جىل سايىن استانا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. مىنە, بيىل سەگىزىنشى رەت وتكىزىلگەلى وتىرعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا (اەف) الەمنىڭ 90 ەلىنەن 3 مىڭنان استام دەلەگات قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. الەم ساراپشىلارىنىڭ ءبىراۋىزدى پىكىرىنشە, اەف بۇگىنگى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ سەبەپ-سالدارلارىن ايقىنداپ, قيىندىقتان شىعۋ جولدارىن بەلگىلەيتىن شىنايى الەمدىك پىكىرسايىس الاڭىنا اينالدى. فورۋم قارساڭىندا ءبىز «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسەت ەرعاليەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– اسەت ارمان ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا قىسقاشا سيپاتتاما بەرىپ, ونىڭ ماقساتى مەن مازمۇنىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– استانا ەكونوميكالىق فورۋمى – ەكونوميكالىق مىندەتتەردى تالقىلاپ, شەشىم شىعاراتىن ەۋرازياداعى تۇڭعىش ۇنقاتىسۋ الاڭى. اەف-ءتىڭ ماقساتى الەمدىك ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرى بويىنشا ناقتى شەشىم شىعارۋعا جۇمىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. فورۋمدا ءىرى شارتتار مەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلادى. فورۋم جۇمىسىنىڭ باستى قورىتىندىسى – الەم ساراپشىلارىنا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ باعىتتارى ءۇشىن ناقتى كەڭەس بەرۋ.
جىل سايىن اەف قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالارىنا ميللياردتاعان تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتادى. بۇل الەمنىڭ ەڭ ءىرى حالىقارالىق فورۋمى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن وتكىزىلەدى. بيىلعى جىلى فورۋمدا ەڭ جوعارى تيىمدىلىك پەن مازمۇنعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ءبىز تالقىلاناتىن ماسەلەلەر سانىن قىسقارتىپ, نەگىزگى تاقىرىپتارعا باسىمدىق بەردىك. نەبارى ەكى كۇن ىشىندە 30 ماڭىزدى سەسسيا وتكىزىلەدى. بۇل سەسسيالاردىڭ بارلىعى دەرلىك نەگىزگى تاقىرىپ – ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتى رەتىندەگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ارنالادى.
– بيىلعى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ درايۆەرى» دەپ اتالادى. ونىڭ ءمانى نەدە؟
– «ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ درايۆەرى» اتتى بيىلعى فورۋم تاقىرىبى كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. ەكونوميكالىق تاريحقا ۇڭىلسەك, ءدال ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋشى جانە دامىعان مەملەكەتتەردە جۇمىس ونىمدىلىگى مەن جۇمىسباستىلىق دەڭگەيىن ءوسىرىپ, ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن بىردەن-ءبىر فاكتور بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ينفراقۇرىلىمعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار داعدارىستان كەيىنگى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسكەن. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى اقش-تى الساق, كونگرەستە پرەزيدەنت رۋزۆەلتتىڭ جول سالۋ ۇسىنىسىن كوپشىلىك قولدادى دەپ ايتا المايمىز. جاڭا اۆتوبانداردا جۇك قاتىناسى كوپ بولعان جوق, سول سەبەپتى مۇنىڭ ءبارى قاجەتتى قاراجاتتى ىسىراپ ەتۋ بولىپ كورىندى. الايدا, بولاشاقتا ءدال وسى ينفراقۇرىلىم ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنە سەرپىن بەردى. بۇگىندە بۇل جولدى قىتاي سياقتى كوپتەگەن ەلدەر تاڭدادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى دا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى كوزدەيدى. ينفراقۇرىلىمدى ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى دەسەك, ارتىق ايتپايمىز.
– سول باعدارلامانىڭ ەڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى – جاڭا جىبەك جولى. وسىعان كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز.
– «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنىڭ قۇرىلىسى ارقاسىندا مىڭداعان وتانداستارىمىز جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. جوبا اياقتالعان سوڭ جول بويىندا تيىسىنشە ينفراقۇرىلىم, جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ, سالىق بازاسى وسپەك.
«McKinsey» حالىقارالىق كومپانياسىنىڭ باعا بەرۋى بويىنشا, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك وڭتۇستىك پەن شىعىسقا قاراي ويىسىپ, 2050 جىلعا قاراي قازاقستان الەمدىك ەكونوميكانىڭ «ايماقتىق بەلسەندى ورتالىعىنا» اينالماق. بۇل بىرقاتار ۇردىستەردىڭ قالىپتاسقان جاعدايدى وزگەرتىپ, ۇكىمەت پەن جەكە مەنشىك سەكتوردىڭ ويلاۋ سالتىن وزگەرتۋگە, جۇمىستىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە ماجبۇرلەۋ ەسەسىنەن پايدا بولادى. سوندىقتان, اتالمىش جوبا وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا وتە قاجەت. قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ءتيىمدى پايدالانۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بيزنەسمەندەرگە دە تيگىزەر پايداسى وراسان زور. ەگەر تەڭىز ءدالىزىن پايدالانۋ كەزىندە قيىر شىعىستان تاۋار تاسىمالداۋ 45 تاۋلىكتى قۇراسا, رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن ءترانسسىبىر تەمىرجولى ارقىلى تەك 15 كۇن. ال اتالعان ترانزيتتىك كولىك دالىزىمەن قازاقستان مەن رەسەي ارقىلى تەك 10 تاۋلىك ۋاقىتتى الادى. ونىڭ ۇستىنە قىتاي – ورتالىق ازيا, قىتاي – رەسەي تەلىمدەرى بويىنشا تاۋار جەتكىزىلىمى ودان دا تەز جۇزەگە اساتىن بولادى.
«بولاشاققا باعدار – ءححى عاسىردىڭ الەمدىك ەكونوميكاسى» اتتى ارنايى سەسسيادا ماماندار 2050 جىلداردا جاھاندا قالىپتاساتىن جاعدايلاردى تالقىلايدى. سەسسيانىڭ نەگىزگى تاقىرىبى: 2050 جىلدارداعى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ارحيتەكتۋراسى, الداعى 10 جىلدىقتارداعى جاھاندىق ەكونوميكانى ايقىندايتىن باعىتتار, شىعىستىڭ كۇشەيۋى جانە ازيانىڭ جاڭعىرۋى دەگەن مازمۇندا بولادى. ۋربانيزاتسيا تاقىرىبىنا ارنالعان سەسسيادا بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان كوشى-قون ماسەلەلەرى تالقىلانادى. قازىرگى تاڭدا دامىعان ەلدەردەگى ءىجو-ءنىڭ 70-80 پايىزى – قالالاردا تۇراتىن حالىقتىڭ بەلسەندى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش ءبىرشاما تومەن.
– فورۋمدا تاعى قانداي جوبالار قاراستىرىلادى؟
– جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, الەمدىك ساراپشىلار باس قوساتىن ەكى كۇندىك فورۋمدا 30 كەشەندى شارانى تالقىلاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىنشە قىزىق, وزىنشە دارا. مىسالى, ەلدىڭ باس قالاسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ 3D ستيمۋلياتورى كورسەتىلىپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ بولاشاعى, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جاعدايىنداعى قولدانىلاتىن شارالار مەن تاۋەكەل ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى. سونداي-اق, بۇل فورۋم – ەلىمىزگە جاڭا كولەمدى ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ نەگىزگى كوزى.
– قازاقستان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا تارتىپ, كەيبىر ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى (اەا) شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ باسقارۋىنا بەرۋگە نيەتتى. وسى رەتتە ناقتى ءبىر كەلىسىمشارتتار جاسالا ما؟
– الدىن الا بولجام جاساماي-اق قويايىق. جىل سايىن اەف-تا ەڭ ءىرى دەگەن شارتتار مەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلاتىندىعىن ەسكە سالايىق. بيىل دا فورۋمدا ينۆەستورلاردى تارتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى مەن ۇسىنىستار دايارلانۋ ۇستىندە. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەل ۇكىمەتى وسى ماسەلەدە بىرقاتار ناقتى قادامدارعا باردى. ماسەلەن, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى مەن جەر سالىعىنان 10 جىلعا دەيىن بوساتۋ, اكىمشىلىك جۇكتەمە مەن بيۋروكراتيالىق ءتارتىپتى جۇمسارتۋ ءۇشىن «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىن ۇيىمداستىردى. بريتاندىق زاڭناما اياسىندا بارلىق داۋلى ماسەلەلەردى شەشىپ وتىراتىن ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن دە قۇرىلدى.
– فورۋمعا قىزىعۋشىلىق الەمگە ايگىلى سپيكەرلەردىڭ قاتىسۋى ەسەبىنەن دە ارتتى. بيىل كىم قاتىسادى؟
– الەمنىڭ 90 ەلىنەن كەلەتىن 3000 قاتىسۋشىنىڭ ارقايسىسىن وزىنشە دارا تۇلعا دەپ ەسەپتەيمىن. بەلگىلى ساياساتكەرلەر, قازىرگى جانە بۇرىنعى مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, ەڭ ءىرى قارجى دامۋ ينستيتۋتتارى مەن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسادى. بەلدى عالىمداردىڭ ىشىنەن كەننەت روگوفتى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. امەريكالىق ەكونوميست, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ماكروەكونوميكالىق ساياسات ماسەلەلەرى جونىندەگى ەڭ سالماقتى ساراپشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ كارمەن رەينحارتپەن بىرلەسكەن جۇمىسى اقش پەن ەۋروپالىق وداقتىڭ 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىسقا قارسى ساياساتىنا زور ىقپال ەتتى. فورۋمعا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى دا قاتىسادى. ولاردىڭ اراسىندا فين كيدلاند, ەريك ماسكين, توماس زيۋدوۆ, دجوردج سمۋت بار.
– بيىل فورۋم «جاسىل ەكونوميكا» قاعيداتتارىنا سۇيەنىپ وتەدى. ول نەنى بىلدىرەدى؟
– قازاقستاندا ەكى جىلدان كەيىن ەكسپو-2017 كورمەسى وتەتىندىگى بەلگىلى. بۇكىل الەم «جاسىل ەكونوميكاعا» ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر, وسى ۇردىستەن ءبىز دە قالىسپادىق. فورۋمدا تاراتىلاتىن قالامساپ, بلوكنوت سياقتى زاتتاردىڭ كوبى قايتا وڭدەلگەن ماتەريالداردان جاسالعان. ودان بولەك, بيىلعى جىلى فورۋمدا اقىلدى ناۆيگاتسيا قولدانىلادى. جاقىن بولاشاقتا ءموبيلدى قوسىمشا جاسالادى. ول قاتىسۋشىلارعا تاۋەلسىزدىك سارايى عيماراتىندا عانا ەمەس, استانا قالاسىندا دا ەمىن-ەركىن جۇرۋىنە كومەكتەسەدى. فورۋمعا قاتىسۋشى ءوز سەسسيالارىنىڭ كەستەسىن قۇرۋعا, سەسسيا باستالعانى تۋرالى حابار الادى. اقىلدى ناۆيگاتسيانىڭ مۇنداي ەلەمەنتتەرىن قاتىسۋشىلار عيماراتتىڭ بارلىق جەرىندە قولدانا الادى.
اڭگىمەمىزدى تۇيىندەي كەلە, فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى كەزدەيسوق تاڭدالماعانىن باسا ايتقىم كەلەدى. الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى, جەتەكشى ەكونوميستەرى مەن ماماندارى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. قازاقستاندا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە باسىمدىق بەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلامانى دەر كەزىندە كۇن تارتىبىنە ۇسىنىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ءداستۇرلى تۇردە دامىتىلىپ كەلە جاتقان استانا ەكونوميكالىق فورۋمى – عالامدىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشەتىن تۇعىرلى جوبا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».