الاش وفيتسەرىنىڭ بەيمالىم تاعدىرى

بالا كەزدەن ءبىر بەلگى

اتىراۋلىق ارداگەر ۇستاز, سالماقتى وي مەن ساليقالى ءىستىڭ يەسى سايىن كەرەەۆ اعامىز بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن جول ۇستىندە كەلە جاتىپ: «شامامەن 1964–1965 جىلداردىڭ قىسىندا راحمەتوللا قارجاۋباەۆ دەگەن ناعاشى اتامىز كەلىپ, ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىراز كۇن قوناق بولدى. ۇيگە ورىسشا, قازاقشا گازەت-جۋرنالدىڭ ءبارى كەلەتىن. الدەبىر شارۋامەن سىرتتان كەلسەم, قولىندا «جۇلدىز» جۋرنالى. جۋرنالدا جاريالانعان سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ ولەڭىن وقىپ: «ويپىرماي, مىنا ولەڭدى سىرباي لەرمونتوۆتان وتە جاقسى اۋدارعان ەكەن. ونىڭ ورىسشاسى بىلاي ەدى...», – دەپ, تۇپنۇسقاسىن جات­قا ايتىپ, تالداپ بەردى. ءوزى ەكى تىلدە دە وتە ساۋاتتى سوي­لەي­دى. سول زامانداعى كورگەندى ازاماتتار­دان «راحمەتوللا قارجاۋباەۆ دەگەن الاشتىڭ بەدەلدى وفي­تسەرى بولعان, ونىڭ اتى اتالعاندا كوپشىلىك تانيتىن» دەگەن ءسوزدى كوپ ەستى­گەنبىز. كەيىن الاشوردا­عا بايلانىستى سوتتالىپ, بەرتىندە جامبىل وبلىسىنىڭ بۋرنوە جاعىندا تۇرىپ, قايتىس بولعان», دەپ ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى.

وسى اڭگىمەنى ەستىگەن بويدا بىردەن سايىن اعامىزدان ول كىسىگە قاتىستى تاعى قانداي دەرەكتەر بىلەتىنىن, ءومىرىنىڭ سوڭىن, قايدا جەرلەنىپ, قالاي قايتىس بولعانىن سۇرادىم. اعامىز ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەنىن, ەستىگەن اڭگى­مەلەرىن دە ايتىپ, ۇرپاق­تارىنىڭ بۇگىنگى تاعدىرىنان بەيحابار ەكەنىن ءبىلدىردى. سوسىن ول تۋرالى جاقسى بىلەتىن بىرەر ادامنىڭ اتىن اتادى. ودان مۇمكىندىگىنشە جاۋاپ العان سوڭ بۇعان دەيىن اتى ەمەسكىلەۋ ەستىلىپ, كەيبىرەۋلەر ءۇشىن مۇلدەم بەلگىسىز الاش ارىسىنىڭ وسكەن ورتاسىنا, ءومىر جولى مەن تاعدىرىنا قاتىستى ىزدەنىسكە ءوز بەتىمىزبەن تۇستىك.

راحمەتوللا قارجاۋ­باي­­­­ ۇلى 1894 جىلعى ءساۋىر ايىندا قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىل­قوعا اۋدانىنداعى جامبىل اۋىلىندا تۋعان. 1959 جىلعى 11 ماۋسىمدا باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنا راحمەتوللانىڭ ءوزى جولداعان وتىنىشتە ء«ىلبىشىن ۋەزى قاراكول بولىسى», ياعني تۋعان جەرى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانى قاراكول اۋىلى ەكەنى ناقتى جازىلعان. ديحان قامزابەك ۇلى, امانتاي ءشارىپ, سۇلتانحان ءجۇسىپ باستاعان عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى الاش قايرات­كەر­لەرىنىڭ تىزىمىندە راحمەتوللا قارجاۋ­باەۆ­تىڭ اتىراۋ وڭىرىنەن شىققان الاش قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى اراسىنان كور­سە­تىلۋى بۇل پىكىرىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى.

راحمەتوللانىڭ اكەسى قارجاۋباي ورتا داۋلەتتى, زاماننىڭ بەتالىسىن سەزە بىلەتىن كوكىرەگى وياۋ كىسى بولعان. ول بالالارىنىڭ ءبىلىم الىپ, زامان اعىمىنان قالماۋىنا كۇش سالعان. شاماسى, ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشسا كەرەك. ودان ءارى ساباققا زەرەك بالا نەمەرە ءىنىسى سارمان ەكەۋى اعاسى مۇقاشتىڭ ۇيعارىمىمەن 1904 جىلعى قىركۇيەكتە قاراكول ءبىر باسقىشتى ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبىنە وقۋعا قابىلدانادى. سەبەبى مۇقاشتىڭ ءوزى دە وسى مەكتەپتى بىتىرگەن. بۇل كەزدە مەكتەپتىڭ باس­قا­رۋشىسى مەيىرمان بيسەنوۆ ەدى. ول 2–3 سىنىپ­تاردى وقىتسا, 1-سىنىپتارعا حايدار داۋىشەۆ, ماقان يمانوۆ ەسىمدى مۇعالىمدەر ساباق بەرگەن. 1907 جىلى ءۇش جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتى تامامداعان سوڭ راحمەتوللا جول­داستارىمەن بىرگە گۋرەۆ قالاسىنداعى (قازىرگى اتىراۋ) ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبىنە وقۋعا قابىلدانادى. ەكى جىلدان كەيىن بۇل مەكتەپتى دە اياقتاپ, ءبىلىمىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ماقساتىمەن 1910 جىلى ورىنبورداعى قازاق وقىتۋشىلار مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. 1914 جىلعى 1 ماۋسىمدا «باس­تاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى» دەگەن مامان­دىق الىپ, بۇل وقۋ ورنىن دا ءبىتىرىپ شى­عادى. 

«ون التىنىڭ» دۇربەلەڭى

راحمەتوللا ەڭبەك جولىن 1914 جىلعى تامىزدا 3-سونالى ورىس-قازاق باستاۋىش ۋچيليششەسىنىڭ (قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىنىڭ اۋماعى) مەڭگەرۋشىسى بولىپ باستايدى. ال 1915 جىلعى جەلتوقساندا قىزىلقوعا ورىس-قازاق باستا­ۋىش ۋچيليششەسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە اۋىسىپ, بۇل قىزمەتتى 1916 جىلعى ماۋ­سىم­عا دەيىن اتقارادى. راحمەتوللا ەڭبەك جولىن باستاعان سونالى بولىسىن ۇزاق جىل مۇحامەدجان سارىعوجين باسقاردى. مۇحامەدجان قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ورنىنا ءىنىسى كوشەرباي سارىعوجين سايلاندى. كوشەربايدىڭ ۇلى سابىرجان سارىعوجين پاتشا ارمياسىنىڭ گەنەرال-مايورى, كەيىن باتىس الاشوردا اسكەرىن جاساقتاپ, قولباسشىلىق ەتكەن. ياعني راحمەتوللا قارجاۋباەۆ سونالى بولىسىندا مۇعالىمدىك قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, سابىرجانمەن جاقسى تانىس بولعان. بۇل تانىستىق كەيىن راحمەتوللانىڭ باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا اسكەري قىزمەت ىستەۋىنە ىقپالىن تيگىزدى. وسى مەكتەپتە جۇمىس ىستەگەن ۇستازداردىڭ كوپشىلىگى كەيىن الاش قوزعالىسىنا نيەتتەس ازاماتتار بولدى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا 1916 جىلعى 25 ماۋسىمدا پاتشا جارلىعى شىعىپ, 19–31 جاس ارالىعىنداعى قازاق جىگىتتەرىن قارا جۇمىسقا الا باستادى. مۇنىڭ سوڭى قازاق دالاسىندا نارازىلىق تۋعىزىپ, ءتۇرلى كوتەرىلىسكە ۇلاستى. مۇنداي باس كوتەرۋلەر اتىراۋ, ورال وڭىرلەرىندە دە ءورشىدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆ «باتىس قازاقستان قاسىرەتتى جىلدارى» اتتى ەڭبەگىندە «ماۋسىم جارلىعىنا» بايلانىستى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنا قاراستى تايسويعان قۇمى مەن ويىل بويىنداعى اۋىلداردا حالىقتىڭ تولقۋى بولعانىن اتاپ كورسەتەدى. بۇعان ارنايى توقتالىپ وتىرعان سەبەبىمىز, قاراكول, قاراباۋ, سونالى بولىستارىندا 1916 جىلى حالىق تولقۋلارى بارىنشا جاقسى ۇيىمداستىرىلعان. ولاردىڭ باسى-قاسىندا سول كەزدەگى كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى جۇرگەنى ارحيۆ قۇجاتتارىندا قاتتاۋلى. راحمەتوللا دا بالا جاستان بىرگە وسكەن جورا-جولداستارىمەن سول دۇرمەكتىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان جانە سونى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان. راحمەتوللا قارجاۋباەۆ 1959 جىلعى 11 ماۋسىمدا باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنە جازعان زەينەتاقى تاعايىنداۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ تۋرالى حاتىندا ءوزىنىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسقانى جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازعان. ول قاراكول اۋى­لى ماڭىنداعى سەكسەنباي مەكەنى تۇسىندا سول جىلعى 23 ماۋسىمدا ءىلبىشىن ۋەزىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك فون گەللەر, اعا وفيتسەر گوربۋنوۆ باستاعان مۇزداي قارۋلانعان اتتى كازاكتاردىڭ ەكى جۇزدىگىمەن جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قاق­تىعىسىن بايانداعان. اقىرى قاراكول بولى­سىنىڭ جىگىتتەرى تالقاندالىپ, ءبىرازى تۇت­قىندالعان. تۇتقىندار قاتارىندا راحمەتوللا قارجاۋباەۆ تا بولىپ, ونى جولداستارىمەن بىرگە توتەنشە كوميسسيا تەرگەپ-تەكسەرىپ, ورال قالاسىنداعى تۇرمەگە قاماعان. ال ولاردىڭ ىستەرىن قازان اسكەري ايماقتىق سوتىنا ۇكىم شى­عا­­رۋعا تاپسىرعان. راحمەتوللانىڭ حاتىندا توتەنشە كوميسسياعا پروكۋروردىڭ كومەكشىسى يۆان كوتكاروۆسكي توراعالىق ەتكەنى كورسەتىلگەن. الايدا وسى كەزدە ايگىلى اقپان توڭكەرىسى بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە بيلىككە كەلگەن ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ جارلى­عى­مەن الگى تۇتقىندار بوستاندىققا شىعىپ, ەلگە ورالادى. حح عاسىر باسىندا ەلىم دەپ وتكەن باسقا دا قازاق وقىعاندارى سياقتى راحمەتوللانىڭ دا كەيىنگى تاعدىرى ەلدەگى ساياسي جاعدايلارمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. 

الاش دەپ اتقا مىنگەن كەز

1917 جىلعى كوكتەمدە قازاق دالاسىندا ساياسي بەلسەندىلىك كۇشەيىپ, ورىنبور مەن ومبى, سەمەي مەن ورالدا بىرىنەن كەيىن ءبىرى قازاق سەزدەرى ءوتىپ جاتقاندا راحمەتوللا قارجاۋباەۆ ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ سەزىن وتكىزۋگە بەلسەنە اتسالىستى. جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, سالىمگەرەي قاراتىلەۋوۆ سىندى قايراتكەرلەرمەن بىرگە ول دا ورال قازاقتارى كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندى. ول جونىندە اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ «الاش قوزعالىسى: قۇجاتتار مەن ماتەريالدار» جيناعىندا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا «باتىس الاشوردا تاريحى» ەڭبەگىندە اتاپ كور­سەتەدى.

باتىس قازاقستان ايماعىن باسقارۋ ماقساتىندا 1918 جىلعى 11 قىركۇيەكتە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس بولىمشەسى قۇرىلدى. بۇل ساياسي وزگەرىس راحمەتوللا قارجاۋباەۆتىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىر جولى مەن ساياسي-قوعامدىق قىزمەتىنە ەلەۋلى ءىز قالدىردى. راحمەتوللا 1918 جىلى جىم­پي­تىداعى وفيتسەرلەر دايارلايتىن مەكتەپكە وقۋعا ءتۇسىپ, پراپورششيك شەنىمەن ءبىتىردى. ودان ءارى الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىندە ءتۇرلى دارەجەدەگى اسكەري لاۋازىمداردا باتىس الاشوردا اسكەرىنىڭ كونۆوي كومانديرى قىزمەتتەرىن اتقارعان. سونىمەن قاتار سالىق ماسەلەسى, قارجى جيناۋ, اسكەردى كولىكپەن قامتۋ جانە كەڭسە ىستەرىندە بەلسەندىلىك تانىتتى. ونىڭ بۇل بەلسەندىلىگى تاريحي-عىلىمي قۇجاتتاردا, سوسىن باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى دۇربەلەڭ جىلداردى سۋرەتتەيتىن ادەبي شىعارمالاردا كورىنىس تاپقان. جازۋشى-دراماتۋرگ انەس سارايدىڭ 1994 جىلى جازىلعان اتاقتى «ەدىل-جايىق» رومانىنداعى وفيتسەر ر.قارجاۋباەۆ بەينەسى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان راحمەتوللا ەكەنىنە تولىق نەگىز بار. ال كورنەكتى جازۋشى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» تريلوگياسىنداعى جاھانشاعا جاقىن وفيتسەر راحمەت قارجاۋوۆ ەسىمدى كەيىپكەر مەن ومىردەگى راحمەتوللا قارجاۋباەۆتى باتىس الاشوردا ۇكىمەتى قۇرامىنداعى قىزمەتتەرىمەن تاريحي قۇجات-دەرەكتەر ارقىلى سالىستىرساق, كوپتەگەن سايكەستىك تابامىز. وسىعان قاتىستى پىكىرىمىزدى تاريحشى, ولكەتانۋشى, ح.ەسەنجانوۆ مۇرالارىن زەرتتەۋشى, بۇگىندە استانا قالاسىندا تۇراتىن سايلاۋ سۇلەيمەنوۆ تە قولدايتىنىن ايتتى. دەمەك مەملەكەتتىك سىيلىق العان ەكى بىردەي شىعارماعا كەيىپ­كەر بولىپ ەنۋى جانە كەڭەستىك ۇعىمعا سايكەس جاعىمسىز بەينە رەتىندە سۋرەت­تەلۋى راحمەتوللا قارجاۋباەۆتىڭ ساياسي قىزمەتتە قارابايىر لاۋازىم يەسى بول­ماعانىن دالەلدەي تۇسەدى.

ونىڭ اينالاسىنداعى ارالاس-قۇرالاس جۇرگەندەردىڭ اراسىندا حالقىمىزدىڭ نەبىر ارداقتىلارى بولعان. اكادەميك رابيعا سىزدىق «شاحان شەرتكەن سىر» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازادى: «اكەمىز ساتىعالي قۇتقوجين كەزىندە جەرلەسى حالەل دوسمۇحامەدوۆپەن, زامانداس­تارى زاڭگەر جانشا (انامىز سولاي دەپ اتايتىن, ال قۇجات بويىنشا ەسىمى جاھانشا بولسا كەرەك) دوسمۇحامەدوۆپەن, دارىگەر يسا قاشقىنباەۆپەن, ءانشى, تورە تۇقىمى شىنتاس قاراتاەۆپەن, «الاش» پارتياسىنىڭ كەڭسە قىزمەتىنە ارالاسقان تۋىسى راحمەتوللا قارجاۋباەۆتارمەن دوس, جولداس بولىپ وتكەن... 1937 جىلى بىردەن ۇستالىپ, سول جىلى-اق اتىلىپ كەتكەنىنە قاراعاندا, ونىڭ 1917–1920 جىلدارى قاراتوبەدە, تەكەدە (ورال قالاسىندا), ويىلدا قىزمەت ەتۋى, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ج.دوسمۇحامەدوۆ, ر.قارجاۋباەۆ, ي.قاشقىنباەۆتارمەن بىرگە ءجۇرۋى نەگىزگى سەبەپ بولعانى داۋسىز...». وسى تەكتەس پىكىردى الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمى تۋرالى ءبىراز زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ادەبيەتتانۋشى-عالىم, ەسسەيست ماقسات ءتاج-مۇرات تا ايتتى.

الاشوردا ۇكىمەتى تاراتىل­­عان­نان كەيىن باسقا قازاق زيالى­­­لارى سەكىلدى راحمەتوللا قارجاۋباەۆ تا كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇمىسىنا تارتىلىپ, 1920 جىلعى 8 مامىردان 1933 جىلعى 20 ناۋرىزعا دەيىن حالىق اعارتۋ كوميس­سارياتى جۇيەسىندە ءتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, 1920–1922 جىلدارى حالىق اعارتۋ كوميسسارى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قول استىندا مەكتەپ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى, 1922–1923 جىلدارى ورىنبورداعى ولكەلىك كورنەكى تاجىريبەلىك مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1923–1924 جىلدارى ولكەلىك جاسوسپىرىمدەر مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىنىڭ (رابفاك) وقىتۋشىسى, 1924–1928 جىلدارى اۋەلى ورىنبوردا, سوسىن قىزىلوردادا قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى (كينو) وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1928 جىلى قايتادان ورىنبور قالاسىنا اۋىسىپ, 1930 جىلعا دەيىن جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىندە جانە قازاق جاسوسپىرىمدەر مەكتەبىندە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. وسىلايشا, حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ, تۋعان حالقىنىڭ بولاشاق ۇرپاعىن تاربيەلەۋ سالاسىندا ءبىراز تەر توككەنىنە قاراماستان, كەزىندە الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرى جانە اسكەري كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان راحمەتوللا قارجاۋباەۆ ءجيى قۋعىنداۋعا ۇشىرادى. 1930 جىلداردان باستاپ قاتار­داعى مۇعالىمدىككە اۋىسىپ, 1933 جىلعا دەيىن اۋەلى اقتوبەدە, سوسىن تەمىردەگى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا مۇعالىمدىك قىزمەت اتقاردى. 1933 جىلعى 20 ناۋرىزدا تەمىردەگى تەحنيكۋمىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن راحمەتوللانى اقتوبە وبلىستىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى تۇتقىندادى. تەرگەۋدەن سوڭ كوپ ۇزاماي, ۇشتىكتىڭ 1934 جىلعى 5 اقپانداعى شەشىمىمەن 10 جىلعا سوتتالىپ, ۋحتا قالاسىنداعى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە جىبەرىلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا راحمەتوللا قارجاۋباەۆتىڭ ايگىلى «وتىز سەگىزدىڭ» قاندى قاسابىنان امان قالۋىنا جازالاۋ ناۋقانىنىڭ العاشقى تولقىنىندا سوتتالۋى سەبەپ بولعان سىڭايلى. 

قايراتكەردىڭ ۇرپاقتارى

دەرەك جيناۋ, تاريحي قۇجاتتار, عىلىمي ەڭبەكتەرمەن تانىسۋ ماقساتىندا اقتوبە, ورال, استانا, الماتى قالالارىنا بارىپ, الاشوردا تاريحىنا بايلانىس­تى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ءبىراز ازاماتپەن كەزدەسىپ, ءبىرشاما پىكىرلەستىك. ناتي­جە­سىندە, راحمەتوللانىڭ ومىرگە كەلگەن جانە ارالاسقان ورتاسى, العان ءبىلىمى, سايا­سي ۇستانىمى مەن اتقارعان قىزمەتىنە قاتىستى ءبىراز مالىمەت جيناقتالدى. الايدا ونىڭ قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز ەدى. اعايىن-تۋىسىنان سۇراستىرا ءجۇرىپ, «راحمەتوللا اعامىز ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن جامبىل وبلىسى, جۋالى اۋدانىنىڭ بۋرنوە سەلوسىندا وتكىزىپ, بەرتىندە قايتىس بولعان» دەگەن جاۋاپ الدىق. ءسويتىپ, وسى مالىمەتتەردى پىسىقتاۋ ماقساتىندا جۋالى اۋدانىنا بىرنەشە رەت بارىپ, ىزدەستىردىك. الايدا اۋدان ورتالىعى بۋرنوە اۋىلىندا تۇرعان بارشا قارجاۋباەۆتار تۋرالى دەرەكتەر جينالعانىمەن, ءبىز ىزدەگەن راحمەتوللا قارجاۋباەۆ پەن ونىڭ ۇرپاقتارى جونىندە كوڭىل كونشىتەرلىك اقپارات تابىلمادى. وسىلايشا, تۇيىققا تىرەلگەن تۇستا اقتوبە قالاسىندا تۇراتىن مارۋسيا قوڭقىشوۆا اپايدان راحمەتوللانىڭ دانا ەسىمدى قىزى بولعانىن, ونىڭ مەديتسينا سالاسىندا جۇمىس ىستەگەنى جونىندە دەرەك الدىق. وسىنى مالدانىپ ىزدەۋدى قايتا جالعاستىردىق. ءبىر كۇنى ويلاماعان جەردەن تەلەفونىما دانا قارجاۋباەۆادان قىسقا عانا حابارلاما كەلدى. مىنا حاباردى وقىعاندا, ورنىمنان قالاي اتىپ تۇرعانىمدى بىلمەدىم. بىردەن دانا اپايعا تەلەفون شالىپ, امان-ساۋلىق سۇراسىپ, تانىسقان سوڭ الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىز ءۇشىن قىمبات ەكەنىن جانە راحمەتوللا قارجاۋباەۆتى وسى تۇرعىدا ىزدەگەنىمدى ءتۇسىندىردىم. دانا راحمەتوللاقىزى ءبىراز ءۇنسىز قالىپ بارىپ: «اكەم بالالارىنا: «ۋاقىت پەن زامان وزگەرەدى, ادامدار دا, ءبارى دە وزگەرەدى. ول كەزدە باسقا ادامدار مەن باسقا زامان, باسقا تۇسىنىك بولادى. كور دە تۇر, سول كەزدە ءبىزدى دە, ءبىزدىڭ جاساعان ءىسىمىزدى دە ىزدەيتىن ادامدار بولادى», – دەپ ايتىپ وتىراتىن. سول ايتقانى كەلىپ تۇر-اۋ», – دەپ داۋسى دىرىلدەگەندەي بولدى. كەيىن دانا اپاي مەنى كەزدەسۋگە شاقىردى. ءسويتىپ, الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى راحمەتوللا قارجاۋباەۆتىڭ ۇرپاقتارىمەن كەزدەسۋگە رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسى, بريۋحوۆەتسك اۋدانى, نوۆوە سەلوسىنا باردىم. دانا اپايدىڭ ءۇش ۇلى بار ەكەن, ەكەۋى وسى بريۋحوۆەتسك اۋدانىندا تۇرسا, كەنجە ۇلى گەرمانياعا قونىس اۋدارعان. 

دانا اپايدىڭ ەستەلىگى

دانا اپاي ءبىزدى اكەسى تۋرالى ەستەلىككە قارىق قىلدى. «اكەمىزدى سوتتاعان سوڭ, 1935 جىلى تاۋار تيەيتىن پويىز ۆاگونىمەن ومبى قالاسىنا اكەلىپ ءتۇسىرىپتى. تۇتقىنداردى ودان ءارى قيىر سولتۇستىكتەگى كومي جەرىنە قاراي باعىتتاپ, لاگەرگە دەيىن 600 شاقىرىمداي جاياۋ ايداپ اپارىپتى. اكەمنىڭ وكشەسىندە جىلىك سۇيەگىنە دەيىن قاپتاعان تۇتاستاي مۇيىزگەك بولاتىن, ونى جۋىنعان كەزدە جانى اۋىرىپ قىرىپ وتىراتىن-دى. وعان قاراپ ءبىزدىڭ جانىمىز اۋىرىپ, مەن ۇنەمى جىلاۋشى ەدىم. «بۇل – ايداۋدا 600 شاقىرىم جاياۋ جۇرگەننىڭ ناتيجەسى» دەپ ايتىپ وتىراتىن», دەپ باس­تادى اپاي اڭگىمەسىن.

 الايدا ادامدى قيناۋدىڭ ەڭ سوراقى ءتۇرى جالعىز ادامدىق كامەرادا (كارتسەر) ۇستاۋ بولسا كەرەك. بۇگىندە گەرمانيانىڭ فيۋرت قالاسىندا تۇراتىن كەنجە بالاسى شورا راحمەتوللا ۇلى بىزبەن Whatsapp جەلىسى ارقىلى بايلانىسقا شىققاندا, اكەسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ۋحتا جەرىندەگى ازاپتى تاعدىرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. «اكەمىز ون جىلعا سوتتالعان, سونىڭ ەكى جىلىن وتە قاتاڭ جاعدايداعى كارتسەردە وتكىزگەن. سول اۋىر كۇندەر تۋرالى: «تاۋلىك بويى جاپادان-جالعىز وتىرعان ادامنىڭ اقىل-ەسى اۋىتقىپ, جىندانىپ كەتۋى وپ-وڭاي. مۇنداي ادامدار لاگەردە ءجيى كەزدەسەتىن. وسىنداي جاعدايعا تاپ بولىپ, جىندانىپ كەتپەس ءۇشىن مەن ورىس ماتەماتيگى لەونتي ماگنيتسكيدىڭ ەسەپتەرىن ىشتەي شىعارىپ, ابايدىڭ جانە فيردوۋسي, حافيز, ومار حايام, ساعدي سىندى شىعىس شايىرلارىنىڭ, ا.پۋشكين, م.لەرمونتوۆ, ن.نەكراسوۆتىڭ شىعارمالارىن, باسقا دا كوپ­تەگەن ەپيكالىق, ەپوستىق تۋىندىلاردى, باتىرلار جىرلارىن ۇنەمى ويشا قايتا­لاپ, مەزگىل-مەزگىل كۇبىرلەپ ايتىپ, ۋاقىت وتكىزە­تىن­مىن», دەپ ەسكە الىپ وتىرۋشى ەدى», دەدى.

مالىمەت جيناۋ بارىسىندا راحمەتول­لا­نىڭ ەكى رەت نەكەلى بولعانىن ەستىپ-بىلدىك. وتاعاسىنىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەندە ءبىرىنشى ايەلى ەكى بالاسىمەن الماتىعا كەتكەن ەكەن. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. ال نەمىس ۇلتىنىڭ قىزى – ەكىنشى ايەلى­مەن ايداۋدا جۇرگەندە تانىسىپ, ودان ۇرپاق ءسۇيىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىرگە تۇرىپتى. دانا اپاي بۇعان قاتىستى تاعى ءبىر بەي­مالىم جايتتى ايتىپ بەردى. «نەگىزىندە اكەمىز ءۇش رەت نەكەلەسكەن ەكەن. مىنا جەردە ءبىرىنشى جولداسىمەن بىرگە تۇسكەن, – دەپ, الدىما ەسكى فوتوسۋرەتتى قويدى. – بۇل شەشەمىز جاس كەزىندە بالاسىنان قايعىلى جاع­دايدا ايىرىلىپ, سونىڭ كۇيىگىنەن اۋرۋعا شالدىعىپتى. اكەم مارقۇم جارىن ورىنبور, قازان, پەتەربور سەكىلدى ءىرى قالا­­لارعا اپارىپ ەمدەتكەنمەن, شيپا قون­باي, اقىرى جاستاي كوز جۇمعان. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قايتادان وتباسىن قۇرۋعا تۋرا كەلگەن».

مەكتەپ كورىپ, مۇعالىم بولعان راحمەتوللا العان ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا ايداۋدا جۇرگەندە ورماننان كەسىلىپ دايىن­­­دال­عان اعاشتىڭ ءىس-قاعازدارىن رەتتەپ, ەسەپ-قيسابىن جۇرگىزەدى. سونىڭ ارقاسىندا از-مۇز ەركىندىك پەن ازىق-ت ۇلىك جەڭىلدىكتەرىنە يە بولادى ءارى اينالاسىن بىلىمىمەن مويىنداتا باستايدى. ءوزى سياقتى تالايلى تاعدىر يەسى, بولاشاق جارى, نەمىس قىزى ليديا شنەردى وسى لاگەردە جۇرگەندە كەزدەستىرەدى. ليديا ەدىل بويىندا تۋعان ەكەن. 1941 جىلى ەدىل بويىندا تۇراتىن نەمىستەردى كۇشپەن قونىستاندىرعاندا ونىڭ اتا-اناسى دا دەپورتاتسياعا ۇشى­راپ­تى. ەندى عانا تۇرمىسقا شىعىپ, جۇكتى بولعان جاس كەلىنشەك ليديا تۋىستارىنان اجىراپ, تاعدىردىڭ ايداۋىمەن كومي جەرىندەگى لاگەرگە تاپ بولادى. تۇڭعىشى ءۆلاديميردى كوميدەگى اعاش كەسۋ جۇمىستارىندا ءجۇرىپ بوسانادى. وسى كەزدە كەلىنشەكتىڭ ايانىشتى دا, ازاپتى تاعدىرىنا قارسى تايتالاسقان قاجىر-قايراتى, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى راحمەتوللا قارجاۋباەۆتىڭ نازارىن اۋدارسا كەرەك. ونى جاس سابيىمەن بىرگە قامقورلىعىنا الىپ, اقىرى ءتىل تابىسىپ جۇپتاسادى. ءۆلاديميردى بالاسىنداي قابىلداپ, ءوز تەگىن بەرەدى. وسىلايشا, لاگەردەگى ازاپتى كۇندەرىن بىرگە وتكىزەدى. راحمەتوللا ون جىل كەسىمدى مەرزىمىن 1943 جىلعى 16 مامىردا تولىق وتەپ شىعادى. الايدا «حالىق جاۋى» رەتىندە وداق اۋماعىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇقىعى بولمايدى. امال­سىز­دان ۋحتا قالاسىنداعى كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى لاگەرلەر جۇيەسىندە ەكسپەديتور بولىپ تاعى ءۇش جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەيدى. قاراپ جاتپاي, تۋىستارىن ىزدەپ جان-جاققا حات جازادى. بوستاندىققا شىقسا دا راحمەتوللاعا بۇرىنعى «الاشورداشى» رەتىندە قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىندا تۇرۋعا رۇقسات جوق, ال ليدياعا ەدىل بويى­نا ورالۋعا بولمايدى. ءسويتىپ, 1947 جىل­دىڭ 6 قىركۇيەگىندە جازالاۋ توزا­عى­نىڭ ازابىنان تولىقتاي قۇتىلعان قوس مۇڭلىق ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ قازاقستاندى بەتكە الادى. بىراق تۋعان جەرىنە ەمەس, راحمەتوللانىڭ جاماعايىنىن ساعالاپ, جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنا كەلىپ تابان تىرەيدى. مۇندا دا بىردەن جاعدايى كەلىسە قويماعان. ويتكەنى مۇعالىمدىك جۇمىس پەن پارتيا, كەڭەس ورگاندارىنداعى قىزمەتكە تۇرۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە قاراماستان, وتباسىن اسىراۋ قامىمەن جۇمىس تاڭداماعان ولار العىرلىعى مەن ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا 1947 جىلعى 6 قازاننان 1950 جىلعى اقپانىنا دەيىن مەركى اۋدانىنىڭ اقتوعان, ءتاتتى, ت.ب. اۋىلدارىندا, 1950 جىلعى مامىر-تامىز ايلارىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تەرەڭوزەك اۋدانىنداعى ءتۇرلى مەكەمەلەردە ەسەپشى, ينسپەكتور قىزمەتتەرىن اتقارعان. كەيىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جامبىل وبلىسىنداعى جۋالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – بۋرنوە سەلوسىنا كوشىپ كەلىپ, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن وسى جەردە تۇرادى. ەڭبەك جولىن جەتكىنشەكتەر جۇرەگىنە ءبىلىم نۇرىن سەبۋدەن باستاپ, باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ارىستارمەن قاتار ءجۇرىپ, ەل ءۇشىن تاريحي ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەنە ارالاسقان, ودان سوڭ ءبىلىمى مەن كۇش-جىگەرىن جاڭا قالىپتاسا باستاعان جاس رەسپۋبليكانىڭ حالىق اعارتۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا جۇمساعان قايراتكەر ءومىر جولىن بۋرنوە سەلوسىندا (قازىرگى باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلى) 1957 جىلعى تامىزىندا قاراپايىم كۇزەتشى بولىپ اياقتاپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىعادى.

تاعدىر جولىندا قانشاما قيىندىق, سىناق پەن ازاپ كەزدەسكەنىنە قاراماستان راحمەتوللا قارجاۋباي ۇلى بۇرىنعى ساياسي يدەيالىق كوزقاراسىنان ەشقاشان باس تارتپاعان. 1946 جىلى وزىنەن تۋعان تۇڭعىشى – قىزىنىڭ ەسىمىن دانا دەپ قويسا, 1949 جىلعى ۇلىن ەدىگە, 1952 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ءۇشىنشى پەرزەنتىن شورا دەپ اتاپتى. مۇنى باتىلدىق دەمەي كورىڭىز! ۇلدارىنا رۋحتى باتىرلار ەدىگە مەن شورانىڭ ەسىمىن بەرۋى سول زاماندا ۇلكەن ەرلىك ەدى. بۇل ونىڭ ءوز حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە شەكسىز قۇرمەتى, ەركىن ەل بولساق دەگەن ارمانىنىڭ جۇزەگە اسۋىن ىشتەي اڭساۋى, كەڭەستىك سولاقاي ساياساتقا دەگەن نارازىلىعى دەسەك تە بولادى.

1958 جىلعى 25 جەلتوقسانىندا اقتوبە وبلىستىق سوتى تورالقاسىنىڭ قاۋ­لى­­سى­مەن ر.قارجاۋباەۆتىڭ ىسىندە قىلمىس انىقتالماعاندىقتان توقتاتى­لىپ, قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قاۋل­ىسى­مەن تولىق اقتالىپ شىعادى. الاش ارداق­تىلارىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا قاتار ءجۇرىپ, ەل ەرتەڭى ءۇشىن كۇرەسكەن راحمەتوللا قارجاۋباي ۇلىنىڭ جۇرەگى 1970 جىلعى 28 اقپاندا جاسى 76-عا قاراعان شاعىن­دا ماڭگىلىككە توقتايدى. وعان جۋالى اۋدانىن­دا­عى قازىرگى باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىنان توپىراق بۇيىردى. الاشوردا وفيتسەرىنىڭ بەيىتى جۋالى جەرىندە ەشكىمگە بەلگىسىز, ەلەۋسىز كۇيى جاتىر. بۇل – اتىراۋ وبلىسىنىڭ ءىس باسىنداعى لاۋازىم يەلەرىنەن باستاپ, جالپى ولكە تاريحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن جاناشىر ازاماتتارىنا وي سالارلىق, سىن بولارلىق جاعداي. مۇمكىندىك بولسا, راحمەتوللا قارجاۋباي ۇلىنىڭ باسىنا زامان تالابىنا ساي قوعامدىق قىزمەتى تولىق جازىلعان ەسكەرتكىش نەمەسە قۇلپىتاس بەلگى ورناتىلسا دەگەن ۇسىنىسىم بار. بۇل ءبىر عانا قارجاۋباەۆتىڭ ەسىمىن دارىپتەۋ ەمەس, بارشا الاش قايراتكەرلەرىنە كورسەتىلگەن زور قۇرمەت بولار ەدى.

كوپتىلەۋ تاجىعاليەۆ

اتىراۋ – كراسنودار – جۋالى