پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بيىلعى جالپى وتىرىسى وننان اسا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلداۋدان باستالدى. ولاردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك قىزمەت, الاتاۋ قالاسىنىڭ ارنايى مارتەبەسى, ينۆەستيتسيالىق قورلار, ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋ, جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ, سونداي-اق جۇرگىزۋشىلەردى دايارلاۋ سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتكە قاتىستى قۇجاتتار بار. ودان بولەك, جيىندا دەپۋتاتتار وڭىرلەرگە ساپارى بارىسىندا جۇرتشىلىقتى الاڭداتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى.
ينۆەستيتسيالىق قورلاردى قۇرۋ جەڭىلدەيدى
ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق قورلار قۇرۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءتيىستى زاڭ جوباسىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ماقۇلدادى. بايانداماشى تاتيانا ساۆەلەۆانىڭ ايتۋىنشا, قۇجات 2029 جىلعا دەيىنگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ازىرلەنگەن.
«زاڭ جوباسىندا ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندارى مەن تۇرلەرىن كەڭەيتۋ, ولاردى قۇرۋ جانە قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى, بىلىكسىز ينۆەستورلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ, سونداي-اق شەشىم قابىلداۋ فۋنكتسيالارىن باسقارۋشى كومپانياعا بەرۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن», دەدى دەپۋتات.
سونداي-اق قاتىسۋشىلار ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن قۇرۋ جانە ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدا تۋىندايتىن قاتىناستاردى رەتتەۋگە, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق قورلاردى باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ راسىمدەرىن رەگلامەنتتەۋگە باعىتتالعان ەكى ىلەسپە زاڭ جوباسىن قارادى. اتالعان نورما قور نارىعىن دامىتۋعا, ينۆەستيتسيالىق قورلار قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا جانە ينۆەستورلاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ بولجانىپ وتىر.
وتىرىستا دەپۋتاتتاردىڭ قولداۋىمەن ءبىراۋىزدان قابىلدانعان زاڭ جوبالارى قاتارىندا «2010 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرالدارى قۇرالىمدارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «2015 جىلعى 15 قىركۇيەكتەگى اسكەري جانە باسقا دا قۇرالىمداردى, ولاردىڭ جىلجىمالى مۇلكىن, سونداي-اق اسكەري ماقساتتاعى ءونىمدى تاسىمالداۋ سالاسىنداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ومان سۇلتاندىعىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى تابىس پەن كاپيتالعا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كەلىسىمدى جانە وعان حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قۇجات بار.
ايتا كەتەيىك, وتىرىس بارىسىندا سايلاۋ تۋرالى قۇجات جوباسىنا قاتىستى كوميسسياعا دەپۋتاتتار سايلاندى. ولاردىڭ قاتارىنا مارات باشيموۆ, مۇرات ەرگەشباەۆ, سنەجاننا يماشەۆا, ءۇنزيلا شاپاق ەندى.
ەكسپورتتىق تاۋارلارعا باقىلاۋ كۇشەيەدى
ءماجىلىس 2023 جىلعى 4 جەلتوقساندا قول قويىلعان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان تىس ەلدەرگە اكەتىلەتىن تاۋارلاردىڭ شىعارىلعان جەرىن انىقتاۋ مەن راستاۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارى ناقتىلانعان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. قۇجات ەاەو اۋماعىنان اكەتىلەتىن تاۋارلاردىڭ شىققان جەرىن ايقىنداۋ مەن باقىلاۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبىن بەكىتەدى.
«وسى قۇجات ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنان تاۋارلاردى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعىنان شىعارىلاتىن تاۋارلاردى اكەتۋگە تىيىم سالۋلار مەن شەكتەۋلەر بەلگىلەنگەن زاتتاردى شىعارۋ كەزىندە تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىنىڭ قولدانىلۋىن باقىلاۋ ءۇشىن ءتيىستى مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى قۇجات توڭىرەگىندە بايانداما جاساعان ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ايدار ابىلدابەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالعان قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ ەشقانداي تەرىس الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق نەمەسە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقتىرمايدى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولۋدى تالاپ ەتپەيدى.
تالقىلاۋ كەزىندە بايانداماشى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىراز ساۋالىنا ناقتى جاۋاپ بەرە المادى. بۇعان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ەسكەرتۋ جاساپ, مىنبەرگە دايىندالىپ كەلۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
ءوز كەزەگىندە دەپۋتات ازات پەرۋاشەۆ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ساپاربەككە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءتىزىلىمىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى سىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءتىزىلىم باستاپقىدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ءۇشىن جاسالعان. ال ەكسپورت كەزىندە تاۋاردىڭ شىعۋ تەگىن راستاۋعا ارنالماعان. ول وڭىرلەرگە ساپارى كەزىندە 20-دان اسا كاسىپورىندى تەكسەرىپ, ولاردىڭ تەك بىرەۋى تىزىلىمدە تىركەۋدەن وتە العانىن انىقتاعانىن جەتكىزدى.
«رەەستر ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەي تۇر, دەگەنمەن كاسىپورىنداردىڭ يندۋستريالىق سەرتيفيكاتتارى بار. ەگەر سىزدەر تەحنولوگيالىق وپەراتسيالاردى عانا باعالايتىن بولساڭىزدار, جەرگىلىكتى قامتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىن قالاي تەكسەرەسىزدەر؟», دەپ سۇرادى دەپۋتات.
ۆيتسە-مينيستر ولجاس ساپاربەك قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءتىزىلىمى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن جانە ول بۇرىن بەرىلگەن يندۋستريالىق سەرتيفيكاتتاردىڭ جالعاسى ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا جۇيەدە 1 900-دەن اسا سەرتيفيكات تىركەلگەن, ال 3 مىڭنان اسا كومپانيا وندىرىستىك قۋاتتارى مەن جۇمىس ورىندارىن ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبا ارقىلى راستاۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرگەن.
«رەەستردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۇدەرىستى بارىنشا بيۋروكراتيادان ارىلتىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى تىزىمگە ەنگىزۋ. ەكسپورتتىق ماقساتتاعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن باعالاۋ ءتارتىبى وزگەرگەن جوق: كاسىپورىندار بۇرىنعىداي دەرەكتەردى تىزىلىمگە ەنگىزىپ, ولاردى راستاۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. دەگەنمەن بىرقاتار تەحنيكالىق ماسەلە بارىن جاسىرمايمىز. كەيدە قوسىمشالار جۇمىس ىستەمەي قالادى, ال ارنايى قۇرىلعان قولداۋ چاتتارىنا جولدانعان وتىنىشتەرگە جاۋاپ بەرىلمەي جاتادى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ازات پەرۋاشەۆتى قولداعان دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين رەەسترگە كىرىپ, سەرتيفيكات الۋ ماڭعىستاۋلىق كاسىپكەرلەرگە دە پروبلەما بولىپ وتىرعانىن قۇلاققاعىس ەتتى.
ء«بىر اي عانا ۋاقىت بەرگەنسىزدەر. انىقتالعانداي, جۇيەلەرىڭىز وتە باياۋ نە مۇلدەم جۇمىس ىستەمەيدى. ال كاسىپكەرلەر سەرتيفيكات الۋى ءۇشىن بىرنەشە بەينەماتەريالدى جۇكتەۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, «قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانياسى بار. ولار قازاقستاندىق تاۋار شىعارادى, بىراق شەتەلدە تىركەلگەن. ول وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشى رەتىندە بازاعا كىرە المايدى. بۇل قاراستىرىلماعان. مۇنى قالاي شەشەسىزدەر؟», دەدى دەپۋتات.
ولجاس ساپاربەك سايتتىڭ تەحنيكالىق احۋالى ءالى دە رەتتەلەتىنىن, ال گاز ءوندىرۋشى كومپانياسىنىڭ ماسەلەسىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسە قاراستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. تالقىلاۋلار اياقتالعاننان كەيىن ءسوز العان دەپۋتات جيگۋلي دايراباەۆ اتالعان قۇجاتقا قاتىستى بايانداما جاساعان ايدار ابىلدابەكوۆكە ءبىر ماڭىزدى جايتتىڭ تولىق اشىلماي قالعانىن ەسكەرتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ مەملەكەتكە ناقتى قانداي پايدا اكەلەتىنى حالىققا تۇسىنىكتى ءارى اشىق تۇردە جەتكىزۋگە ءتيىس ەدى. سونداي-اق دەپۋتات جالپى وتىرىسقا قاتىسقان مينيسترلىك وكىلدەرىنە سالعىرتتىق تانىتپاي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋى جولىندا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ, بىرلەسە ادال جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.
ودان كەيىن دەپۋتاتتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرى تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزەتىن حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن 8 مامىردا ماسكەۋدە قول قويىلعان حاتتاما ەاەو قۇقىعى مەن وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماسى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى جويۋعا, سونداي-اق كاسىپكەرلەر ءۇشىن بەدەلدىك سىن-قاتەرلەردىڭ ىقتيمالدىعىن ازايتۋعا باعىتتالعان.
قۇجات كەلىسىمنىڭ تۇجىرىمدامالارىن ناقتىلايدى. اتاپ ايتقاندا, بۇكىل ماتىندەگى «قاۋىپتى ءونىم تۋرالى» دەگەن ءسوز «وداقتىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن ءونىم تۋرالى» دەگەن سوزبەن الماستىرىلادى.
تىڭشىلىق قۇرىلعىلار قاتاڭ رەتتەلۋى كەرەك
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر رەتىمەن قارالعان سوڭ, قاڭتاردىڭ 5-ءى مەن 13-ءى ارالىعىندا وڭىرلەردى ارالاعان حالىق قالاۋلىلارى اۋىل-ايماقتارداعى اعايىننىڭ بازىناسىن جەتكىزىپ, ارنايى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسەلەن, دەپۋتات تەمىر قىرىقباەۆ ءسابىز ەكسپورتىنا شەكتەۋ ەنگىزۋگە قاتىستى ماسەلە كوتەردى.
«قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە ءسابىزدى ەكسپورتتاۋعا جاڭا شەكتەۋ ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس فەرمەرلەر مەن كاسىپكەرلەر اراسىندا نارازىلىق تۋدىردى. بيزنەس وكىلدەرى ۇكىمەتتىڭ بۇل شەشىم ارقىلى قانداي ناقتى ماقسات كوزدەپ وتىرعانىن تۇسىنبەي وتىر. ەكسپورتتى شەكتەۋ باعانى تومەندەتپەيدى, كەرىسىنشە نەگىزگى سالماق وندىرۋشىلەرگە تۇسەدى, ال دەلدالدار مەن لوگيستيكا تىزبەگىندەگى قاتىسۋشىلار زارداپ شەكپەيدى. ساراپشىلار دا باعانى تەك اكىمشىلىك شەكتەۋلەر ارقىلى تۇراقتاندىرۋدى ءتيىمسىز دەپ سانايدى», دەي كەلە دەپۋتات ەگەر مەملەكەت ىشكى نارىققا قاجەتتى ءونىم كولەمىن ناقتى ايقىنداسا, فەرمەرلەر ونى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
سونداي-اق ول ەلىمىزدە ءسابىز بەن كارتوپ تاپشىلىعى جوق ەكەنىن ايتىپ, ناقتى مىسال دا كەلتىردى.
«پاۆلودار وبلىسىندا عانا 120 مىڭ توننادان اسا ءسابىز قورى بار, بىراق سۇرانىستىڭ تومەندىگىنەن ونى وتكىزۋ – قيىن. ەكسپورتقا شەكتەۋ قولدا بار ءونىمدى ساتۋ مۇمكىندىگىن ودان ءارى ازايتىپ, فەرمەرلەردىڭ شەتەلدىك نارىقتاعى ورنىن السىرەتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتەن ەكسپورتقا شەكتەۋ ەنگىزۋدىڭ نەگىزدەمەسىن ءتۇسىندىرۋدى, باعانى تۇراقتاندىرۋدىڭ بالاما جۇيەلى تەتىكتەرى قاراستىرىلعان-قاراستىرىلماعانىن جانە ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ارتىق ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ناقتى مودەل ازىرلەۋدى سۇرادى. ەلگە ءبىر رەتتىك شەكتەۋلەر ەمەس, تۇراقتى ءارى بولجامدى ەرەجەلەر قاجەت», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ت.قىرىقباەۆ.
ال دەپۋتات ءمۋتالى ءابۋتالىپ جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, جاسىرىن باقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە GPS ترەكەرلەر, GSM ماياكتار, ميني-كامەرالار مەن داۋىس جازعىشتار ليتسەنزياسىز ءارى سەرتيفيكاتسىز اشىق ساتىلىپ, ازاماتتاردى زاڭسىز باقىلاۋعا جول اشىپ وتىر. بۇل جەكە ومىرگە قول سۇعۋ, دەرەكتەردى زاڭسىز جيناۋ, بوپسالاۋ جانە تىڭشىلىق تاۋەكەلدەرىن كۇشەيتەدى.
«قىلمىستىق كودەكستىڭ 399-بابى مۇنداي قۇرىلعىنى وندىرۋگە, ساتىپ الۋعا, ساتۋعا جانە پايدالانۋعا تىيىم سالعانىمەن, ولاردىڭ جاپپاي اينالىمى كەشەندى قۇقىقتىق رەتتەۋدەن تىس قالىپ وتىر. سونىمەن قاتار جاڭا بۋىنداعى اۆتوموبيلدەر, سونىڭ ىشىندە اسا ۇلكەن سۇرانىسقا يە قىتاي اۆتوموبيلدەرى, شەتەلدىك سەرۆەرلەر مەن پايدالانۋشى اككاۋنتتارى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە قوزعالىس مارشرۋتتارى مەن پايدالانۋشىلىق اقپاراتتىڭ, شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردا وڭدەلۋىنە اكەلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, شەتەلدىك كومپانيالار ازاماتتارىمىزدىڭ بارلىق قوزعالىسى مەن باسقا دا ارەكەتتەرىن باقىلاپ, تالداي الادى. حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنداي ەلەكترونيكا «قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان» ساناتقا جاتادى. وعان مىندەتتى سەرتيفيكاتتاۋ مەن ليتسەنزيالاۋ تالابى قويىلىپ, ازاماتتىق ماقساتتاعى قۇرىلعىلار مەن ارنايى تەحنيكانىڭ ارا-جىگى ناقتى اجىراتىلعان», دەدى دەپۋتات.
وسىعان بايلانىستى ول ۇكىمەتتەن جاسىرىن باقىلاۋ قۇرىلعىلارىن قاتاڭ ليتسەنزيالاۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋدى ەنگىزۋدى, ولاردىڭ اينالىمىن بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قاتىسۋىمەن باقىلاۋدى, سونداي-اق ەلىمىزدە ساتىلاتىن اۆتوكولىكتەردىڭ دەرەكتەرى ەل اۋماعىندا وڭدەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى قۇقىقتىق تەتىك ازىرلەۋدى تالاپ ەتتى.