قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسى شىن مانىندە ەل شەجىرەسىنە التىن ارىپپەن جازىلاتىن ايشىقتى وقيعا بولدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ءوتىپ كەلگەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ءوزىن مەملەكەت ءۇشىن تاعدىرشەشتى ماسەلەلەر تالقىلاناتىن باستى الاڭ رەتىندە تولىق دالەلدەدى. ول حالقىمىزدىڭ كونە داستۇرلەرىن قايتا جاڭعىرتا وتىرىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى مودەلىن قالىپتاستىرعان اشىق ءارى ماڭىزدى ديالوگ قىزمەتىن ءتيىمدى اتقاردى.
القالى جيىندى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە وتكىزۋ تۋرالى شەشىم تەك تاريحي جادىمىزعا دەگەن قۇرمەت قانا ەمەس. سونىمەن بىرگە كۇن تارتىبىندەگى جالپىۇلتتىق ماسەلەلەردى ايماقتارداعى بەلسەندى ازاماتتارمەن بىرلەسە تالقىلاۋعا, حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا جول اشقان ماڭىزدى قادام بولدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ, جۇرتشىلىقپەن اشىق ديالوگقا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ العاشقى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەل تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن ساراپشىلار مەن ازاماتتاردى بىرىكتىرگەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋى – سونىڭ ايقىن كورىنىسى.
پرەزيدەنت باستاپ بەرگەن قوعامدىق ديالوگتىڭ اياسى كەڭەيىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن جەتىلىپ, ءاردايىم جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىردى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ەل بولاشاعىنا اتسالىسۋعا دەگەن ىنتاسى مەن بەلسەندىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بەسىنشى قۇرىلتايدا قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى اشىق ديالوگقا جوعارى باعا بەرىپ, كەلەشەكتە ونى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيگە كوتەرۋدى ۇسىندى. بۇل – التى جىل بۇرىن باستاۋ الىپ, قوعامدى ەل باسقارۋ ىسىنە كەڭىنەن تارتۋعا باعىتتالعان ساياسي رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ورنىن باساتىن حالىق كەڭەسى وزگە دە ماڭىزدى فۋنكتسيالار اتقارىپ, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعىنىڭ كەپىلىنە اينالۋعا ءتيىس. سونداي-اق ول كوپۇلتتى ءارى كوپكونفەسسيالى ەلىمىز حالقى ءۇشىن ءوز مۇددەسىن بىلدىرەتىن جانە قورعايتىن جاڭا دا سالماقتى قۇرال قىزمەتىن اتقارادى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. بۇل ورايدا, ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى جايت الدىن الا جاريالانىپ, كەيىنگى التى اي بويى كەڭىنەن تالقىلانعانىن تاعى دا اتاپ وتكەن ءجون. وعان قاتىستى ۇسىنىستارىن بىلدىرۋگە تەك پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبى مۇشەلەرى عانا ەمەس, قاراپايىم ازاماتتار دا مۇمكىندىك الدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا بەلسەنە اتسالىسقان بۇل جۇمىسقا پرەزيدەنت جوعارى باعا بەردى.
2022 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان باستاۋ العان وزگەرىستەر پارلامەنت وكىلەتتىكتەرىن ايتارلىقتاي كۇشەيتە تۇسكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى ارالىقتا ءبىز مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنىڭ تۇپكىلىكتى جۇزەگە اسۋىنا جۇيەلى تۇردە قادام باسىپ كەلەمىز.
پارلامەنتتى ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان جاڭا باستامالار زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وكىلەتتىگىن بۇرىنعىدان دا كەڭەيتە تۇسەدى. تەك پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاناتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنت ءتۇرلى يدەولوگيالىق پلاتفورمالار مەن سايلاۋشىلار مۇددەسىنىڭ جۇيەلى تۇردە ۇسىنىلۋى ارقىلى قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى.
التى پارتيالىق فراكتسيانىڭ بەلسەندى جۇمىسى زاڭ جوبالاۋ ۇدەرىسى مەن پارلامەنتتىك پىكىرتالاستىڭ مازمۇنىن الدەقايدا كۇشەيتكەنىن ءماجىلىستىڭ سەگىزىنشى سايلانىمىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر.
الەم تاريحىندا قوس پالاتالى قۇرىلىمنان سانالى تۇردە باس تارتىپ, ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى تاڭداعان ەلدەر از ەمەس. بۇل كوبىنە زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋگە جانە شىعىنداردى قىسقارتۋعا ۇمتىلاتىن ۋنيتارلى مەملەكەتتەرگە ءتان. جالپى العاندا, حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە الەمدەگى بارلىق ۇلتتىق پارلامەنتتەر اراسىندا ءبىر پالاتالى پارلامەنتتەردىڭ ۇلەسى تۇراقتى تۇردە وسكەنى بايقالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر پالاتالى جۇيە ۇلتتىق پارلامەنتتەردىڭ شامامەن 60 پايىزىن قۇرايدى.
وسىلايشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنت – ءبىز سەكىلدى ۋنيتارلى مەملەكەتتەر ءۇشىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق ساي كەلەتىن, ۋاقتىلى جاسالعان قادام.
پارلامەنتتىڭ جاڭا اتاۋىنا قاتىستى پرەزيدەنت ۇسىنىسى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. پارلامەنت – دەموكراتيانىڭ وزەگى. ال قۇرىلتاي قازاق حالقى ءۇشىن ەجەلدەن دالا دانالىعى مەن ادىلدىكتىڭ نىشانى, ەل تاعدىرى بىرلەسە شەشىلەتىن جەر بولعان. قازاقستان پارلامەنتىن قۇرىلتاي دەپ اتاۋ – اتا-بابا تاريحىنا قۇرمەت كورسەتۋ جانە ءداستۇر ساباقتاستىعىن ساقتاۋ دەگەن ءسوز.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسى دا – پروگرەسسيۆتى يدەيا. كونستيتۋتسيا بويىنشا, بۇل – ەلدەگى ەكىنشى تۇلعا رەتىندە ول مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا جاۋاپتى بولادى.
وسى بىرەگەي ءارى باتىل شەشىم قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ مەملەكەتتى دەموكراتيالىق قاعيداتتار نەگىزىندە قۇرۋ قاعيداتىن بەرىك ۇستاناتىنىن ايقىن دالەلدەيدى. مۇنداي ۇستانىم قازاقستاندىقتار مەن حالىقارالىق قوعامداستىققا پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ وزەگىندە مەملەكەتتىك بيلىك ۆەرتيكالىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ايقىندىعى تۇرعانىن انىق كورسەتەدى.
سونداي-اق ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى كۇن تارتىبىندە تۇرعان بارلىق نەگىزگى ماسەلەنى قامتىدى. اتاپ ايتقاندا, سالىق كودەكسى مەن تسيفرلاندىرۋدان باستاپ, ەكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, جاستاردى قولداۋ, سىرتقى ساياسات, پاتريوتيزم جانە رەزونانس تۋدىرعان قىلمىستارمەن كۇرەسكە دەيىنگى جايتتارعا نازار اۋدارىلدى. سول ارقىلى پرەزيدەنت قوعامدى تولعاندىراتىن ماسەلەلەردى تەرەڭ بىلەتىنىن جانە ولاردى شەشۋدەگى جۇيەلى كوزقاراسىن تاعى ءبىر مارتە اڭعارتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, جىل باسىنان بەرى پرەزيدەنت حالىققا ەكىنشى رەت باعدارلامالىق ءسوز ارناپ, بۇكىل مەملەكەتتىك اپپارات پەن قوعام جۇمىسىنا جوعارى قارقىن مەن ناقتى باعىت بەرىپ وتىر. جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا وسىنداي ۇندەۋلەردىڭ ءجيى جاسالۋى قوعامدىق كوڭىل كۇيدى تۇراقتاندىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل بولاشاعىنا دەگەن شىنايى الاڭداۋشىلىعىن ايعاقتايدى.
جالپى, ءبىر پالاتالى پارلامەنت, حالىق كەڭەسى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا قابىلدانعالى وتىرعان اسا ماڭىزدى شەشىمدەر. ءمان-مازمۇنى جاعىنان ولار بۇكىل ساياسي جۇيەنى تۇبەگەيلى جاڭعىرتىپ, جاڭا زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋ داۋىرىنە جول اشادى. اتالعان كەزەڭدە تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى ءارى پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان بارلىق رەفورمانىڭ بۇلجىماس باعدارى بولىپ قالا بەرمەك.
ەرلان قوشانوۆ,
ءماجىلىس توراعاسى