ادام جانى تىنىشتىقتان جاي تاباتىنى بار. توڭىرەكتە مۇلگىگەن تىنىشتىق ورناعاندا كىسى ساناسىندا سان ءتۇرلى وي سالتانات قۇرادى. تەرەڭ ويدىڭ ءتۇبىن تابا الماي تۇڭعيىققا باتاسىڭ. اينالاعا كوز تاستاپ, اۋدەم جەردە قاناتىن سەرمەپ ۇشقان قۇستارعا قارايلايسىڭ. تىرشىلىك قامىتىن ولار دا موينىنا ءىلىپ العانداي كورىنەدى. جانۇشىرا ۇشقان قۇستاردىڭ داۋسى دا, تىزبەگى دە كەرەمەت كورىنىستى كوز الدىڭا اكەلەدى. كوكجيەك ءتوسىن شارلاي ۇشقان ولاردىڭ ءاربىر قيمىلى سان ءتۇرلى سۋرەتكە تولى ما دەپ توپشىلايسىڭ.
ءيا, قۇس بىتكەننىڭ تىنىمسىز قوزعالىسى سىرتىلداعان ساعاتپەن پارا-پار سەكىلدى كورىنەدى. ەكەۋى دە ءبىر ساتكە دامىل تاپپايدى. قوزعالۋدان مۇلدە شارشامايدى. ولاردىڭ ۇنىندە قۇلاققا مايداي جاعاتىن اۋەن تۇنىپ تۇرعانداي كۇي كەشەسىڭ. سان ءتۇرلى داۋىس جانىڭدى ەمدەيتىندەي, ساعىنىش دەرتىنەن ساۋىقتىراتىنداي بولادى دا تۇرادى. قاناتىن قاققانى دا ايرىقشا اسەر سىيلايدى. كەيدە سولاردىڭ ساناتىنا قوسىلعىڭ كەلەدى. الايدا, «ۇشارعا قاناتىم جوق, نەعىلايىن»...
زىمىرانداي زۋلاعان جىلدار تىزبەگى جىلىستاعان سايىن وتكەن شاقتى ساعىناتىنىمىز تاعى بار. بالا كۇنىمىزدە كوك جۇزىندە بەزەك قاعىپ ۇشقان قارلىعاشتى كورۋ قازىر مۇڭعا اينالدى. كوكتەممەن بىرگە جەتكەن جىل قۇسى اۋىلداعى قارا شاڭىراققا ۇيا سالۋشى ەدى. ال قازىر شە؟
اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ «ايىر قۇيرىق ناۋ قۇسىم» دەپ جىرلاعان كوك پەرىشتەسىن ءۇي تۇگىلى اۋلادان كورە الماي ءجۇرمىز. نەگە؟ ساۋال بار. بىراق سول سۇراققا جاۋاپ تابا الماي داعدارىپ قالا بەرەمىز. ادامداردان جەرىندى مە؟ قوس قاناتتى سۇلۋ قۇس ەكى اياقتى دوسىنان جەرىندى مە ەكەن؟ كىم ءبىلسىن...
قازىر جۋسان ءيسى اڭقىعان بوز دالانى بوزتورعايدىڭ ءۇنى تەربەپ تۇرعانداي كۇي كەشەمىز. بايتاقتى دۋمانعا بولەگەن ونىڭ شىرىلى قۇلاققا تالىپ ەستىلەدى. قايدا ءجۇر ەكەن دەپ ءار قيىرعا كوز تاستاپ, قامىعاسىڭ, جابىعاسىڭ. كوك ءتوسىن شيىرلاپ ۇشقان سول قۇس ءبىر ۋاقىتتا ءدال تۇسىڭنان سامعاپ وتەدى دە, عايىپ بولادى. ۇنىندە وزىنە ءتان سارقىلماس مۇڭ بارداي كورىنەدى. ءيا, ارەدىك قاسىڭنان زىمىرايدى, قاناتىن سەرمەپ پىر ەتەدى, سول كەزدە جۇرەك ءدىر ەتەدى.
قازاق حالقىندا ءدال وسى بوزتورعاي قۇسىنا ارنالعان ءان از ەمەس. سول تۋىندىلاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, جۇرەك قىلىن قوزعايتىنى, ويىڭدى ونعا بولەتىنى انىق. باكىر تاجىباەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «بوزتورعايى» دا سانانى سان ساققا جۇگىرتەدى. ءاندى تىڭداپ وتىرىپ بىردە جانىڭ راحات تاپسا, ەندى بىردە سەن دە تەرەڭ وي شىرماۋىنا ءتۇسىپ, تورىعاسىڭ.
«تىرشىلىكتە اينىماسقا تاعدىر قوسقان,
قۇس ەدىڭ عوي, كەڭ دالاعا باۋىر باسقان.
ايازداردان توڭبايسىڭ با, بوزتورعايىم,
جىلى ۇياڭا قونبايسىڭ با, بوزتورعايىم», دەپ باستالاتىن باستاپقى ءتورت تارماقتىڭ ءوزى جۇرەككە جىلى تيەتىنى راس.
بۇتاققا قوناقتاعان بوزتورعايدىڭ ءدىرىلى كوز الدىڭا ەلەستەيدى. قوس قاناتتى قۇس جولىنا قارايلاعان قانشاما ادامنىڭ كوڭىلىنە مۇز قاتىپ, جانارىنا ءمولدىر شىق تۇنىپ, بوز دالا توسىندە جانى جابىرقاپ ءجۇر ەكەن دەپ ويعا شوماسىڭ. ءان ماتىنىنەن ەكى قاناتىن سەرمەگەن قۇس پەن ەكى اياقتى ادام اراسىنداعى بەيمالىم ءبىر بايلانىستى ىزدەيسىڭ. ساعىنىش سازى بۇرقىراپ تۇرعان ءان يىرىمدەرىنەن تۋعان ولكەگە دەگەن قۇرمەتتىڭ تابى سەزىلەتىندەي كورىنەدى.
تولىقتاي مۇز جامىلعان انتاركتيدادان باسقا قۇرلىقتىڭ بارلىعى بوزتورعاي ءۇشىن قاسيەتتى مەكەن سانالادى ەكەن. عالىمدار ءدال وسى بوزتورعاي تىنىشتىقتى سۇيەتىن قۇس ەكەنىن تالاي رەت دايەكتەپ ايتقانى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر عوي. ءوز تىنىشتىعىن كۇزەتكەندىكتەن بولار, جانىنا جاقىنداساڭ بىردەن ۇركىپ ۇشا جونەلەدى. ماڭايىنا قارىس قادام جولاتقىسى كەلمەيتىندەي كورىنەدى. كىم ءبىلسىن, بالكىم بويىن الدەبىر قورقىنىش سەزىمى بيلەيتىن شىعار... مۇمكىن ادام بىتكەننەن الشاق جۇرگىسى كەلەتىن بولار. بۇل دا ءبىز ءۇشىن شەشىمى جوق جۇمباق سەكىلدى كورىنەدى.
«دالانى مەن دە,
سۇيەمىن سەندەي,
باۋىرمال قۇسىم!
نازىڭنان اسەم,
سازىڭنان اسەم,
جاڭىلما, قۇسىم!
تاۋقىمەت تارتىپ
تورىقپا, جانىم,
قورىقپا, جانىم.
قۇشاعىمدى اشىپ,
كەۋدەمە باسىپ,
بەرەيىن جالىن»,
دەپ كەلەتىن ءان شۋماقتارى دا جانعا جىلىلىق سىيلايتىنى انىق.
جۋسان ءيسى اڭقىعان بوز دالانىڭ ءار قىراتى مەن ويپاڭى, ۇزاق قاراساڭ كوز تالاتىن مۇزارت شىڭى دا, گۇرىلدەپ اققان وزەنى دە, توبەسىنەن ءتونىپ ۇشقان قۇستار سىزعىلاپ سۋرەت سالعان ايدىنى دا باعاسى جوق بايلىق. بوزتورعاي ءۇشىن دە سولاي ەكەنىنە ەشكىم تالاسا قويماس. ول دا بويى ۇيرەنگەن جەردەن جىراقتاعىسى كەلمەيدى. اتىراۋ مەن التاي اراسىنا دەيىن سوزىلعان قازاق دالاسىن ءدال ءسىز بەن ءبىز سەكىلدى سۇيەتىنى انىق. بوزتورعاي بىزدەن ءسال الىستاسا بويىمىزدى شارپىعان ساعىنىش الاۋىن قاناتىنا قوندىرىپ اكەتكەندەي كۇي كەشەمىز...
ءيا, باكىر تاجىباەۆ پەن ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان «بوزتورعايدى» قال-قادەرىنشە شىرقاعان ءانشى جەتىپ-ارتىلادى. بىراق بىزگە سايات مەدەۋوۆتىڭ ورىنداۋى جاقىن سەكىلدى. ونىڭ دا جۇرەگىندە ءبىر بوزتورعاي ۇشىپ جۇرگەندەي سەزىنەمىز...