اڭگىمە جوباسى اۋقىمدى اقتوعاي مەن باعدارلاماسى بەدەرلى بوزشاكول كەن-بايىتۋ كومبيناتارىنا قاتىستى.كەيىنگى كەزدە اۋىزدان تۇسپەي جۇرگەن اقتوعاي ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا, وسكەمەننىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا قاراي 400 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. بالقاش كولىنە ءتىپتى جاقىن, شىعىس جاعالاۋىنان 40 شاقىرىم عانا.قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە جاتقان بوزشاكول – باعدارلاماسى بەدەرلى جوبا. جوسپارلانىپ وتىرعان كەن ءوندىرۋ كولەمى جىلىنا – 27,5 ميلليون توننا, قۇرامىنداعى مىستىڭ ورتاشا ۇلەسى – 0,36%.
اۋقىمدى اقتوعاي
اقتوعاي قازبا ورنىن باستاپقى بارلاۋ 1974 جىلى باستالدى. التى جىلدان كەيىن كسرو پايدالى قازبالار قورى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قور ساناتىن بەكىتتى. 2004 جىلى جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقى «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنا بەرىلدى.
2011 جىلى جەلتوقساندا قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكىمەن اقتوعاي جوباسىن قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ۋاعدالاستىققا قول جەتتى.
اقتوعاي كومبيناتىندا كەن ءوندىرۋ ءۇش اشىق كارەردە جۇرگىزىلەدى. وندىرىلگەن شيكىزاتتى پايدالانۋ ءۇشىن جىلىنا 25 ميلليون توننا كۇكىرت قىشقىلدى ء(سۋلفيتتى) كەن وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسى مەن 12 ميلليون توننا توتىققان كەندى وڭدەۋ ءۇشىن دىمقىل سىلتىسىزدەندىرۋ مەن ەلەكتروليزدەيتىن زاۋىت سالىنادى.
كومبينات قۋاتى كەزەڭ-كەزەڭمەن قاتارعا قوسىلادى. توتىققان كەن ءوندىرۋ قازىردىڭ وزىندە قولعا الىنعان. بۇرناعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلەكتروليزدەۋ زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. بايىتۋ فابريكاسىنا ءبىرىنشى كەندى بەرۋ بيىل كۇزگە جوسپارلانىپ وتىر.
اقتوعاي بايىتۋ فابريكاسى كەلەشەكتە ساعاتىنا 30 مىڭ تونناعا دەيىن كۇكىرت قىشقىلدى كەن وڭدەيتىن بولادى. العاشقى جىلدارى تەك وسى كەنىشتىڭ ءوزى 100 مىڭ تونناعا جۋىق مىس كونتسەنتراتىن بەرەدى.
نەگىزگى جابدىقتاردى ساتىپ الۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. بولاشاق ءوندىرىستىك الاڭنىڭ اۋماعى باسى ارتىق دۇنيەدەن تازارتىلىپ, قازبا ورنى مەن تۇرعىن مەكەن-جايعا اپاراتىن جول سالىنعان. «قازاقمىس» پەن مەردىگەر كومپانيالاردىڭ ادامدارى تۇراتىن ۋاقىتشا ۆاحتالىق قالاشىقتىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بىرقاتار باسپانا مەن اسحانا پايدالانۋعا بەرىلىپ تە قويدى.
اقتوعاي – شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى اياگوز اۋدانىنىڭ اتتاس قالاشىعىمەن قاپتالداس جاتقان اشىق ادىسپەن كەن ءوندىرىلەتىن قۋاتتى كەنىش. ونى قاتارعا قوسۋ ءۇشىن شامامەن 2 ميلليارد دوللار جۇمسالادى. بۇل قازبا بايلىعىن يگەرۋ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن.
اقتوعاي كومبيناتى كەلەشەكتە جىلىنا 25 ميلليون توننا كەن وندىرەدى. جالپى جوبالىق قۋاتىندا قاراستىرىلعان جارتى عاسىردا توتىققان كەننەن 224 مىڭ توننا, ال ءسۋلفيدتى كەننەن 4 ميلليون تونناداي مىس الىنادى. سونداي-اق, ىلەسپەلى ءونىم تۇرىندە موليبدەن وندىرىلەدى. العاشقى مىس توتىققان كەننەن بيىل, ال ءسۋلفيتتى كەننەن كەلەسى جىلى الىنادى. كومبيناتتا 1 500 ادام ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
توتىققان كەننەن مىس وندىرۋگە ارنالعان دىمقىل سىلتىسىزدەندىرۋ مەن ەلەكتروليزدەۋ زاۋىتىن كەستەگە سايكەس بيىل قاتارعا قوسۋ كوزدەلۋدە. قارجىلىق مۇمكىندىكتى بارىنشا جوسپارلى جۇيەلى ءبولۋ ماقساتىندا كۇكىرتتى كەندى وڭدەۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ مەرزىمى 2017 جىلعا جىلجىتىلدى.
Non Ferrous China (NFC) كومپانياسى اقتوعاي مىس كەنى ورنىندا توتىققان شيكىزات وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن مەردىگەر بولىپ تاعايىندالدى. NFC – اقتوعاي كبك قۇرىلىسىنا تارتىلعان جالعىز شەتەلدىك مەردىگەر ۇيىم. قۇرىلىس جۇرگىزۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى كولەمىن, سونىڭ ىشىندە, توتىققان كەن وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن, ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ, تەمىرجول تابانىن توسەۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ, جەر قازۋ, بەتون قۇيۋ جانە تاعى باسقا جۇمىستاردى قازاقستاندىق كومپانيالار اتقارۋدا.
بەرەكەلى بوزشاكول
بيىل تۇساۋىن كەسۋ كوزدەلگەن كەنىشتە قازىر قۇرىلىس قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. «قارقىندى» دەگەن كۇشەيتكىش ونەركاسىپتىك نىساندارعا عانا قاتىستى ەمەس, باسپانالارعا دا بايلانىستى. ويتكەنى, جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلار قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
كەن ورنىنداعى قۇرىلىس ءتورت جىلدان بەرى تەگەۋىرىندى ءجۇرگىزىلۋدە. ديىرمەندەرگە العاشقى كەن بيىل ءتۇسەدى. قازىر باس كىرمەجول, قۋاتى 220 كۆ-تىق ەلەكتر بايلانىسى جەلىسى, نەگىزگى وندىرىستىك عيمارات مەتالل قۇرىلعىسى, باستاپقى ۇنتاقتاۋ عيماراتى, كەن قويماسى مەن قويۋلاتقىش اياقتالدى.
قۇنى 1,9 ميلليارد دوللار بولاتىن بۇل جوبادا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. كەن قاتپارىندا جول-جونەكەي ءوندىرىلەتىن التىن, كۇمىس جانە موليبدەن سياقتى باعالى ىلەسپە ونىمدەر دە بار. تاۋ-كەن جۇمىستارى ەكى اشىق كارەردە جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسى جوبا اياسىندا جىلىنا 25 ميلليون توننا كەن وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسى مەن وڭدەلەتىن 5 ميلليون توننا كەندى بالشىقتان ارىلتاتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى قاتار جۇرگىزىلدى. كارەردەگى كەن ۇنتاقتاۋ قوندىرعىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. كەلەشەكتە كەن وسىندا قاجەتتى مولشەرگە دەيىن ۇنتاقتالىپ, كونۆەيەرمەن كومبيناتقا جەتكىزىلەدى. مۇندا كولەمى جاعىنان الەمدەگى ەڭ الىپ كونۋستىق ۇنتاقتاعىشتار مەن رەدۋكتورسىز قوزعالىسقا كەلەتىن جانە ەكى شارلى ديىرمەن قولدانىلادى.
جالپى, كومبينات پەن ۆاحتالىق قالاشىقتىڭ قۇرىلىسى, ينفراقۇرىلىمدار جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە قاراستىرىلعان شارۋالار, ءبىرىنشىسى – جوبانى سۋمەن جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ءىستىڭ باسى بىلتىر قايتارىلدى.
قۇرىلىستىڭ قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. بۇگىندە ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋدىڭ نەگىزگى جەلىسى تارتىلۋدا. ول جۋىردا ەكىباستۇزداعى №1 گرەس-كە قوسىلادى. سۋدى ساتباەۆ كانالىنان الادى. سول ءۇشىن جالپى ۇزىندىعى 20 شاقىرىمداي ارنايى سۋتاراتقىش تارتىلدى.
بولاشاق كومبيناتتان 3 شاقىرىم جەردە ءبىرجارىم مىڭداي ادام تۇراتىن تۇراقتى ۆاحتالىق قالاشىق سالىنۋدا. وندا بىرىڭعاي باسپانا عانا ەمەس, الەۋمەتتىك نىساندار مەن جۇمىستان قول بوستا ۋاقىت وتكىزەتىن ورىندار دا قاراستىرىلعان. تۇراقتى ۆاحتالىق قالاشىقتا وپەراتورلارعا ارنالعان – 16, مەنەدجەرلەرگە – 4, سۋپەرۆايزەرلەرگە 6 ءۇي سالىنادى.
بوزشاكولدە بۇگىندە نەگىزىنەن مەردىگەر جانە كومەكشى مەردىگەر كومپانيالاردان مىڭجارىمعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەۋدە. قازاقمىستىقتاردىڭ دا قاتارى كوبەيەتىن ۋاقىت الىس ەمەس. كەلەشەكتە كومبيناتتىڭ اكىمشىلىك-باسقارۋ اپپاراتىندا – 226, تاۋ-كەن جۇمىستارىندا – 338, ال بايىتۋ فابريكاسى مەن زاۋىتتا 807 ادام قىزمەت اتقارادى.
جۇمىس اۋىسىممەن ۇيىمداستىرىلادى. ادامدار نەگىزگى مىندەتىنە كىرىسەر الدىندا تولىققاندى باعدارلاما بويىنشا قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى تالاپتارىن وقيدى. باسشىلىق قۇرامىندا ءىشىنارا شەتەلدىك ماماندار بولادى. شەتەلدىك مامانداردىڭ نەگىزگى مىندەتى – كاسىپورىندى ويداعىداي قاتارعا قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ, تەحنولوگيالىق پروتسەستى رەتكە كەلتىرۋ, سوسىن باسقارۋ تىزگىنىن بىرتە-بىرتە جەرگىلىكتى جىگىتتەرگە بەرۋ.
«KAZ Minerals» توبىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان تاياۋداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا بوزشاكول كەن ورىندا مامىردىڭ سوڭىندا تاۋ-كەن جۇمىستارىنا دايىندىق باستالىپ كەتتى. نەگىزگى كارەردى يگەرۋ قولعا الىندى. مۇندا ءۇشىنشى توقساننىڭ اياعىندا كەن ءوندىرۋ باستالادى. اقتوعاي كەن ورنىندا توتىققان كەندى ءوندىرۋ باستالدى.
الىبەك ءابدىراش,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.