ءدال انىقتاۋ قيىن. مىسالى, كەيدە بالالار بىرىنە-ءبىرى ۇقسايتىن ارىپتەردى اجىراتا الماۋى مۇمكىن. ك مەن ق, ن مەن ڭ سىندى ارىپتەردەن جاڭىلاتىندار بار. مۇندايدا بالا ق, ڭ ارىپتەرىنىڭ قۇيرىعىن بايقاماي قالۋى ىقتيمال. ەكىنشى جاعدايدا بالا ءارىپتى كورە تۇرا سونى قالاي وڭدەيتىنىن تۇسىنبەيدى. ەگەر بالا كورىپ تۇرعان ءارىپتى تۇسىنبەسە ونى ديسلەكسيا بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولادى. بىراق ديسلەكسيا دەپ شورت كەسىپ بايلام جاساۋعا ءالى ەرتە. الدىمىزعا كەلگەن بالانىڭ ءماتىندى قالاي وقيتىنىنا قاراپ, بىردەن اجىراتا المايمىز. شىندىعىندا ديسلەكتيكتەر كىتاپتى وتە جاقسى وقۋى دا مۇمكىن. كەيبىرى ءماتىندى ساۋاتتى ءارى دۇرىس وقىعانىمەن, نە وقىپ جاتقانىن تۇسىنبەيدى. سول سەكىلدى سانداردى, ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى بىلمەيتىندەر كەزدەسەدى. وسىعان قوسا, بالانىڭ كوگنيتيۆتى فۋنكتسيالارى, ياعني, سويلەۋى, ويلاۋى ءبارى-ءبارىن زەرتتەۋ ارقىلى عانا ديسلەكسيانى ءدال انىقتاۋعا بولادى, – دەيدى ورتالىق قۇرىلتايشىسى, پەداگوگيكا-پسيحولوگيا ماگيسترى, نەيروپسيحولوگ ەلەنا دانيلوۆا.
عالىمدار ديسلەكسيانىڭ نەگىزگى سەبەپ-سالدارى 80% بالانىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن العا تارتادى. دەمەك قازىر وقۋدا قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن بالانىڭ اكەسىندە نەمەسە اناسىندا ديسلەكسيا بەلگىلەرى بۇرىن بولعان دەگەن بولجام شىندىققا جاقىن. كەيبىر ادامداردا ديسلەكسيا بەلگىلەرى اشىق تۇردە وتپەگەن سوڭ, ولار ۇلكەندەردىڭ قولداۋىمەن ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن وڭاي ەڭسەرگەن بولۋى مۇمكىن. ديسلەكسيامەن دەر كەزىندە اينالىسقان بالالار وقۋعا كەلگەندە اسا قينالمايدى. سەبەبى بالانىڭ ميىندا قانداي وزگەرىس بولىپ جاتقانىن ماماندار تاپسىرما بەرۋ ارقىلى زەيىنىن دۇرىس ارناعا بۇرادى. قازىرگى جالپىعا بىردەي وقىتۋ ءۇردىسى ديسلەكسياسى بار بالالارعا كەلمەيدى. مىسالى, ءۇندىستاندا مەكتەپكە بارعان وقۋشىلاردىڭ ىشىنەن اقپاراتتى وقۋى, قابىلداۋى قيىن بالالاردى بىردەن انىقتاپ الادى ەكەن. ولار ماتەماتيكا, انا ءتىلى سەكىلدى نەگىزگى ساباقتاردى كومەكشى سىنىپتا ارنايى ءادىس-تاسىلمەن وقيدى. مۇنىڭ ارتىقشىلىعى, بالانىڭ ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن قاتارلاستارىنا ىلەسىپ كەتۋ مۇمكىندىگى جوعارى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ديسلەكسيا سالدارىنان قينالىپ جۇرگەن بالالاردىڭ ماسەلەسى ەل اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ جاتقان جوق. سەبەبى جوعارىدا ايتقانداي, ديسلەكسيادان اتا-انالاردىڭ ءوزى بەيحابار.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كەرى اسەرى
قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الگوريتمى كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسىنا قاراي قىسقا بەينەجازبالاردى جاريالاۋعا ىڭعايلانعان. نەيروپسيحولوگتەر بالالاردىڭ گادجەتتەردى ءجيى پايدالانۋىنان, بەينەلەردى جىلدام سىرعىتىپ قانا وتىراتىن ادەتىنەن سويلەۋ داعدىلارى كەش قالىپتاساتىنىن ايتادى. سمارتفونعا شۇقشيعان بالامەن وتباسىندا قارىم-قاتىناس ورناماسا, بالا ميىنىڭ وڭ بولىگى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى دە, سول بولىگىن دامىتۋعا ەركىندىك بەرمەيدى. قابىلەتىن وياتۋعا كەرى اسەر ەتەدى. بۇل ديسلەكسياسى بار بالالاردىڭ دا داعدىلارىن تەجەيدى.
– بالاعا اتا-انا ۇلگى. ول سوعان قاراپ بوي تۇزەيدى. ءسابي قورشاعان ورتاعا كوزبەن كورگەنىنە قاراپ بەيىمدەلەدى, داميدى. ەگەر بالامەن سويلەسپەي, قولىنا سمارتفون ۇستاتا سالساق, ونىڭ ويلاۋ قابىلەتى دە سول تەلەفونعا بەيىمدەلۋى مۇمكىن. سەبەبى سمارتفوندى سەرىك ەتكەن بالانىڭ سوزدىك قورى بولماي, كەيىن بۇزىلىسى بايقالادى. ونىڭ بارلىعىن ديسلەكتيك دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. ولاردىڭ ىشىندە ويىن جەتكىزۋگە سوزدىك قورى جەتپەيتىندەر ءجيى كەزدەسەدى. ديسلەكتيكتەر ويىن بىردەن ايتا سالادى. الايدا سول ايتقان سوزىندە لوگيكالىق بايلانىس بولماۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وسىندا. ولار كوبەيتۋ كەستەسىن جاتتاعانىمەن, سانداردىڭ قايدان, قالاي پايدا بولعانىن تۇسىنۋگە قينالادى. جوعارى سىنىپقا بارسا دا اياق كيىمنىڭ باۋىن بايلاي المايتىندار كەزدەسەدى. ول دا ديسلەكتيكتىڭ ءبىر بەلگىسى, دەيدى ە.دانيلوۆا.
ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ديسلەكسياسى بار بالالاردى بەيىمدەيتىن ساباقتار ءىس جۇزىندە توپ بولىپ وتكىزۋگە كەلمەيتىنىن ايتادى. بالانىڭ لەكسيكاسىن, ويلاۋ جۇيەسىن دۇرىس, وزىنە ىڭعايلى ارناعا بۇرۋ ماقساتىندا بالامەن بىرنەشە اپتا, كەيدە اي جەكە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى جالعىز ورتالىقتىڭ الەۋەتى جىلىنا نەبارى 60 بالانى بەيىمدەۋگە جەتەدى. سوعان قاراماستان ورتالىقتا 2019 جىلدان بەرى 500-گە جۋىق ادام بەيىمدەۋدەن وتكەن. ەكى مىڭنان استام بالاعا دياگنوستيكا جاسالعان. ولاردىڭ ىشىندە 5-سىنىپقا بارسا دا ءارىپ تانىمايتىن نەمەسە ءماتىندى ەجىكتەپ وقيتىن بالالار كەزدەسەدى. ءتىپتى جوعارى ءبىلىمى بار, جاسى 25–30 ارالىعىنداعى ازاماتتار دا ورتالىقتىڭ قىزمەتىنە جۇگىنىپتى. ولاردىڭ كوبى ءالى كۇنگە ويىن قاعازعا تىزبەكتەپ تۇسىرۋدەن قينالادى ەكەن. ءوزىنىڭ بويىنداعى ەرەكشەلىگىن بىلمەگەن سوڭ, قاتارلاستارىنىڭ سوزىنە يلانىپ, «اقىل-ويىمدا اۋىتقۋ بار» دەگەن تۇسىنىكپەن ءومىر سۇرگەندەر دە ورتالىققا بارىپ, ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعىن دۇرىس ارناعا بۇرۋدى مەڭگەرىپتى. سالانى زەرتتەپ جۇرگەن مامانداردىڭ اراسىندا ديسلەكتيكتەر شىعارماشىل كەلەدى دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسقان. شەتەلدەگى كەيبىر الپاۋىت كومپانيالار جۇمىسقا ديسلەكتيكالىق ەرەكشەلىگى بار قىزمەتكەرلەردى تارتقاندى قوش كورەدى ەكەن. ديسلەكسيا ادام بويىندا بۇرىننان بار ەرەكشەلىك. سالدارى ادام ومىرىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرمەگەن سوڭ, مۇنداي بالالاردى قوعامعا بەيىمدەمەسە دە بولادى. وعان بەيىمدەۋسىز-اق ومىردە ءوز جولىن تاپقان اعا بۋىن مىسال. الايدا سول ەرەكشەلىكتىڭ سالدارىنان ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىن تولىق اشا الماعاندار دا ءبىر قاۋىم ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.