«قانات بىتىرەتىن» سۋسىننىڭ قاقپانى: ءبىز نەگە ەنەرگەتيك ساتىپ الۋعا قۇمارمىز؟

حالىقارالىق Fact.MR كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ ەسەبىنە سۇيەنسەك, 2020-2025 جىلدار ارالىعىندا الەمدىك ەنەرگەتيكتەر نارىعى 63,2 ملرد دوللاردان 87,8 ملرد دوللارعا دەيىن, ياعني 38,9%-عا ۇلعايعان. الداعى ون جىلدا بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 170 ملرد دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. ورتاشا جىلدىق ءوسىم – 6,8%.

سەرگىتكىش سۋسىن سەرگەلدەڭگە سالماسىن

ساراپشىلار مۇنداي ءوسىمدى ينتەرنەت ارقىلى ساتۋ, تابيعي قۇرامدى جاڭا ونىمدەردىڭ شىعۋى جانە ءىرى وندىرۋشىلەردىڭ بەلسەندى جارنامالىق ساياساتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن ايتادى. ياعني ەنەرگەتيكتەر قازىر «فۋنكتسيونالدى سۋسىن» رەتىندە كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ جاتىر.

الايدا سۇرانىس ارتقان سايىن, الاڭداۋشىلىق تا كۇشەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى كوفەينى جوعارى گازدالعان سۋسىنداردىڭ زيانى تۋرالى ءجيى ەسكەرتىپ ءجۇر. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى ەنەرگەتيكتەردى شامادان تىس تۇتىنۋ قانت ديابەتىنە, جۇرەك اۋرۋلارىنا, پسيحيكالىق بۇزىلىستارعا جانە سەمىزدىككە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ وتەدى.

الەم مەن قازاقستان ەنەرگەتيكتەردى قالاي شەكتەپ وتىر؟

كوپتەگەن ەلدەر ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ساتۋعا تىيىم سالۋ جولىن تاڭداعان. كەي مەملەكەتتەردە جارناماعا دا قاتاڭ شەكتەۋلەر قويىلعان. بىراق ءبارى بىردەي بۇل باعىتتى ۇستانبايدى. ماسەلەن, اۆستراليادا ەنەرگەتيكتەردى ساتۋعا جاس شەكتەۋى جوق, تەك قاپتامادا «بالالارعا ارنالماعان» دەگەن ەسكەرتۋ جازىلۋى ءتيىس. اقش-تا دا فەدەرالدى دەڭگەيدە تىيىم سالىنباعان, شەكتەۋلەر كەيبىر شتاتتاردا عانا بار.

ال قازاقستان بۇل تۇرعىدا ەڭ قاتاڭ تالاپ قويعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. 2025 جىلعى قاراشادان باستاپ 21 جاسقا تولماعان ازاماتتارعا ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ساتقان كاسىپكەرلەرگە ايىپپۇل سالۋ نورماسى كۇشىنە ەندى. ەندى مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىق ءۇشىن 30-دان 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن (شامامەن 130 مىڭنان 1,7 ملن تەڭگەگە دەيىن) ايىپپۇل قاراستىرىلعان. زاڭنىڭ ءوزى 2025 جىلعى قاڭتاردا قابىلدانعانىمەن, جاۋاپكەرشىلىك ناقتى ەنگىزىلگەنىنە نەبارى ەكى ايداي عانا ۋاقىت ءوتتى.

رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا, 2025 جىلعى جەلتوقساندا وسى باپپەن بار بولعانى ءتورت قۇقىقبۇزۋشىلىق تىركەلگەن. بىراق بۇل كورسەتكىش ناقتى جاعدايدى تولىق اشپايدى. سەبەبى اتالعان باپتا تەمەكى ونىمدەرى دە قامتىلعان, ءارى ەنەرگەتيكتەردى جاسىرىن تۇردە ساتىپ الۋ كەڭ تاراعان. جاسوسپىرىمدەر كوبىنە ەرەسەكتەردەن الىپ بەرۋىن سۇرايدى نەمەسە شاعىن دۇكەندەردەن ساتىپ الادى.

زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ەنەرگەتيكتەردى تۇتىناتىنداردىڭ اراسىندا 15-19 جانە 20-24 جاس ارالىعىنداعى جاستار ءالى دە كوپ. قازاقستاندا بۇل باعىتتا جۇيەلى مەملەكەتتىك زەرتتەۋ جوق, تەك كوممەرتسيالىق كومپانيالاردىڭ دەرەكتەرى بار. مىسالى, KResearch Central Asia زەرتتەۋىنە سايكەس, 2024 جىلى ءىرى قالالار تۇرعىندارىنىڭ 27% ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ىشكەن. ياعني ءار ءتورتىنشى قالا تۇرعىنى.

ودان بولەك, سۇرالعانداردىڭ 72%-ى ەنەرگەتيكتەردى اپتاسىنا كەمىندە ءبىر رەت تۇتىناتىنىن ايتقان. بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ءوسىم. ال 8% رەسپوندەنت مۇنداي سۋسىندى كۇن سايىن ىشەتىنىن مويىنداعان.

ەڭ بەلسەندى تۇتىنۋشىلار – 15 پەن 34 جاس ارالىعىنداعى جاستار. ۇلكەن جاستاعىلار اراسىندا ەنەرگەتيك ىشەتىندەر ازايعانىمەن, نارىقتاعى جالپى سۇرانىس تومەندەپ وتىرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, ەل تۇرعىندارى ساپالى ءونىم ءۇشىن كوبىرەك تولەۋگە دايىن, ءتۇرلى برەندتەردى ءجيى بايقاپ كورەدى. سوڭعى ءتورت جىلدا ەنەرگەتيك وندىرۋشىلەرىنىڭ جارناما بيۋدجەتى 8%-عا, ال جارناما بەرۋشىلەر سانى ەكى ەسەگە ارتقان.

قىسقاسى, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار نارىعى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بىراق بۇل ءوسىم دەنساۋلىققا تونەتىن قاۋىپپەن قاتار ءجۇرىپ وتىر. سوندىقتان كوپتەگەن ەلدەر سياقتى قازاقستان دا سەرگەكتىك «باعاسىن» زاڭ ارقىلى شەكتەۋگە كوشتى.