ادام شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ سەزىم پەرنەلەرىن ۇعىنا تۇسەدى. “اينالايىن”, “كۇنىم”, “بوتام”, “جانىم” دەگەندى كوپ ەستىگەن بالانىڭ جانى شۋاقتى بوپ وسسە, كىشكەنتايىنان قاتىگەزدىكتى كوپ كورگەن جەتكىنشەك اينالاسىنا نەمقۇرايدى قارايدى. ادام تابيعاتى وسىلاي قالىپتاسادى. ءوزىڭدى قورشاعان ورتادان شاپاعاتتى ۇعىنعان سايىن ومىرگە دەگەن ىڭكارلىگىڭ, قۇشتارلىعىڭ ارتا تۇسەدى. ايتسە دە... ءومىر بولعان سوڭ قانشاما جايتتەردى باستان وتكەرەتىنىڭ راس. ساناڭدى ەزگىلەگەن سۇراقتار, جانىڭدى اۋىرتقان مينوتتەر وڭاي سوقپاسى انىق. مۇندايدا پاراساتتى دۇنيەنى كورگەن ادام ۇستامدى, سابىرلى جۇرەدى. دەگەنمەن كەيبىرىمىزدىڭ وزىنەن ەكى ەسە اۋىر جۇك ارقالاعانداي قينالىپ كۇي كەشەرىمىز جاسىرىن ەمەس. وندايدا ءومىر دەگەن وسى دەپ جۇرە بەرەمىز-اۋ... كوپ جاعدايدا ادامنىڭ كوڭىلى تەمىردەن جارالماعانىن ەستەن شىعارىپ الامىز.
ءيا, بۇكىل دۇنيەنىڭ تۇتقاسى ادامداردىڭ سىيلاستىعىنا عانا سىيىپ تۇر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كورشى ەكەش كورشىمەن جاقسى بولماساڭ, ارادا بەرەكە كەتەدى. ونى ايتاسىز, ءبىر وتباسىنىڭ ىنتىماعى بولماسا شە, بۇكىل شاڭىراق شايقالىپ كەتپەي مە؟!
ادامدارعا ادامدار جاقىنداۋعا اسىعىپ جۇرسە قانداي جاراسادى. ايتىڭدارشى, مىنا ومىردە ءبىر-ءبىرىڭدى ىزدەپ جۇرگەننەن, ادامعا قۋانىش سىيلاعاننان ارتىق باقىت بار ما؟! اق نيەتتى جاندارعا شىن كوڭىلدى ءبىلدىرىپ, تازا پەيىلىڭدى ارناپ جاتساڭ, ودان ارتىق شاتتىق بار ما؟! قاراپ وتىرساڭ, ومىردە تاڭ قالاتىن, كەيىن اڭعاراتىن جايتتەر كوپ ەكەن. “كورە كورە كوسەم بولاسىڭ” دەمەكشى, اينالاداعى ءوزىڭدى قورشاعان جانداردىڭ ىشكى پسيحولوگياسىنا ۇڭىلە تۇسسەڭ, ءبارى دە اينالىپ كەلگەندە, ادامدىق كوڭىلگە كەلىپ تىرەلەدى ەكەن.
ازاماتتىق نامىسىن تومەندەتكىسى كەلمەگەن زۇلقايىردىڭ مىنا اڭگىمەسى ءتۇرلى سۇراقتارعا جەتەلەي تۇسەرى حاق.
– ومىردە ابدەن قيىندىق كورىپ ءوستىم. جاستاي اكەدەن جەتىم قالدىق تا بار تاۋقىمەتتى ءوز باسىمىزدان كەشتىك. “جاعدايى قيىن ەكەن” دەپ وزگەلەر ايتپاسىن دەپ نامىسقويلىقپەن جان اياماي ەڭبەك ەتتىم. بىردە جەتتى, بىردە جەتپەدى...
تەمىرلان مەن ءبىزدىڭ اۋىل كوكتوبەنىڭ اراسى ون بەس شاقىرىمداي. اۋدان ورتالىعىنداعى شارۋام ءبىتىپ, كەشكى اۆتوبۋسقا كەلىپ وتىردىم. بيلەت قۇنى 20 تەڭگە. قالتامدا قالعانى دا سول ەدى. ءبىر كەزدە ىشكە اۋىلداعى ساتتىبەك دەگەن داۋلەتتى كىسىنىڭ بالاسى ماقۇلبەك باستاعان ەكى-ءۇش جىگىت كىردى.
– ەي, زۇلقايىر! 20 تەڭگەڭ بار ما؟ – دەدى ول سالعان جەردەن بۇكىل جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارا. “جوق” دەپ ايتا سالسام, “مىنا بەيشارادا ول بولۋشى ما ەدى؟” — دەيتىندەي كورىندى. ءارى ونىڭ قالتاسىندا بار بولا ادەيى سۇراپ تۇرعانىن دا سەزدىم. مارقۇم بوپ كەتكەن اكەمە ءسوز كەلمەسىنشى دەگەن ويمەن قالتامداعى تيىندى بەرە سالدىم. ءسويتىپ, ءوزىم جۇرگەلى تۇرعان اۆتوبۋستان ءتۇسىپ قالدىم. ەسەسىنە شارشاپ-شالدىعىپ, ابدەن قالجىراپ ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ۇيگە جاياۋ جەتتىم...
ارينە, پەندە بولعان سوڭ جاقسىنى دا, جاماندى دا باستان وتكەرەسىڭ. وزىڭشە وي تۇيەسىڭ. بولعان ءىستى قورىتىندىلايسىڭ. كەيدە ءتۇزۋ دەگەنىڭ قيسىق, قيسىق دەگەنىڭ ءتۇزۋ بولىپ شىعادى. بۇلتارىس-قالتارىستارى... وتكەلدەرى... كوكتەمدەرى... كۇزدەرى... ىزدەرى... كوپ ءومىر عوي بۇل!
تانىدىم دەگەن ادامىڭنىڭ ءوزى ەرتەڭ, ءتىپتى باسقاشا بولىپ شىعادى. ال, مۇلدە بىلمەيتىن, بەيتانىس جان ءبىر پاستە تاۋداي تۇلعالانىپ كەتەدى. گۇلدە دە تىكەن بولاتىنىن ساۋساعىڭدى قاناتقاندا بىلەرسىڭ. سويتەسىڭ دە تاعى دا قىم-قيعاش, بىرنەشە تاراۋلى جولدى ومىرگە تاڭقالاسىڭ. ويتكەنى, اڭقاۋلىعى, سۇمدىعى, ايلاسى, شىندىعى باسىم ءومىر عوي بۇل!
ءومىردىڭ قاراما-قايشىلىقتارىنىڭ ءبىرى: جاقسىلىق پەن جاماندىق. كەيبىرىمىز وسى ەكەۋىن اجىراتا الماي ازاپتانامىز. سوندىقتان دا ادام بالاسى قۋانىشى مەن مۇڭىن بولىسەتىن دوس ىزدەيدى. “جامان جولداستان جالعىزدىق ارتىق. جالعىزدىقتان جاقسى جولداس ارتىق. جامان ءسوز سويلەگەننەن ۇندەمەگەن جاقسى. ۇندەمەگەننەن جاقسى ءسوز ايتقان جاقسى”. (مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاديسىنەن) ىزگىلىكتى سەزىمىڭ, سەنىمىڭ دوستىعىڭدى ساقتايدى. ابايشا ايتقاندا, “جامان دوس كولەڭكە, باسىڭدى كۇن شالسا, قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ, باسىڭدى بۇلت السا, ىزدەپ تابا المايسىڭ”. وسىناۋ ءسوزدى ورىس جازۋشىسى لەۆ تولستوي “قورقاق دوس دۇشپاننان دا جامان, ويتكەنى دۇشپاننان ساقتاناسىڭ, ال دوسقا سەنىپ قالاسىڭ” دەپ جالعاستىرادى.
مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە عوي, “جامان جولداس” دەگەن اڭگىمەنى وقىپ, ۇستازبەن بىرگە تالقىلاعانبىز. بۇگىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنان كورىنبەيتىن وسى قىسقا اڭگىمە كەزدەسكەن جايتتەرگە وراي ءار كەز ەسىمە ءتۇسىپ تۇرادى…
ول كەزدە بالا قيال “جاقسى” مەن “جامان” دەگەندى عانا بىلەتىن ەدى عوي. ءبارى دە باسقا تۇسكەن شاقتا سىنالادى. ەسەيگەنىڭدە قاراڭعىلىقتان كۇن ىزدەيتىن جاعداي بولارىن ەشكىم دە بىلمەيدى ەكەن-اۋ. ارينە, ءاربىر جان ءوزىن جامانمىن دەمەيدى. بىراق, وزىنە-ءوزى ەسەپ بەرىپ, ويلاناتىنى, تولعاناتىنى حاق. ايتسە دە تەرەڭىنە جەتىپ بويلامايدى دا. ءاربىر ادام وزىنشە ءبىر الەم, وزىنشە ءبىر دۇنيە. ول دۇنيەدە ءبارى دە بار...
* * *
...اقيىق اقىننىڭ داپتەرىن وقىپ وتىرمىن. ادامدىق سىرى مەن جان كۇيزەلىسىن بىلگەن سايىن ونىڭ جانىن ۇعىنعانداي بولاسىڭ...
“اشىعىن ايتقاندا, ءوزىمنىڭ قانداي ادام ەكەنىمدى دە بىلمەيمىن... الايدا, جانىم مەنىڭ تىم مەيىربان, ءجۇرەگىم مەنىڭ وتە جۇمساق. ءسىرا, سوندىقتان شىعار, تولستويدىڭ “جاۋىزدىققا, زورلىققا قارسىلاسۋىن” مەنىڭ دە قولدايتىنىم؟ سولاي ما؟!
ادامداردى جاۋىز دەپ ايتا المايمىن, ويتكەنى ولاردى از بىلەم. مەن زەرتتەۋشى ەمەسپىن, اقىنمىن. ادامزاتتىڭ قايعىسى مەن قۋانىشى مەنى جەكە ادامنىڭ وزىنەن ارتىق قىزىقتىرادى. ادامداردىڭ جامان ەكەنىن, جاقسى ەكەنىن اجىراتۋشى مەن ەمەسپىن, ويتكەنى ءوزىم دە سولاردىڭ ءبىرىمىن. مەنى جۇرتتىڭ تاعدىرى, ولاردى قورشاعان ورتانىڭ شىندىعى, ولار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىت, ولاردى باسقارىپ وتىرعان قوعام قىزىقتىرادى...” (مۇقاعاليدىڭ كۇندەلىگىنەن) 10 ماۋسىم, 1974 جىل.
... قالاسا دا, قالاماسا دا جۇرت مەنى اقىن رەتىندە تۇسىنەدى; ال ادام رەتىندە كىم تۇسىنە قويار دەيسىڭ. ءتىپتى ەڭ جاقىندارىم دا... ءتۇسىنسەڭدەرشى, مەن تۋعاننان اداممىن, ادام قالپىمدا قالام... – دەيدى اقىن ودان ءارى.
كۇندەلىكتەگى وسى جازۋلاردى وقىعاندا, كوپ جاعدايدا ادامدىق كوڭىلدىڭ, ىقىلاستىڭ جەتپەي جاتقاندىعىن اڭعاراسىز.
ءوسىپ كەلە جاتقان گۇلگە سۋ قانداي قاجەت بولسا, ادامعا دا كوڭىل سونداي قاجەت. ءبىر-بىرىنە دەگەن ىقىلاس بولماۋى سالدارىنان پەندەنىڭ كوڭىلى سۋىي تۇسەدى. ارينە, قىسىنا جەتپەي, كۇزىندە, ءتىپتى جازىڭدا جاۋراۋ بارىپ تۇرعان ازاپ ەمەس پە؟ سول كوڭىلمەن عانا مىناۋ دۇنيە عاجاپ ەمەس پە, ادامدار؟!
ەرتەدە ءبىر كوگەرشىنگە قارا نيەتتى كوكەك كەلىپ, جازىقسىزدان-جازىقسىز تاپ بەرىپتى: “بۇل مەنىڭ ۇيام, بوسات تەزىرەك”, – دەيدى كوگەرگەن كوكەك. سول كەزدە مۇنى ەستىگەن ءادىلدىك ءۇشىن جانى شىرىلداعان قازدار, ءتىپتى بالاپاندار قاتىگەز كوكەكتەن كوگەرشىندى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, اراشالاپ الىپتى. توركىنى تەرەڭدە جاتقان وسى اڭگىمەنى ەسكە العان سايىن ادامدار تۋرالى ويلانام.
ادامدار شىن مانىندە سەندەر قاندايسىڭدار؟ ءتۇرى بولەك بولسا دا تىلەگى, اتقارار جۇمىسى باسقا بولسا دا جۇرەگى نەگە ءبىر بولمايدى؟ اۋىزدان شىعار ءسوز وزگە دە, ىشكى دۇنيەنىڭ تولعانىسى, ءتىپتى باسقاشا. كوكىرەكتەرىڭنىڭ سارايى نەگە كەڭ بولمايدى؟! ءىشى نەگە مارجانعا, مەرۋەرتكە تولمايدى؟
ادامدار ەشقاشان دا ءبىر-ءبىرىنىڭ كوڭىلىن جارالاماسا ەكەن دەيمىن. ءبىرىن-ءبىرى ەشۋاقىتتا جەك كورمەسە ەكەن. ءيا, ومىردە اسقاق ادامدار, ادال جۇرەكتى جاندار دا جوق ەمەس ەكەن! سونى كوردىم, سونى سەزىندىم. مەيىرىم-شاپاعاتتىڭ ارقاسىندا مەرەيىڭ تاسيدى ەكەن. اسپاندى بۇلت باسقاندا, كوڭىلگە كولەڭكە تۇسكەندە, كۇن كورىنبەي قالعاندا... ادامداردىڭ جارقىن ءجۇزىن انىق كوردىم. بۇرىن-سوڭدى بۇلاي اشىق كورە الماعان ەدىم. نە نارسە بولسا دا بەتپە-بەت كەلۋ وڭاي ەمەس. ايتسە دە, شىندىقتىڭ شىراعى باسىم بولىپ, جارىق ورنادى. كوڭىل ەكرانىنا قاراپ كوپتەگەن اقنيەتتى ادامداردى بايقادىم, ادامدىق جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن ەستىدىم.
“ەر جىگىتتىڭ قادىرىن ءىس تۇسكەندە ءبىلەرسىڭ, قارا ەتىكتىڭ قادىرىن قىس تۇسكەندە بىلەرسىڭ” دەپ اتامىز قازاق قالاي تۋرا ايتقان دەسەڭشى!
* * *
ءوزىڭدى باعىندىرۋ وڭاي ءىس ەمەس. ادامدىق قاسيەتىڭنىڭ ءبىرى – قاجەت كەزىندە ءوزىڭدى توقتاتا ءبىلۋ. اشۋعا, ىزاعا, وكپەگە, بەرىلمەۋ. سوندا قاتەلىك جىبەرمەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ءوزىڭنىڭ ءىس-ارەكەتىڭە كوزىڭ جەتۋ – قابىلەتىڭدى سەزىنگەننىڭ بەلگىسى. ارينە, بىزدەگى ءبىر كەمشىلىك ار-نامىسىمىزدىڭ, جۇرەگىمىزدىڭ ۇنىنە قۇلاق اسپايمىز.
نە ىستەسەڭ دە, قانداي قادام جاساساڭ دا الدىڭنان شىعىپ جاتاتىنىن ويلامايمىز.
ەرتەدە ءبىر پاتشالىقتا جاسى الپىسقا كەلگەن قارتتاردى ولىمگە بۇيىراتىن سالت بولسا كەرەك. قارتايىپ, قۋاتى قاشقان ادامداردىڭ ەندىگى جەردە پاتشالىققا پايداسى جوق دەگەن ويمەن ارنايى تاۋعا اپارعىزىپ ءوز بالالارىنا ءولتىرتكىزەدى ەكەن.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىر جىگىتتىڭ اكەسى دە الپىسقا تولادى. ەڭ بولماسا سوڭعى ساپارىنا قۇرمەتپەن اپارايىن دەگەن ويمەن جىگىت اكەسىن ارقالاپ جولعا شىعادى. ورتا جولدا شارشاپ, ءبىر تاسقا وتىرىپ دەمالىپتى. سويتسە, قاسىندا وتىرعان اكەسى مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەرەدى.
– اكە نەگە كۇلدىڭىز؟ – دەگەن بالاسىنا:
– مەن دە تاپ سەن سياقتى اكەمدى ارقالاپ كەلە جاتىپ, وسى تاسقا وتىرىپ دەم الىپ ەدىم. سول كۇننىڭ ءوز باسىما اينىماي كەلگەنىنە كۇلدىم, – دەيدى.
بۇنى ەستىگەن جىگىت “اپىراي اكەمدى ءتىرى الىپ قالسام, سول الدىما كەلىپ, مەن دە ءتىرى قالارمىن” دەگەن ويمەن ءتۇن ىشىندە جاسىرىن شاھارعا قايتا اكەلىپتى. اكەسىن ۇيىندە ەشكىمگە بىلدىرمەي, ساندىققا سالىپ اسىرايدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن پاتشالىق جورىققا شىعادى, جولدان اداسىپ قۋ دالاعا شىعىپ كەتىپ, اسكەر شولدەن قىرىلۋعا اينالادى.
– بالام, جۇرت نەگە شۋلاپ كەتتى؟ – دەگەن اكەسىنىڭ سۇراعىنا ءجىگىت جاعدايدى باياندايدى. سوندا شال:
– ءبىر توپ سيىردى قۋالاپ ايداپ قويا بەرسەڭدەر, ءبارى ۇيمەلەپ ءبىر جەرگە جينالادى, سول تۇستى قازساڭدار, سول جەردەن سۋ شىعادى, – دەپتى.
الگى اقىلمەن سۋ تابىلىپ, اسكەر قىرعىننان امان قالىپتى.
– بۇل اقىلدى تاپقان كىم؟ – دەپ ىزدەتكەندە, پاتشانىڭ الدىنا دەدەكتەتىپ الگى جىگىتتى الىپ كەلسە كەرەك.
– قىرىق ۋازىرىممەن قوسىلىپ مەن بىلمەگەندى سەن قايدان تاپتىڭ؟ – دەپ سوزىنە سەنبەي قيناعاندا, ءجىگىت امالسىز شىنىن ايتىپتى. سوندا ويلانىپ وتىرىپ قالعان پاتشا:
– قارتتار ەندى ولتىرىلمەسىن! – دەپ جارلىق شىعارسا كەرەك.
اكەسىنە ىستەگەنى جىگىتتىڭ الدىنا كەلىپتى. ءوزى دە قارتايعان شاعىندا وسىلاي ءتىرى قالىپتى.
ءيا, بۇل ومىردە ءبارى دە ءبىر-بىرىنە بايلانىستى. “ار-ۇياتىڭا قاراي جازا نەمەسە سىيلىق الاسىڭ! ولشەمىنە قاراي ۇلەس الاسىڭ” دەگەن ءسوزدى بۇگىن كۇندەلىگىمە جازىپ قويدىم.
* * *
كەيدە ويلانامىن... كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەگەن دەيسىڭ بۇل ومىرگە؟ جاقسى دا, جامان دا, دانا دا, باتىر دا... ءبارى-ءبارى تۇراقتى ورىن الا الماعان بۇل جالعاننان. تۇرلاۋسىز ءومىر دەيتىنى دە سوندىقتان شىعار, بالكىم. “ومىردەن پالەنشە ءوتتى” دەگەندە نەمەسە قابىر باسىنا بارعانىمىزدا عانا بۇل ومىرگە كەلگەن مەيمان ەكەنىمىزدى ەسكە تۇسىرەمىز. بىرەۋلەردى جوقتاپ جىلاپ تۇرعاندا, كۇندە كورىپ جۇرگەن ادامىڭنىڭ و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەنىن بىلگەندە ءومىردىڭ جالعان ەكەنىن ۇعىنامىز. ء“بىز دە سىزدەي بولعانبىز. ءسىز دە بىزدەي بولارسىز” دەگەن قابىر باسىنداعى جازۋدى وقىعاندا عانا “ويپىرماي, نەگە مىناۋ دۇنيەدە ماڭگىلىك جان قۇساپ, تاسىراڭداپ جۇرەمىز؟!” دەپ وزىمىزگە-ءوزىمىز سۇراق قويامىز. ايتسە دە, كوبىمىز ىلە-شالا وسىنىڭ ءبارىن ەستەن شىعارىپ الاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس, اعايىن.
– ماڭگى باقي اتا بەرمەس تاڭ ك ۇلىپ,
ءمانىن ويلا بۇل ءومىردىڭ, اڭگۇدىك
ءۇيىڭ سەنىڭ ون بولسا دا – ۋاقىتشا,
مولاڭ بىرەۋ بولعانمەنەن – ماڭگىلىك, – دەيدى مۇندايدا قادىر اقىن.
ادامدار ارقيلى. مىناۋ جالعان دۇنيەدە اكە ولىمىنە بارىپ ءبىر ۋىس توپىراق سالۋعا دا جاراماعان شىرىكتەر بار ەكەنى دە كەزدەسىپ جاتادى. ءسال ءبىر بيىكتىككە جەتسە وتكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىندەر دە بار. ءبىر كۇنىن عانا ويلايتىن بەيشارالار دا تابىلادى ەكەن, بۇل ومىردەن. الدەبىرەۋ بايلىعىنا ماستانىپ, وزگەنى كوزگە ىلمەۋگە تىرىسادى. ءبارىن ساتىپ الۋعا بولاتىنىن دالەلدەيتىندەر دە بار. بىراق ەشتەڭەگە ساتىلمايتىن ادال كوڭىلدىڭ دە بار ەكەنى مەرەيىڭدى وسىرەدى, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىڭدى ارتتىرادى.
جەرلەسىم ءبورىحان تامەننىڭ ءومىر شىندىعىن ايتقان مىنا اڭگىمەسى دە ەستەن كەتپەيدى.
ارىس وزەنىنىڭ ءبىر سالاسىن بەلۋاردان كەشىپ وتكەن ءۇش بالا كىشكەنە ارالدان وتىن تەرىپ, ءارى ويىن قىزىعىنا بەرىلىپ كەتكەن. كەشەگى تاۋعا جاۋعان جاڭبىردان كەيىن وزەننىڭ كوتەرىلىپ جاتقانىن بايقامايدى. ءبىر كەزدە گۇرىلدەگەن تاسقىننىڭ ۇنىنەن بالالاردىڭ زارەسى ۇشىپ “قۇتقارىڭدار!” دەپ شىڭعىرادى. جاعادا جينالعان جۇرتتا جاردەم بەرۋگە دارمەن جوق. اسىرەسە انالارىنىڭ اششى زارىنا ادامنىڭ شىداۋى مۇمكىن ەمەس. جۇرتتىڭ كوز الدىندا ءۇش بالا اجال اۋزىنا كەتىپ بارادى… جان ءتاتتى. ەشكىمنىڭ باتىلى بارار ەمەس.
ءبىر كەزدە الىستان اتپەن جەتكەن قۇرمانبەك كوكپارشى جاعدايدى ءتۇسىنىپ, ويلانباي سۋعا قويىپ كەتتى. بار قاۋىپ-قاتەرگە قاراماي, ءوزى دە ءولىممەن ارپالىسىپ جۇرگەن قۇرمانبەكتى بىرەۋلەر قۇپتاسا, بىرەۋلەر اقىماققا بالاپ تۇردى. نە كەرەك, الدىمەن ەكى بالانى اۋپىرىمدەپ قۇتقارعان قۇرمانبەك ەكىنشى رەت “نارتاۋەكەل” دەپ كوك ايعىرىمەن قايتادان سۋعا ءۇشىنشى بالاعا ۇمتىلدى. شىنىندا جانكەشتىلىك ەدى. ارالداعى بالاعا ءسات سايىن سۋ جاقىنداپ كەلەدى. ارال سۋ تۇبىنە باتىپ بارادى.
قۇرمانبەك تە جەتتى-اۋ! قولىنان كوتەرە تارتىپ, بالانى ارتىنا مىنگەستىرىپ الدى. جانى كوزىنە كورىنىپ قاتتى قينالعان كوك قاسقانىڭ باسى اساۋ تولقىنعا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعادى. قاتتى قينالعان جانۋار ءبىر كەزدە كىسىنە شىڭعىرىپ قويا بەردى. اساۋ اعىسپەن ارپالىسا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ بارا جاتقانداردىڭ تىلەۋىن تىلەپ حالىق تۇر! اۋپىرىمدەپ ايتەۋىر جاعاعا دا امان-ەسەن جەتتى-اۋ! ستاليندىك رەپرەسسيامەن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن قاراشاي وتباسىنىڭ اعايىندى ءۇش بالاسىن – ءجۇسىپ, سۇلەيمەن جانە ماحانبەت ەۆزەەۆتەردى وسىلاي قازاق قۇرمانبەك قۇتقارىپ الدى. زورىققان كوكقاسقا باسىن كوتەرە الماي جاتتى. يەسىنە ادالدىعىن دالەلدەدى. ەندى ونىڭ ەشقانداي بايگەگە, الامان كوكپارعا قاتىسا المايتىنىن قۇرمانبەك تە سەزدى. جاڭاعى ءۇش بالانىڭ اعايىندارى راحمەت ايتىپ, جىك-جاپار بولعاندا قۇرمانبەك “بۇل ەلدىك, ىزگىلىك پارىزىمىز عوي”, – دەدى. مىنە, ناعىز ادامدىق كوڭىل!
كەيىن ەلدەرىنە كوشىپ كەتكەن سول قاراشاي اعايىندار الىگە دەيىن قازاقتاردىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتپاپتى. سوناۋ قاپقازدا ءبىر قازاقتى كورسە, ۇيىنە شاقىرىپ, ءدام بەرۋگە اسىعادى ەكەن. قازاقستاننان بارعان قاراشايلاردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇل بالالارعا قاراپايىمدىلىعىمەن, ادامدىق كوڭىلىمەن قازاعىمنىڭ مەرەيىن كوتەرگەن قۇرمانبەك اعانىڭ ەسىمى قويىلىپتى.
* * *
ادامدىق كوڭىل...
دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا پەندەلەر وسى ءبىر نيەتپەن, سەزىممەن ءومىر سۇرەدى. ادامدار اراسىندا مەيىرىم, سىيلاستىق دوستىق بار دەسەك, ءبارى دە وسى ءبىر اۋىز سوزگە تىرەلىپ جاتاتىندىعى انىق. سوندىقتان دا اينالاداعى جاندارعا كەيدە كوڭىل قىمبات ەكەنىن جەتكىزگىڭ كەلەدى.
– بۇل فانيدە قاشاندا-اي ءومىر قىمبات,
ءومىر قىمبات - ادامدىق سەنىم قىمبات.
بايلىعىڭ دا, دۇنيە, بارىنەن دە,
كوڭىل قىمبات, كوڭىل قىمبات... – دەگىڭ كەلەدى.
اكىم ىسقاق, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.