وتاندىق ونىمدەر دۇكەن سورەلەرىندە قاشان تورگە وزادى؟

«قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قايتا وڭدەۋ سالاسى اقتالماعان قىسىمعا تاپ بولعان جاعدايدى قالىپتى دەپ ايتۋعا بولمايدى. وتاندىق تاماق ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرى ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سۋبسيديالاناتىن تاۋارلار قىسىمىمەن ءوندىرىستى قىسقارتۋعا ءماجبۇر. ال ءبىز ءۇشىن بۇل ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى», دەدى پرەزيدەنت.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ساراپشى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ وتاندىق كاسىپكەرلەرگە شەتەلدىك باسەكەلەستەرمەن تەڭ جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. رەسەي تاۋارلارىنىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىندا نەگىزگى ۇلەسكە يە ەكەنىن رەسمي ستاتيستيكا دا راستايدى: يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, اسىرەسە رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋستەن كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى (قانت, كونديتەرلىك ونىمدەر, ماي جانە بالىق) 50% پايىزدى قۇرايدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدە اۋىل تۇرعىندارىنان قايتا وڭدەۋ كەشەنى ساتىپ الاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قۇنىنا سۋبسيديا بەرەدى. رەسەيدىڭ سالىق زاڭناماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جانە ساتۋ بويىنشا بارلىق اينالىمدار ققس-تان بوساتىلادى. 2026 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ققس تولەۋ بويىنشا مىندەتتەمە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنان ساۋدا كاسىپورىندارىنا كوشىرىلگەنى ەشتەڭەنى وزگەرتپەدى.

راحىمبەكوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەز-كەلگەن ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا بولادى.

«بىرىنشىدەن, اۋىل تۇرعىندارى وندىرگەن جانە ولار وڭدەۋگە, ەكسپورتقا, ىشكى نارىققا جونەلتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىنىڭ قۇنىن تىكەلەي سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ, وتكىزۋ, ەكسپورتتاۋ, يمپورتتاۋ بويىنشا اينالىمداردى تولىعىمەن ققس-تان بوساتۋ. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسى سالىق كودەكسىن تۇزەتۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ايتتى. ققس بويىنشا بۇل شارا اۋىل شارۋاشىلىعىن, بارلىق اۋىلداردى جانە تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋشىلار رەتىندە بارلىق ەل ازاماتتارىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ەڭ قۋاتتى شاراسى بولادى», دەپ جازادى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز وسىنداي تەتىكتەر ارقىلى عانا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن كولەڭكەلى نارىقتىڭ قىسپاعىنان الىپ شىعا الامىز.

وتاندىق ونىمدەر الەمدىك نارىققا تانىستىرىلدى

رەسەيدىڭ «اگروەكسپورت» ۇيىمىنىڭ 2025 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە رف شەتەلدىك نارىقتارعا شامامەن 29 مىڭ توننا ءسۇت پەن 40 ملن دوللارعا جۋىق قاپتاماداعى كىلەگەي ەكسپورتتادى. سالىستىرۋ ءۇشىن, 2024 جىلدىڭ وسى كەزەڭى 4% -عا تومەن بولدى. رەسەيدە وندىرىلگەن ءسۇت ونىمدەرىن يمپورتتاۋشى 5 ەلدىڭ قاتارىنا گرۋزيا, ابحازيا, بەلارۋس, قىرعىزستان كىرەدى. سونىڭ ىشىندە 54% -دىق ۇلەسپەن ءبىزدىڭ قازاقستان كوش باستاپ تۇر. ەكىنشى ورىندا تۇرعان قىرعىزداردىڭ ۇلەسى 11%.

وتاندىق ءونىم كورسەتكىشىنىڭ ينديكاتورى – دۇكەن سورەسى

قازاقستاندا وتاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورى بولىپ تابىلادى. مونيتورينگكە سايكەس, 2021-2022 جىلدارى جەرگىلىكتى تاۋاردىڭ ەداۋىر بولۋى بايقالدى, الايدا ساپا ماسەلەلەرى دە بايقالدى (مىسالى, سايكەس كەلمەيتىن ءونىمنىڭ 31% -ى قر-دا بولدى). ۇلەستى ارتتىرۋ ءۇشىن تەكسەرۋلەر, تاڭبالاۋ جانە ساۋدا جەلىلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار قولدانىلادى. ءوندىرىس كولەمىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ىشكى نارىقتا دا, سىرتقى نارىقتا دا كەدەرگى جەتەدى. سونىمەن بiرگە, ونiمدەردiڭ كوپتەگەن تۇرلەرi بويىنشا ءوز ءوندiرiسi ءالى كۇنگە دەيiن 1990 جىلعى كورسەتكiشتەردi (ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ رەسمي سايتىنان الىنعان دەرەكتەر) جەتە الماپپىز.

ەت تاعامدارىنان دايىندالعان ونىمدەر بويىنشا: 1990 جىلى - 1 ملن توننا, 2024 جىلى - 431,2 مىڭ توننا. شۇجىق: 1990 - 154,9 مىڭ توننا, 2024 - 71,9 مىڭ توننا. مارگارين, تاعامدىق مايلار: 1990 - 71,3 مىڭ توننا, 2024 - 62,2 مىڭ توننا. ءسۇت پەن كىلەگەي: 1990 - 1,4 ملن توننا, 2024 - 621 مىڭ توننا. سارى ماي جانە سپرەدتەر: 1990 - 85 مىڭ توننا, 2024 - 32,5 مىڭ توننا. ۇننان جاسالعان ونىمدەر: 1990 جىلى 1,2 ملن توننا, 2024 - 497,2 مىڭ توننا. شيكى قانت جانە قىزىلشا: 1990 - 319,1 مىڭ توننا, 2024 - 243,2 مىڭ توننا. شوكولاد جانە شوكولادتان جاسالعان كونديتەر: 1990 - 258,8 مىڭ توننا, 2024 - 92,4 مىڭ توننا.

مىسالى, قازاقستان تۇرمىستىق حيميا تاۋارلارىنىڭ يمپورتىنا 100% تاۋەلدى. وسى ساناتتاعى تاۋارلاردىڭ شامامەن 60% -ى ەۋروپادان, 40% -ى رەسەيدەن اكەلىنگەن. سوڭعى ايلاردا رف-داعى وندىرىستەردىڭ ءبىر بولىگى جابىلدى. سودان كەيىن ەۋروپالىق تاۋارلار بۇكىل ورتالىق ازيا نارىعىنا جاڭا ارنالار ارقىلى جەتكىزىلە باستادى, ولار ءونىمنىڭ سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىنگى جولىن ەداۋىر ۇزارتادى جانە باعامەن ۇلعايتادى.

تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق ونىمگە سەنىمى ارتىپ كەلەدى – ساۋالناما

ساراپشىلار جاھاندىق برەندتەردىڭ قازاقستاندى ءونىمنىڭ ءىرى پارتيالارىن ءوندىرۋ جانە كەيىننەن ساتۋ الاڭى رەتىندە قىزىقتىراتىنىنا كۇمان كەلتىرەدى. قازاقستاننىڭ نارىعى الەمدىك وندىرۋشىلەر وندىرىستىك الاڭداردى وسى جەرگە كوشىرەتىندەي ۇلكەن ەمەس. سوندىقتان جەتكىزۋشىلەرگە ۋاقىت سۇرانىسىنا بەيىمدەلىپ, لوگيستيكالىق تىزبەكتەردى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى (مىسالى, تۇركيا نەمەسە ەۋروپادان ءونىم جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ). ەگەر تاۋارلاردىڭ سۇرانىسقا يە ساناتتارىن جەتكىزۋدى بۇرىنعى كولەمدە قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولماسا, وندا ساۋدا جەلىسى ولاردى اۋىستىرۋدى تاڭدايدى.باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى جونىندەگى جاڭا زاڭ جوباسىنا تاماق سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتارى دايىنداعان تۇزەتۋلەر پاكەتىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. قازىر قۇجات جۇمىس توپتارىندا تالقىلانۋدا, ال قاڭتار ايىندا ونى ماجىلىسكە ءبىرىنشى وقىلىمعا شىعارۋ جوسپارلانۋدا. ماقساتى - يمپورت قىسىمىنىڭ كۇشەيۋى اياسىندا نەعۇرلىم ءادىل باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرۋ.

ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن جاعداي شيەلەنىسە تۇسۋدە.

ء«بىزدىڭ ويىمىزشا, وتاندىق وندىرۋشىلەر يمپورتپەن ادىلەتسىز باسەكەلەستىك جاعدايىندا تۇر جانە جاعداي ۋشىعىپ بارادى. سوندىقتان ءبىز سالالىق وداقتارمەن پىسىقتالعان تۇزەتۋلەر بلوگىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا قوسقىمىز كەلەدى», دەيدى ول. 

ونىڭ ايتۋىنشا, ۇسىنىستار پاكەتى قازىر مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بەلسەندى تالقىلانۋدا جانە قۇجات جاقىن ارادا ءبىرىنشى تانىستىرىلادى دەگەن ءۇمىت بار.

ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالاردىڭ ىشىندە ءىرى ساۋدا جەلىلەرىندە رەتروبونۋستارعا تولىق تىيىم سالۋ, قازاقستاندىق ءونىم ءۇشىن باسىم سورەلىك كەڭىستىك جانە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق بولشەك ساۋداعا تۇسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن كەدەرگىلەردى جويۋ بار.

قازاقستاننىڭ ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋليا نامنىڭ ايتۋىنشا, شەشىمدى كەيىنگە قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس.

ء«بىز مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۇسىنەمىز, سەبەبى كوپتەگەن شەكتەۋلەر حالىقارالىق شارتتارمەن رەتتەلەدى», دەپ مويىندايدى ول.

ماسەلە ءپىسىپ-جەتىلدى

ازىرگە ساۋدا جەلىلەرىنە يمپورتپەن جۇمىس ىستەۋ ءتيىمدى: ونىڭ مارجينالدىعى جوعارى. بىراق بۇل جول ۇلتتىق ەكونوميكا ءۇشىن قاۋىپتى. تاماق سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتار اليانسىنا سەنىمدى. يمپورتتىق ونiمدەرمەن بiرگە قازاقستان iس جۇزiندە بوتەن ينفلياتسيانى دا يمپورتتايدى, ال وسى ونiمدەردەن الىناتىن نەگiزگi سالىقتار قازىنادا تەك جاناما تۇسiمدەردi عانا قالدىرا وتىرىپ, ەلدەن تىس جەرلەردە تولەنەدi.

بۇل رەتتە الەمدiك تاجiريبە كورسەتiپ وتىر: iشكi نارىقتى قورعاۋ – مەيلiنشە كەڭ تارالعان پراكتيكا. بەلارۋستە ساۋدا جەلىلەرى سورەلىك كەڭىستىكتىڭ 85 پايىزىنا دەيىن وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. رەسەي يمپورت ءۇشىن رەتتەۋشىلىك جانە اكىمشىلىك شەكتەۋلەر جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە ەاەو ەلدەرىنەن دە جۇيەلى تۇردە قۇرىپ كەلەدى. ەۋروپادا سۋبسيديالارعا, ستاندارتتارعا جانە ىلگەرىلەتىلگەن ازىق-ت ۇلىك پاتريوتيزمىنە ارقا سۇيەيدى.

قازاقستان دا وتاندىق ءونىمنىڭ سورەلەردە تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرالدارعا مۇقتاج. بۇل جەردە ءسوز ادال باسەكەلەستىك تۋرالى عانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى دا بولىپ وتىر. ماسەلە, شىن مانىندە, تۇبەگەيلى بولىپ تۇر: نە نارىق يمپورتتىق تاۋەلدىلىك جاعىنا قاراي درەيفتى جالعاستىرادى, نە مەملەكەت ءوز ءوندىرۋشىسى ءوزىن تۋعان سورەلەرىندە ارتىق سەزىنبەيتىن ەرەجەلەر قۇرۋعا تىرىسادى.