جاقىندا گازەت رەداكتسياسىنا پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكىباستۇز قالاسىنا قاراستى اقكول اۋىلىنىڭ ءبىر توپ زەينەتكەرلەرى اتىنان حات كەلدى. كومپيۋتەرمەن تەرىلىپ, پوشتا كونۆەرتىنە سالىنعان ءۇش جارىم بەتتىك حاتقا اتى-جوندەرى كورسەتىلگەن ون بەس زەينەتكەر قول قويىپتى.
«ءبىز دە تۋعان اۋىلىمىزدىڭ, كىندىك قانىمىز تامعان جەرىمىزدىڭ مەرەيى ۇستەم بولعانىنا مارقايامىز, – دەپ جازادى زەينەتكەرلەر. – 2013 جىلدىڭ 7 شىلدەسى كۇنى اقكول اۋىلىندا ساياباق اشىلىپ, وندا سول اۋىلدا تۋىپ-ءوسكەن ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, قوعام قايراتكەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعانىن ەستىگەندە, قاتتى قۋانعان ەدىك. ونىڭ الدىنداعى جىلى پاۆلودار وڭىرىنە كەڭىنەن تانىمال يسابەك يشان حازىرەتكە ارناپ ءزاۋلىم كەسەنە سالىنعان بولاتىن. كەسەنەنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا «يسابەك يشان اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلدى. قورعا پاۆلودار وبلىسى مەن ەكىباستۇز وڭىرىندەگى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى شاما-شارقىنشا قارجىلاي كومەك بەرىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ال قوردى زەكەن قۇسايىنوۆ, ابىلحاق تۇگەلباەۆ سەكىلدى ازاماتتار باسقاردى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. دەسەك تە...».
سوندا زەينەتكەرلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, «ەگەمەنگە» حات جازۋعا ءماجبۇر ەتكەن قانداي ماسەلەلەر, نەندەي جاعدايلار؟ بۇعان حاتپەن تانىسۋ بارىسىندا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. «قور مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ باستاپقى ويى – ەسكەرتكىش تاقتاعا اقكولدىڭ دامۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن, وسى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, ءتۇرلى سالادا جەمىستى ەڭبەگىمەن تانىلعان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن جازۋ كەزىندە شىندىقتان اۋىتقىپ كەتكەن, – دەپ اتاپ كورسەتەدى وسى جونىندە زەينەتكەرلەر. – ءسويتىپ, قور مۇشەلەرى ەسكەرتكىش تاقتاعا جازىلاتىن ادامدار ءتىزىمىن جاساۋ ءمىندەتىن موينىنا العان اۋىل اكىمىنە ءوز بيلىكتەرىن جۇرگىزىپ, ەسكەرتكىش تاقتاعا اقكولدە تۋماعان, ءتىپتى, ءبىر كۇن دە تۇرماعان تانىستارىنىڭ, قۇدا-جەكجاتتارى مەن رۋلاستارىنىڭ, سونداي-اق, اۋىلىمىزعا ەش قاتىسى جوق 50-گە جۋىق ادامنىڭ ەسىمدەرىن جازىپتى».
زەينەتكەرلەر وسى ەلۋگە جۋىق ادامنىڭ بىرقاتارىنىڭ اتى-ءجوندەرىن اتاپ وتكەن ەكەن. مىسالى, رىستى جۇمابەكوۆا, تاجەن جاقىپوۆ, ولكەن قۇسايىنوۆ, جاقا نۇرعازين, ەرمەك ابدۋاليەۆ, باقتىباي امانتاەۆ, مىرزاعالي ەرعاليەۆ, نىعي نارىنباەۆ, انار تۇگەلباەۆا, سامات مۇرزالين, باحيردەن تولەباەۆ, اسلان نۇرماعانبەتوۆ, تاعى باسقالار بار. حات يەلەرى بۇل ادىلدىككە جاتپايدى دەپ ەسەپتەيدى. ولار ەسكەرتكىش تاقتاعا ەسىمدەرى جازىلعان وسى ادامداردىڭ كىم ەكەندىگىن, قانداي قىزمەتتەر اتقارعانىن, اقكول اۋىلىنا قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنىن بىلمەيدى دە ەكەن.
ال قايىرىمدىلىق قورىنىڭ مۇشەلەرى بولسا, «جالپى ول ادامدار دا اقكول – جايىلماعا جاقىن اۋدانداردا تۋعان» دەگەندى العا تارتاتىن كورىنەدى. ساياباقتاعى ەسكەرتكىش تاقتا اۋداندارداعى ارداگەرلەرگە ەمەس, اقكول اۋىلىندا ەڭبەك ەتكەن, وسى ەلدى مەكەننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسقان اعالار مەن اپا-اجەلەردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ورناتىلدى ەمەس پە؟ بۇل راسىندا دا اۋىل تاريحىن بۇرمالاۋشىلىق بولىپ تابىلادى.
رەداكتسياعا جولداعان حاتىندا زەينەتكەرلەر ەسكەرتكىش تاقتاعا كەزىندە اقكول اۋىلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان ءبىرقاتار جانداردىڭ ەسىمدەرى كىرمەي, ۇمىت قالعانىن دا كەلتىرەدى. «شىن مانىندە, اقكول قۇرىلعالى بەرى سول جەرگە ماڭداي تەرىن توگىپ, سانالى عۇمىرىن ەسەلى ەڭبەك ەتۋمەن ءوتكىزگەن, وسى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان, ەسىمدەرى قۇرمەتكە لايىق ءبىراز ادامنىڭ اتى-جوندەرى ەسكەرتكىش تاقتاداعى تىزىمنەن تابىلمادى, – دەپ جازادى ارداگەرلەر وسى جونىندە. – ماسەلەن, اقكولدە العاش اشىلعان جەتىجىلدىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولعان, قادىرلى ۇستاز مۇقاتاي مۇسابەكوۆ, كەڭشار قۇرىلعاننان بەرى ۇزاق جىل فەرما باسقارعان شاكي كاكەنوۆ, ءۇش بىردەي وردەننىڭ يەگەرى, ۇلگىلى شوپان ءمارزيا شاپاتوۆا, تاعى ءبىر وزات شوپان باكىر كوپەجانوۆ, جىلقىشى قاپپار ايداربەكوۆ جانە باسقا بىرقاتار ارداگەر ۇمىت قالعان. بۇلار – وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن اقكولدىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوسقان, وسى ەلدى مەكەننىڭ تاريحىندا ەسىمدەرى التىن ءارىپتەرمەن جازىلۋعا ءتيىستى جاندار. اقكولدىڭ تاريحى وسىنداي جانداردىڭ ەڭبەگى ارقاسىندا قۇرالدى ەمەس پە؟ ولاردىڭ ەل ءۇشىن, حالىق ءۇشىن اتقارعان ىستەرىن نەگە ۇمىتتىق؟
ادىلدىك پەن شىندىق اكىمگە دە, قاراپايىم جۇرتقا دا, جالپى بارلىعىمىزعا بىردەي ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ال قايىرىمدىلىق قورىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر ورىن العان ولقىلىقتاردى, جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى ايتقان ادامداردى «تىرناق استىنان كىر ىزدەۋشىلەر» دەيتىن كورىنەدى. «قوردىڭ باسشىسى زەكەن قۇسايىنوۆ وسىنداي ولقىلىقتاردى ايتقان بىزدەردى «تىرناق استىنان كىر ىزدەۋشىلەر» دەپ اتايدى ەكەن, – دەپ جازادى حات يەلەرى وسى ماسەلە جايىندا. – ەسكەرتكىش تاقتاداعى ءتىزىمگە قاتىستى داۋ شىققان سوڭ, قۇسايىنوۆ «ءبىزدىڭ بۇعان قاتىسىمىز جوق, بۇل ىسكە جاۋاپتى ەمەسپىز» دەپ جاۋاپكەرشىلىكتەن ات-تونىن الا قاشۋدا. ال اقكول اۋىلىنىڭ اكىمى باقتيار اقتاەۆ «ءتىزىمدى مەن جاساعان جوقپىن, ءتىزىمدى بىزگە يسابەك يشان اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورى بەردى», دەپ ول دا جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋدا».
زەينەتكەرلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, حات جازۋعا ءماجبۇر ەتكەن ماسەلەلەردەن اۋىل اتقامىنەرلەرىمەن قاتار, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ باسشىلارى دا جاقسى حاباردار ەكەن. ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ارالاسۋىمىزدى وتىنگەن حاتتا ول انىق كورسەتىلگەن. «ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اكىمى ا.ۆەربنياك مىرزاعا جازعان حاتىمىزعا اكىمنىڭ ورىنباسارى ا.ماردانوۆا مەن اكىم اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى م.اداسباەۆا بەرگەن جاۋاپتا: «اقكول اۋىلىنىڭ ەڭبەك ارداگەرلەرىنە قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتانى ورناتۋمەن «يسابەك يشان اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورى» قوعامدىق بىرلەستىگى اينالىستى. بۇعان ءبىزدىڭ (اكىمدىكتىڭ) ەشقانداي قاتىسىمىز جوق» دەلىنگەن, – دەپ جازادى زەينەتكەرلەر. – وبلىس اكىمىنە جازعان حاتىمىزعا دا وسى تەكتەس جاۋاپ الدىق. وسىلايشا, ولار ءبىزدى دوپشا دومالاتىپ, ءبىر-بىرىنە سىلتەۋمەن كەلەدى».
ەسكەرتكىش تاقتاداعى ءتىزىم جايى ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اكىمى ا.ۆەربنياكتىڭ وسى جىلدىڭ 6 اقپانىندا وتكەن تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا دا كوتەرىلىپتى. جيىن ۇستىندە قالا باسشىسى اقكول اۋىلىنىڭ اكىمى ب.اقتاەۆقا وسى ماسەلەگە بايلانىستى اۋىل تۇرعىندارىمەن جيىن وتكىزىپ, نارازىلىق تۋدىرعان جايتتاردى تالداپ, ءادىل شەشىم قابىلداۋدى تاپسىرعان ەكەن. «بىراق, قالا اكىمىنىڭ تاپسىرماسىن قۇلاعىنا ىلگەن اقتاەۆ جوق», – دەپ وكىنىش بىلدىرەدى زەينەتكەرلەر.
حات يەلەرى, سونداي-اق, ءتىزىم جاساعانداردىڭ بۇل ىسكە ءجۇردىم-باردىم قاراعاندارىن دا ناقتى دالەلدەر كەلتىرە وتىرىپ, اتاپ كورسەتكەن. «ءتىزىمدى ءتۇزگەن ولار وزدەرىنىڭ انا ءتىلى – قازاق تىلىنەن ساۋاتتارى تومەن ەكەندىكتەرىن بايقاتتى. ول تاقتالاردىڭ اتاۋلارىنان انىق كورىنىپ تۇر», – دەي كەلىپ, وعان قاتىستى بىرقاتار مىسالداردى العا تارتادى. نەگىزىنەن ولار تاقتالار اتاۋلارىنىڭ دۇرىس جازىلماعاندىعىنا بايلانىستى.
بىرنەشە تاقتا اتاۋىنىڭ تاقتادا قالاي جازىلعاندىعىن تىرناقشاعا الا وتىرىپ, سول كۇيى كەلتىرەيىك. «ەڭبەك ەرلەرى لەنين وردەنى يەگەرلەرى», «اقكول – جايىلمادان شىققان قوعام, مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرى», «ۇستازدار, جازۋشىلار مەن باق», «اقكول – جايىلمادان شىققان ەل, كاسىپورىن باسشىلارى».
«بىزدىڭشە, اقيقاتتى بۇرمالاۋعا, ونى جوققا شىعارۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق, – دەپ قورىتىندىلايدى حاتىن زەينەتكەرلەر. – بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنا قول سۇعۋ, سەنىمىنە قاياۋ ءتۇسىرۋ, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىنا جىك سالۋ بولىپ تابىلادى. ادىلدىگى سول, ءتىزىمدى قايتا قاراۋ كەرەك. ءبىز ەسكەرتكىش تاقتادان شىن مانىندە اقكولگە ەڭبەگى سىڭگەن جانداردىڭ عانا ەسىمدەرىن كورگىمىز كەلەدى. سونىمەن قاتار, قور مۇشەلەرىنەن جىبەرىلگەن قاتەلەردى تۇزەتۋلەرىن تالاپ ەتەمىز».
حات وسىلاي اياقتالادى. ال بۇعان وبلىس, اۋدان جانە قالا باسشىلارى نە دەيدى؟
ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان».