بالالارعا قامقورلىق: ىرگەلى ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسى

بالا قۇقىعىن قورعاۋ سالا­سىنداعى باستى حالىقارالىق قۇجات – بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىق­تارى تۋرالى كونۆەنتسياسىن ەلىمىز 1994 جىلى راتيفيكاتسيالادى. سونداي-اق قازاقستان وسى سالا بويىنشا تاعى 16 حالىقارالىق قۇجاتتى, ونىڭ ىشىندە كونۆەنتسيانىڭ بارلىق فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامالارىن دا قابىلداعان.

ال ۇلتتىق دەڭگەيدە بالا قۇقىعى كونستيتۋتسيامەن, «بالا قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭ­مەن, سونداي-اق «نەكە (ەرلى-زايىپ­تىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىمەن, ء«بىلىم تۋرالى» جانە باسقا دا نورماتيۆتىك اكتى­لەرمەن قورعالادى. ەكى جىل بۇرىن كۇشىنە ەنگەن «ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە بالالار قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتۋ» تۋرالى زاڭ اياسىندا بالالار تاراپىنا جاسالعان قاتىگەزدىك­تىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە توزبەۋشى­لىك كۇشەيتىلىپ, بۋللينگ ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك سىندى ارنايى نورمالار ەنگىزىل­دى. ءتىپتى بالالاردى اۆتوبۋستان ءتۇسىرىپ كەتۋگە تىيىم سالۋ سەكىلدى ناقتى قاۋىپسىزدىك شارالارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن ەدى. ال بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, قۇقىعىن قورعاۋ, ءبىلىم مەن تاربيەگە باسىم­دىق بەرۋ جانە ەرەكشە قاجەت­تىلىكتەرى بار بالالاردى قولداۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى تاپسىرما­لار بەردى, سونىڭ نەگىزىندە بىر­قا­تار ناقتى شارا جۇزەگە استى.

– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەگەر بىرەۋ: مۇعالىمدەردىڭ جالا­قى­سى ەكى ەسە وسەدى, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا تەگىن ىستىق تاماق بەرىلەدى, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى ءار بالاعا اۋدارىلادى دەسە, كوپشىلىك سەنبەس ەدى. بىراق بۇگىندە بۇل – قالىپتى جاعداي, بارىنە تۇسىنىكتى ەرەجەگە اينالدى. ءبىز بۇل باستامالاردىڭ قالاي باستالعانىن, قانداي كەدەرگىلەر بولعانىن جاقسى بىلەمىز. ەشكىم جوققا شىعارا المايتىن فاكت – بۇل وزگەرىستەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇرگىزگەن جۇيەلى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى. وسى كۇنگە دەيىن تالانتتى بالالاردى قولداۋ, بىلىمگە تەڭ قول­جەتىمدىلىك, مەكتەپتەر مەن بالا­باقشالارداعى قاۋىپسىزدىك, الەۋ­مەتتىك ادىلدىك پەن ساپانى ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن بىرقاتار زاڭدار مەن نورمالار, تۇزەتۋلەر قابىل­دان­دى, – دەي كەلە ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ اتقارىلعان جۇمىستاردى اشىپ ايتىپ بەردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, 100 مىڭنان اسا از قامتىلعان وتباسىدان شىق­قان بالاعا بالاباقشاداعى تا­ماق ءۇشىن تولەم جاساۋدىڭ قا­جەتى جوق, ويتكەنى مەملەكەت بۇل شىعىندى ءوز موينىنا الدى. حالىقارالىق وليمپيادالار مەن شىعار­ماشىلىق كونكۋرستاردىڭ جەڭىم­پازدارىنا قارجىلاي قول­داۋ ەنگىزىلدى. ياعني 6 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سىياقى جانە جوو-عا ۇبت تاپسىرماي-اق گرانت بەرىلەدى.

– كەيدە وزىمىزگە ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەن, قالىپتى نارسە دەپ قابىلدايتىن باستامالاردى شەتەلدىك عالىمدار مەن ساراپشىلار جاقسىراق باعالايتىن سياقتى. وسىنداي ساتتەردە سىرت كوزدىڭ باعاسى پايدالى – ول وزىمىزگە دە كەي نارسەگە جاڭاشا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مايكل شەررادەن مەن لي زوۋ ءبىزدىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىن ىسكە قوسىلعان بالالارعا ارنالعان ۇلتتىق قور جوباسىن «الەمدە العاش رەت ەگەمەندى قور تابىسىنىڭ 50%-ىن تىكەلەي بالا­لار­دىڭ بولاشاعىنا باعىتتاعان رەۆوليۋتسيالىق يننوۆاتسيا» دەپ اتادى. ءبىزدىڭ جوبانىڭ باس­تى ايىر­ما­شىلىعى – بۇل جاي عانا تۇتىنۋعا نەمەسە كۇندەلىكتى شىعىندارعا ەمەس – مۇمكىندىكتى ارتتىرۋعا, تاۋەلدىلىككە ەمەس – دەربەستىككە, جاردەمگە ەمەس – قابىلەتكە ينۆەستيتسيا جاسايتىن جۇيە. سوندىقتان دا بۇعان وتە قۋاتتى ءارى الدىڭعى قاتارلى باس­تاما دەگەن باعا بەرىلدى. بالا­نىڭ جوعارى بىلىمىنە قارجى جيناۋعا باعىتتالعان «كەلەشەك» باعدارلاماسى دا – اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق باستاما. مۇندا اتا-انالارعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى بانكتەن شوت اشۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. مەملەكەت بيۋدجەتتەن 5 جاسقا تولعان بالالاردىڭ شوتىنا 60 اەك, جەتىم بالالارعا 120 اەك مولشەرىندە بىرجولعى باستاپقى ءبىلىم بەرۋ كاپيتالىن تولەيدى. ال جىل سايىنعى ەڭ تومەنگى جارنانى اتا-انالار بالانىڭ شوتىنا سالىپ وتىرۋى قاجەت. قاراجاتتى شەتەلدە وقۋعا پايدالانۋعا, ءبىلىم گرانتىن يەلەنگەن جاعدايدا باسقا ءبىلىم دەڭگەيىن الۋعا, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا قولدانۋعا بولادى. ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارعا دا ايرىقشا زەيىن قويىلىپ وتىر. ونداعان جاڭا كوررەكتسيالىق كابينەتتەر اشىلدى. پمپك مەن وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ سانى ارتتى. ارنايى باعدارلامالار مەن جاڭا قولداۋ شارالارى ىسكە قو­سىلدى. ونكولوگيالىق اۋرۋلار­مەن اۋى­راتىن ناۋقاستارعا ار­نال­عان قىمبات تارگەتتىك دارى­لەر­دىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. بۇرىن بۇل دارىلەرگە قولجەتىمدىلىك شەكتەۋلى بولسا, ەندى ولاردىڭ ءتىزىمى 2 ەسە, ال ونى الا الاتىن پاتسيەنتتەر سانى 3 ەسە ارتتى. بۇل – جاي عانا ساندار ەمەس, ناۋقاستاردىڭ جاقىن­دا­رى­مەن وتكىزەتىن قوسىمشا ۋاقىتى. قۇلاعىندا اقاۋى بار, بىراق مۇگە­دەك­تىك توبى جوق بالالار دا نازاردان تىس قالمادى. ەندى ميكروتيا مەن اترەزيا دياگنوزى بار بالالار بەس جىلدا ءبىر رەت جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن ەستۋ اپپاراتىن الا الادى. تاعى ءبىر ىلكىمدى باس­تامامىز – ءتۋابىتتى بەت-ءجۇز اقاۋلارى بار بالالار – ءىرى گەمانگيومالارمەن, تامىرلىق مالفورماتسيالارمەن, ەرىن مەن تاڭداي جىرىعىمەن جانە باسقا دا ايقىن انوماليالارمەن تۋعان بالالارعا رەكونسترۋكتيۆتى-كوسمەتيكالىق وپەراتسيا­­لار مەملەكەت ەسەبىنەن قارجى­لان­دى­رى­لا­دى. حالىقارالىق تاجىريبە دە مۇنداي شەشىمدەردىڭ ماڭىزى الدەقاشان دالەلدەنگەن, – دەدى ماجىلىسمەن.

وعان قوسا, ەندى مەكتەپ عيما­رات­تارى اپاتتى جاعدايعا تۇسپەس ءۇشىن اكىمدىكتەر ءبىلىم وشاقتا­رى­نىڭ كۇردەلى جوندەۋىنە جانە رەكونسترۋكتسياسىنا قار­جى بولۋگە مىندەتتەلدى. وقۋشى­لار­­دىڭ قولايلى, قاۋىپسىز ورتا قا­لىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى «جايلى مەكتەپ» جوباسىنىڭ اياسىندا دا ەڭ زاماناۋي ءبىلىم وشاق­تارى شالعاي اۋىلداردا سالىنىپ جاتىر. سونداي-اق الەۋمەتتىك وسال توپ­تاردى قولداۋ ماقساتىندا جەكە­مەنشىك مەكتەپتەردەگى بالالار دا «ۆسەوبۋچ» قورى ارقىلى مەكتەپ فورماسىن, وقۋ قۇرالدارىن جانە باسقا دا قاجەتتىلىكتەرگە كومەك الا الاتىن بولدى. بالالار­دى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جانە ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ باعى­تىن­دا دا قۇرىلىمدىق شەشىمدەر قابىلداندى.

دەمەك جوعارىدا ايتىلعان­­دار­دى ەسكەرسەك, ەلىمىزدە بالا­لار­دىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا زاڭنامالىق جانە ينستي­تۋتسيونالدىق نەگىزدەر قالىپ­تاس­قان. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن العاش رەت بالا­لار­دىڭ ءبىلىم الۋى, دەنساۋ­لىعى, قاۋىپسىزدىگى مەن دامۋىنا باعىت­تالعان جۇمىستاردى ءبىر جەرگە جيناقتاۋدى كوزدەگەن «قازاق­­ستان بالالارى» اتتى ءبىرتۇتاس باع­دار­­­لاماسى ازىرلەنىپ جاتىر.

– باعدارلاماعا ۇسىنىستاردى جيناقتاۋ ءۇشىن بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن «Amanat» پار­تياسىنىڭ وتباسى جانە حا­لىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىن­دە­گى رەسپۋبليكالىق كوميسسياسى ارنايى وتىرىستار وتكىزىپ, وڭىر­لەر­دەن ۇسىنىستار قابىلدادى. كەشەندى قۇجات بالالاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن, پسيحولوگيالىق قولداۋدى, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدى جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەل توپتارىمەن جۇمىستى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرەدى. ءبىلىم مەن تاربيە سالاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسىن ەلدەگى بارلىق ءبى­لىم ۇيىمدارىنا ەنگىزۋ ۇدەرىسى باس­تالدى. باعدارلاما «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە جاڭار­تىلىپ, ونىڭ مازمۇنىنا ازا­ماتتىق جاۋاپكەرشىلىك, قۇقىق­تىق مادەنيەت, وتانسۇيگىشتىك, وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن ەڭبەك تاربيەسى ەنگىزىلدى. مۇنى مەملەكەتتىك مەكتەپتەرمەن قاتار, جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇيىمدارى دا باسشىلىققا الۋعا ءتيىس. بالا­لار­دىڭ قۇقىعىن قورعاۋداعى گۋما­نيزاتسيا ساياساتى اياسىندا كامە­لەتكە تولماعان بالالارى بار ايەلدەرگە قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ بويىنشا قۇقىقتىق باستامالار كوتەرىلدى. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە «جازالاۋ ەمەس, تۇزەتۋ» قاعيداتىن كۇشەيتۋ, انالارىمەن بىرگە جازاسىن وتەپ جاتقان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, بالانىڭ تۇرمەدە وسۋىنە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرى ۇكىمەت پەن ءتيىستى ورگانداردىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى, – دەدى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, «قازاقستان بالالارى» بىرىڭعاي ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ جۇمىس توبى مۇشەسى لياززات قوجاحمەتوۆا.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, پرەزي­دەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن بالا­لار­دىڭ دەنە تاربيەسى مەن بوس ۋاقىتىن ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا وڭىرلەردە سپورت ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ, ءار اۋداندا فۋتبول الاڭقايلارىن سالۋ, بۇقارالىق سپورتتى قول­­جە­تىمدى ەتۋ باعىتىندا جۇمىستار باس­تالىپ كەتكەن.

– بالالاردىڭ شىعارماشىلىق, سپورتتىق دامۋىنا بولىنەتىن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, اۋىل مەن قالا اراسىنداعى قولجەتىمدىلىك تەڭسىزدىگىن جويۋ ماسە­لەلەرى ۇلتتىق قۇرىلتاي الاڭىندا كوتەرىلىپ, ارتسپورت باع­دارلاماسىن جەتىلدىرۋ بويىن­شا ناقتى ۇسىنىستار ۇكىمەتكە جولداندى. بۇل قادام مەملەكەت ساياساتىنىڭ بالالار ماسەلە­سىن­دە دەكلاراتسيامەن شەكتەلمەي, جۇيەلى رەفورمالارعا بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ باستى ناتيجەسى دە وسى – وڭىرلەردەن كوتەرىلگەن ناقتى ماسەلەلەر مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە اينالىپ, بالالاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قور­عاۋ­عا باعىت­تالعان شارالار جۇ­زە­­گە اسى­رى­لىپ جاتىر, – دەدى ل.قوجاحمەتوۆا.

قورى­تىندىلاي كەلە, قابىل­دانعان زاڭدار مەن باستامالار – جاي عانا قاعاز جۇزىندەگى وزگەرىستەر ەمەس, ناقتى ازاماتتاردىڭ, وتبا­سىلاردىڭ جانە بالالاردىڭ ومى­رىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن جۇيەلى قادامدار. تالانتتى بالالاردى قولداۋ, بىلىمگە تەڭ قولجەتىمدىلىك, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارداعى قاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن ساپانى ارتتىرۋ – جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمانىڭ نەگىزگى وزەگى. ياعني قازىر مەملەكەت قولداۋشى جانە الدىن الۋشى مودەلىنە كوشىپ, ءبىلىم مەن بالانىڭ مۇددەسىن باستى ورىنعا قويىپ وتىر. الدا ءالى دە شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەر بار, بىراق تاڭدالعان باعىت ايقىن: بالا قاۋىپسىزدىگى, ساپالى ءبىلىم جانە تەڭ مۇمكىندىك مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەدى.