ابايتانۋدىڭ الىبى

شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كول­لەدجى مەن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان ءىس-شارادا اۋەلى م.اۋەزوۆ پەن ق.مۇحامەدحان ۇلىنا تۇرعىزىلعان «ۇستاز بەن شاكىرت» ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعى قويىلدى. بۇدان كەيىن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەم­لەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعىندا «ابايتانۋدىڭ اسقان بىلگىرى» اتتى مادەني ءىس-شارانىڭ كۋاسى بولدىق. كەلگەن قوناقتار «الدىمدا اقىن اباي – تەمىرقازىق» ارنايى كور­مەسىن ارالاپ, عالىم مۇراسىمەن كەڭىرەك تانىستى.

جيىندا قۇتتىقتاۋ تىلەگىن بىل­دىرگەن اباي وبلىسى مادەنيەت, تىل­دەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى جانجىگىت ومارحان قايىم مۇحامەدحان ۇلى­نىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويى وڭىردە جىل بويى وتەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىس اكىمى بەرىك ءۋالي­ ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن عالىم­نىڭ ەڭبەك جولىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان رۋحاني-تانىمدىق جوبا­لار ۇيىمداستىرىلماق جانە مەرەي­توي قارساڭىندا رەسپۋبليكا­لىق دەڭگەيدە عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپاردا ەكەن.

مۋزەي ديرەكتورى ۇلان بولات­ ۇلى اباي مۇراجايى م.اۋە­زوۆ پەن ق.ساتباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعانىن, قايىم مۇحا­مەد­حان­ ۇلى حاكىمنىڭ رۋحاني قازىنا­سىن مۇقيات ساراپتاپ-جيناقتاپ, جان­كەشتى ەڭبەك ەتكەنىن ايتتى. ال شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى «اباي جانە ۇلتتىق رۋحانيات» ورتالىعىنىڭ باسشىسى اقمارال سماعۇلوۆا عالىمنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋگە ۇستازى, فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اراپ ەسپەمبەتوۆتىڭ باعىت بەر­گەنىن اڭگىمەلەدى. ونىڭ سوزىنشە, قالاداعى بۇرىنعى ين­تەر­ناتسيونال كوشەسىن قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ اتىنا اۋىستىرۋ دا وڭايعا سوقپاعان. وسى كوشە بويىنداعى ءار ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ, كەلىسىم جيناۋ ءۇشىن ءبىراز تەر توككەن. بۇعان اراپ ەسپەمبەتوۆ­پەن بىرگە ق.مۇحامەدحان ۇلىنىڭ شاكىرتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى سەمەي پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ ديرەكتورى شاعانگۇل جاناەۆا زور ۇلەسىن قوسقان كورىنەدى.

– قايىم مۇحامەدحان ۇلى – قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى تۇلعالىق فەنو­مەن. ول تەك ابايتانۋشى, شاكارىم­تانۋشى عانا ەمەس, عىلىمي ءادىس, ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك جانە دەرەككە ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن قالىپ­تاستىر­عان زەرتتەۋشى. وسى تۇرعىدان قايىم مۇراسىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى قايىمتانۋ اتتى دەربەس عىلىمي باعىتتىڭ قالىپتاسۋىن تالاپ ەتەدى. ول الاش ويىمەن تامىرلاندى. الاش اڭسارىن, الاش اماناتىن جەتكىزۋ ءۇشىن جارالعانداي. سەبەبى قايىم – الاش ارىستارىنىڭ اڭگىمە-دۇكەنىن رۋحىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. ەلدىڭ تانىمال اقىن-انشىلەرىنىڭ ساعاتتاپ وتىرىپ ءان مەن جىرعا تولتىرعان ونەر بازارىنىڭ كۋاسى بولدى, – دەدى اقمارال سماعۇلوۆا.

عالىمدى كوزى تىرىسىندە ەكى رەت كورىپ, عىلىمي زەرتتەۋگە كىرىسكەن قارشاداي قىز بۇگىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ­ۇلا­عاتتى ۇستاز تۋرالى ءار ءسوزى تەبى­رەنىسكە تولى.

– «مۇحتاردى سات, ديسسەرتاتسيانى زورلاپ جازعىزدى, عىلىمي ەڭبەك­تەرىڭنەن باس تارت, جازاڭ جەڭىل­دەيدى». بۇل – قايىمنىڭ سەگىز اي تەرگەۋدە جاتقاندا ەستىگەندەرى. تەر­گەۋشىلەردىڭ لاجسىزدان ويلاپ تاپقان ارەكەتتەرى ەدى. ادەبيەتتى ساياساتتىڭ ق ۇلى ەتكەن قوعام قايىم­دى ءوز ۇدەسىنەن شىعارا المادى. سەبەبى جالعان ايتا المادى. وسى مىنەزى ونى قارلاگ-تىڭ قان شەڭ­گە­لىنە توعىتتى. ءيا, ول عۇلاما مۇحتاردىڭ جانتورسىعى اتاندى. ءتىپتى جازىقسىز ايىپتاۋلاردا «اۋەزوۆتىڭ كولەڭكەسى» دەۋشىلەر دە بولدى. ول, شىن مانىندە, مۇحتاردىڭ عىلىمداعى سەنىمدى سەرىگى, رۋحاني ءىنىسى ەدى. ال ولاردى تەلقوڭىرداي جاقىنداستىرعان اباي, – دەيدى اقمارال تولەۋعازىقىزى.

بۇدان سوڭ عالىمدى ەسكە الۋ كەشى م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگي­كا­لىق كوللەدجدە جالعاسىپ, ء«وزى – مۋزەي, ءوزى – ارحيۆ, ءوزى – مەكتەپ» اتتى رۋحاني شارا ءوتتى. Open space فورماتىندا وتكەن ءىس-شاراعا سەمەي قالاسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمى باسشىسى ديدار اسقارقىزى, استانا قالا­لىق قايىم مۇحامەدحان ۇلى اتىن­داعى №90 گيمنازيانىڭ ديرەكتورى ­گۇل­جانار اسانوۆا, سونىمەن قاتار عالىمنىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى.

كەشتى اتالعان كوللەجدىڭ ديرەكتورى شاعانگۇل الدامجارقىزى جۇرگىزىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە عالىمنىڭ ءدارىسىن ءتورت جىل تىڭداعان باقىتتى شاكىرتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.

– لەكتسياسىنا كوپ گازەت الىپ كەلەتىن. 82–86-جىلداردىڭ ارالى­عى. سول كەزدىڭ وزىندە اعا الاش يدەياسىن ايتىپ وتىراتىن, – دەيدى ش.جاناەۆا.

ءىس-شارا بارىسىندا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ عالىمدىق بول­مىسى, ازاماتتىق ۇستانىمى, اباي مۇراسىن ساقتاۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى مەن ۇلت عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى تۋرالى مازمۇندى باياندامالار جاسالدى. ونىڭ ىشىندە بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اراپ ءسلام ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىن جينالعان جۇرت ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭدادى.

– عالىمنىڭ اباي مۋزەيىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى – قازاق رۋحانيا­تى تاريحىنداعى ولشەۋسىز مۇرا. ول ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شى­لىعىن عىلىمي تۇرعىدا جۇيە­لەپ قانا قويماي, ۇلتتىق سانا­نىڭ وزەگىنە اينالدىردى. اباي مۋزەيىن قالىپتاستىرۋ, قورىن بايى­تۋ, عىلىمي بەدەلىن ارتتىرۋ جو­لىن­داعى قاجىرلى ەڭبەگى ارقىلى قايىم مۇحامەدحان ۇلى ۇلتقا ماڭ­گىلىك قىزمەت ەتتى. بۇگىنگى شارا «وزىنە جانە ەڭبەگىنە سەنگەن», جازىقسىز تۇرمە توزاعىن باستان كەشكەن قايراتكەر تۇلعاعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى, – دەيدى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەمو­ريال­دىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ۇلان بولات ۇلى.

سەمەي قالاسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمى­نىڭ باسشىسى ديدار اسقارقىزى استاناعا قايىم مۇحامەدحان ۇلى ەسىمىن تانىتقان, ناسيحاتتاعان – عالىمنىڭ شاكىرتى, ۇستاز ەربول ىرگەباي ەكەنىن ايتتى.

– ول – قايىم مۇحامەدحان ۇلى­نىڭ عىلىمي جانە مادەني مۇرا­سىن زەرتتەۋ, ءتۇسىندىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ ىسىنە ايرىقشا ۇلەس قوس­قان قايىمتانۋشى. 1951 جىل­عى 1 جەل­توقساندا تۇتقىنعا الى­نىپ, 1952 جىلى «كسرو-نىڭ سايا­سي جۇيەسىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزدى» دەگەن جالعان ايىپ تاعىلىپ, 25 جىل­عا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, تەمىر تورعا جابىلعان عۇلاما عالىم قايىم مۇحامەدحان ۇلى «بالا­لارىما» اتتى ولەڭىندە «التىن كورىپ ادال جولدان تايمادىم» دەپ جازىپتى. مىنە, وسى ولەڭ جولدارىن ەربول ءىسلام ۇلى ءاردايىم اۋزىنان تاستاماي, ۇران رەتىندە ايتىپ, ۇستازى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ۇستانىمىن باسشىلىققا الدى, – دەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەربول ءىسلام­ ۇلى 2020 جىلى 19 قاراشادا «استانا اقشامى» گازەتىنە « ۇلىلاردىڭ ءىز­باسارى» اتتى كولەمدى ماقالا جا­ريا­لاعان. وندا قايىم مۇحامەد­حان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىن جاستارعا تانىستىرۋ, تۇلعاسىن ۇلىقتاۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا قوعامدىق ۇسىنىستار مەن يدەيالار ۇسىنعان.

– قايىم مۇحامەدحان ۇلى بار قاجىر-قايراتىن ۇلى اباي شىعار­مالارىن زەرتتەۋگە ارناسا, ەربول ىرگەباي بار كۇش-قۋاتىن قايىم مۇحامەدحان ۇلى مۇراسىن جيناق­تاپ, عالىم مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا سارپ ەتتى. ەربول ىرگەباي عىلىم جولىنداعى جەتەكشىسى تۇر­سىن جۇرتبايمەن بىرگە قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ 10 تومدىق شى­عار­مالار جيناعىن قۇراستىردى. بۇل – قازاق ادەبيەتى مەن ابايتانۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى باستاما. جيناقتا ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى تۋرالى تۇجىرىمدارىن, تەكستولوگيالىق ەڭبەكتەرىن, الاش ارىستارى مۇراسىن ساقتاۋداعى ەرلىگىن, ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىنداعى ورنىن عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ تالداعان, – دەيدى سەمەي قالاسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمى باسشىسى.

2018 جىلى استانادا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. 2010 جىلدان باستاپ ەربول ءىسلام ۇلى استاناداعى ءبىر مەكتەپكە قايىم مۇحامەدحان ۇلى ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باسقارماعا ۇسىنىس تاستاپ, ءار جىلى مينيسترلىككە حات جازىپ, رۋحاني كۇرەس جۇرگىزەدى. ءسويتىپ, 2020 جىلى استانادا جاڭادان اشىل­عان №90 گيمنازياعا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلەدى. مەك­تەپكە تۇلعانىڭ ەسىمى بەرىلۋ جونىندەگى قۇجاتتارعا دەنساۋلىعى سىر بەرسە دە, اۋرۋحانادا جاتىپ قول قويىپ, بار جان-تانىمەن ەڭبەك­تەنىپتى.

– ەربول ءىسلام ۇلى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنا ارناپ «ەر قازاق» دەگەن جۋرنال شىعاردى. «ەر قازاق» جانە «قايىم» دەگەن سوزدەردى ەگىز دەپ قارايتىن. قايىم وقۋلارى دا جىل سايىن قالالىق دەڭگەيدە وتەتىن, بيىل اۋماقتىق كولەمدە وتكىزىلۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەيدى ديدار اسقارقىزى.

ابايدىڭ ادەبي ورتاسىن, شاكىرت­تەرىن, اقىن مۇراسىنىڭ تەكستو­لوگيالىق ماسەلەلەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ دامۋىنا ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋ جىل بويى جالعاسا بەرمەك.

اباي وبلىسى