ەلباسى ن.نازارباەۆ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە مەملەكەتتىلىگىمىزدى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى العا تارتتى. ونىڭ ىشىندە, مەنشىك قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن, كاسىپكەرلىك قىزمەت كەلىسىم-شارتتىق مىندەتتەمەلەردى قورعاۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىن, تۇپتەپ كەلگەندە ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن نەگىز بولاتىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. ال زاڭنىڭ ۇستەمدىگى دەگەنىمىز نە؟ ول قۇقىقتىق زاڭدىلىقتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مەملەكەتتە ەڭ قىمبات قازىنا دەپ ءبىلۋ. ەندەشە, قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق, زايىرلى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن ءبىز زاڭدىلىقتى, زاڭعا باعىنۋدى ەڭ جوعارى مىندەت دەپ تانۋىمىز كەرەك.
ەلباسى زاڭ ۇستەمدىگىن ادامنىڭ مەنشىك قۇقىعىمەن, كاسىپكەرلىك قىزمەتىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىر. نەلىكتەن؟ ويتكەنى, ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ىشىندە ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى ول – جەكە مەنشىك قۇقىعى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 6-شى بابىنىڭ 3-ءشى تارماعى, 26-شى باپتىڭ 1-3 تارماقتارى) جانە سوعان نەگىزدەلگەن اركىمنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگى (26-شى باپتىڭ 4-ءشى تارماعى). بۇل قۇقىقتاردىڭ قازاقستاندىق قۇقىقتىق جۇيەگە عانا ەمەس, كەز كەلگەن باسقا ەلدەردەگى قۇقىقتىق جۇيەلەرگە دە ماڭىزدىلىعى – ادامنىڭ بوستاندىعى, ونىڭ مەجەسى رەتىندە ادامنىڭ قۇقىعى, تەك قانا ادام ءوندىرىس قۇرالدارىنا مەنشىكتەنۋ قۇقىعى بولعاندا عانا ء(تىپتى ول مەنشىك سول ادامنىڭ جۇمىس كۇشىنە عانا بولسا دا) ورىن الىپ, جۇزەگە اسىرىلادى. ەگەر ءوندىرىس قۇرالدارىنا ادامنىڭ جەكە مەنشىگى تولىعىمەن جوققا شىعارىلسا, ول جەردە بوستاندىق پەن قۇقىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, ەلباسى نەگىزگى زاڭىمىزدا اتاپ كورسەتىلگەن مەنشىك قۇقىعى مەن كاسىپكەرلىككە كەپىلدىك بەرەتىن زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ال وسى جۇمىستى العا باستىرۋدا, ءارى ىسكە اسىرۋ پروتسەسىندە سوت جۇيەسىنىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. ويتكەنى, كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس (76-شى باپ), ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جانە ونى قامتاماسىز ەتۋ سوت بيلىگىنىڭ ماقساتى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ەلباسى سوت جۇيەسىندەگى كەيبىر كەمشىلىكتەرگە, ياعني سۋديالاردى ىرىكتەۋ, سۋديالارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى جانە سۋديالار كورپوراتسياسىنا اشىقتىق قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن سوت تورەلىگى ينستيتۋتىندا جوعارى زاڭ ءبىلىمىن بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ سۋديالىق قىزمەتكە ۇمتىلعان تۇلەكتەرىنىڭ ارنايى ماگيسترلىق 2 جىلدىق ءبىلىم الۋى كوزدەلگەن. ەلباسى ۇكىمەتتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 مامىرىندا وتكەن وتىرىسىندا اتاپ وتكەندەي, بۇل ينستيتۋت اكادەميانىڭ قۇرامىنان شىعارىلىپ, جوعارعى سوتتىڭ جانىندا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ماگيسترانتتار ءۇشىن ونداعى 2 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ مەرزىمىن ساقتاي وتىرىپ, ءارى قاراي سوتتا 1 جىلدىق تاعىلىمداما الۋى شارت. سودان كەيىن ولار سوتتا 1 جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن وتۋلەرى قاجەت. مۇنداي تىڭ وزگەرتۋلەر بىردەن ەكى ماسەلەنى شەشەر ەدى: بىرىنشىدەن, سۋديالار مامانداندىرىلعان جوعارى ءبىلىمدى كومەكشىلەر السا, ەكىنشىدەن بۇل ماگيسترانتتار وزدەرىنە وتە قاجەتتى ناقتى سوت تاجىريبەسىن جينار ەدى. وسى ساتىلاردان وتكەننەن كەيىن عانا ولار سوت قىزمەتىنە تاعايىندالۋ مۇمكىنشىلىگىن الۋى كەرەك. سۋديا بولىپ تاعايىندالۋدىڭ مۇنداي كۇردەلى ءارى كوپ ساتىلى ءتارتىبى بارلىق قۇقىقتىق دامىعان ەلدەردە ورىن العان. سوندىقتان, ءبىز ءوز قۇقىقتىق-سانالىق جانە مادەني ءداستۇرىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, شەتەلدىك وزىق ۇلگىلەردەن سىرت قالماعانىمىز ءجون. سونىمەن قاتار, ەلباسى شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قازاقستاندىق ءادىل سوتتىڭ ادالدىعىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس. وعان دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قاراۋعا شەتەلدىك سۋديالاردى تارتىپ, مۇنداي داۋلاردى شەتەلدىك جانە حالىقارالىق سوتتاردىڭ ۇزدىك ستاندارتتارى بويىنشا قاراۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. اتالعان ماسەلەنىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق ءبىزدىڭ حالىقارالىق ارەنادا قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە تانىلۋىمىز ءۇشىن وتە وزەكتى ەكەندىگى بارىمىزگە ءمالىم. شەتەلدىك ينۆەستورلار ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار, اسىرەسە, سوتتار قانداي ماسەلە بولماسىن بارلىعىن تەك زاڭ تۇرعىسىنان شەشىپ بەرەتىنىنە كۇمانسىز بولۋى كەرەك. ويتكەنى ولار بيزنەستەگى ءوز ۇلەستەرىنىڭ, قاراجاتتارىنىڭ تۇراقتى زاڭ شەڭبەرىمەن مۇلتىكسىز ساقتاۋلى بولاتىنىنا كوز جەتكىزگىلەرى كەلەتىنى انىق. سوندىقتان, ينۆەستيتسيالىق سوت قۇرۋ ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالىق قىزىعۋشىلىقتى ارتتىراتىنى ءسوزسىز, ويتكەنى ول ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم-شارتتىق داۋلاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەز ارادا ءارى تۇسىنىكتى دە ايقىن زاڭ قاعيدالارىنا سۇيەنىپ شەشىپ بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ارينە, مەملەكەتتىك سوت قىزمەتىنە بىلىكتى شەتەلدىك سۋديالاردى تارتۋ, كونستيتۋتسيامىزعا كەيبىر وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى, بىراق بۇل وزگەرىستەر ءبىزدىڭ جالپى كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەرىمىز بەن ۇستانىمدارىمىزعا قايشى كەلمەسە, بۇل جاعداي كونستيتۋتسيالىق رەفورما شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ابدەن مۇمكىن. سونداي-اق, ەلباسى ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت قۇرۋ شەڭبەرىندە: شاعىم جاساۋ جۇيەسىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءىس-قيمىلىنا شاعىم جاساۋىنا مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى اكىمشىلىك سوتتار جۇيەسىن قايتا قۇرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ونداعى قارالىپ جاتقان ىستەردى جالپى سوتتارعا بەرىپ, اكىمشىلىك سوتتاردىڭ قاراۋىنا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە شاعىمدانۋ ءتارىزدى ماسەلەلەردى, ياعني جاريا قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستاردان تۋىنداعان داۋلاردى جاتقىزۋ قاجەت. مۇنداي سوتتاردى قۇرۋ ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن عانا قورعاپ قويماي, ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ورگانداردا ورىن الاتىن كەلەڭسىزدىكتەردى زاڭ تۇرعىسىنان شەكتەر ەدى. وسى ارقىلى ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا, اسىرەسە سوتتارعا دەگەن سەنىمى ارتا تۇسەر ەدى.
انار جايىلعانوۆا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى.