بيىل دا الەمدىك ساياسي ارەنانىڭ تالاس پەن تارتىسقا تولى وقيعالاردان بوسامايتىن ءتۇرى بار. ماسەلەن, بىرنەشە ەلدە ۇلتتىق پارلامەنتتىك جانە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ (تايلاند, بانگلادەش, سلوۆەنيا, نەپال, ماجارستان, بەنين جانە تاعى باسقا) قولعا الىنسا, تايلاند پەن بانگلادەشتە كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمدار جوسپارلانىپ وتىر. ال ءبىرشاما مەملەكەتتە ايماقتىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى سايلاۋلار وتكىزىلمەك.
تايلاند – الەمدىك اۋقىمدا تۋريستەر كوپ باراتىن مەملەكەت. سوندىقتان بۇل ەلدىڭ تىنىشتىعىنا, ساياسي تۇراقتىلىعىنا تايلاندتىقتار عانا ەمەس, الەم حالقى دا مۇددەلى. سەبەبى كۇن جىلىسا, ازيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي اعىلاتىن جاھان جۇرتى اقپانداعى رەفەرەندۋم مەن سايلاۋدىڭ قالاي وتەتىنىن الاڭداۋمەن كۇتىپ وتىر.
ناقتى ايتساق, تايلاندتاعى كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم 8 اقپانعا بەلگىلەنىپ وتىر. ەل بيلىگى سول كۇنگى جالپى سايلاۋمەن بىرگە كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمدى دا قوسا وتكىزىپ الۋدى كوزدەيدى. بۇل داۋىس بەرۋ ناۋقانى جۇپتاسقان تۇردە وتەدى: ياعني ازاماتتار پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋمەن بىرگە جاڭا اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا قاتىستى ازاماتتىق پىكىرىن راستايدى.
بۇل ناۋقاندى ۇيىمداستىرۋداعى نەگىزگى ماقسات 2017 جىلعى قابىلدانعان قازىرگى تايلاندتىڭ نەگىزگى زاڭى رەتىندە قولدانىلىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسيانى قايتا قاراۋ نەمەسە جاڭاسىن دايىنداۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر. سوندىقتان رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋشىلەرگە «جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋدى باستاۋعا كەلىسەسىز بە؟» دەگەن سۇراق قويىلادى. ءبىر ەسكەرە كەتەر جايت, بۇل رەفەرەندۋم ناقتى جاڭا كونستيتۋتسيانى دەرەۋ قابىلداۋ ءۇشىن ەمەس, ونىڭ قايتا قۇرىلۋىن باستاۋعا حالىقتىڭ كەلىسىمىن الۋ ءۇشىن وتكىزىلەدى.
جالپى, تايلاندتىڭ ساياسي جۇيەسىندە كەيىنگى جىلدارى تۇراقسىزدىق بايقالىپ ءجۇر. پارلامەنتتىڭ تاراتىلۋى مەن ىشكى قاقتىعىستار ەلدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ تارتىسىن دا كۇشەيتە ءتۇستى. سوندىقتان بۇل رەفەرەندۋم ەلدىڭ ساياسي بولاشاعىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
بانگلادەش تە كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستاۋى بولعالى تۇرعان رەفەرەندۋمدى اقپان ايىنا ورايلاستىرىپ وتىر. 12 اقپان كۇنى ەل حالقى «July National Charter»-ءدى (شىلدەنىڭ ۇلتتىق ءحارتيزمىن) جانە وعان سايكەس كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى قولدايسىز با؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, ءوز پوزيتسيالارىن بىلدىرەدى. ەسكە سالا كەتسەك, 2024 جىلدىڭ جازىندا ەلدە ستۋدەنتتەر كوتەرىلگەن ءىرى نارازىلىقتار باستالعان. قارسىلىقتار العاشىندا تەك جۇمىسقا بەرىلەتىن كۆوتاعا قاتىستى بولعانىمەن, ۋاقىت وتە ساياسي رەفورمالار مەن بيلىكتەن كەتۋدى تالاپ ەتكەن «شىلدە رەۆوليۋتسياسىنا» ۇلاستى. كەي دەرەكتەردە كوتەرىلىس كەزىندە مىڭنان اسا ادامنىڭ قازا تاپقانى ايتىلادى.
وسىلايشا, بيىلعى رەفورما ارقىلى بيلىك ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنگىزۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. ەڭ ماڭىزدىسى زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىنا قوس پالاتالى پارلامەنت جۇيەسى ەنگىزىلمەك. بانگلادەشتىڭ قازىرگى 300 ورىندىق پارلامەنتى ءبىر عانا پالاتادان تۇرادى. سونداي-اق سايلاۋ مەن بيلىكتىك رەفورمالار, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتارتىبى, بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمى سىندى قوسىمشا وزگەرىستەردىڭ دە تاعدىرى وسى رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىپ تۇر.
ال 13-ۇلتتىق پارلامەنتتىك سايلاۋىن بانگلادەش 13 اقپان كۇنگە بەلگىلەپتى. بۇل داۋىس بەرۋ ارقىلى 300 دەپۋتاتتىق ورىنعا تىركەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ باعى سىنالماق. جالپى, وسى سايلاۋ مەن رەفەرەندۋم ەلدىڭ ساياسي تاريحىندا ەرەكشە ورىن العالى تۇر. ويتكەنى بۇل ناۋقاندار 2024 جىلعى ەلدەگى ارتى توتەنشە جاعدايعا ۇلاسقان ستۋدەنتتەردىڭ جاپپاي نارازىلىعىنان كەيىن ماقساتتى تۇردە ءارى كەزەكتەن تىس وتكىزىلگەلى وتىر.
سونداي-اق نەپالدا – 5 ناۋرىزدا, ۆەتنام – 15 ناۋرىزدا, سلوۆەنيادا – 22 ناۋرىز كۇنى, ال ماجارستاندا 12 ساۋىردە پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلەدى.
ال 22 ناۋرىز كۇنى كونگو رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى بولاشاق پرەزيدەنتىن «تاڭدايدى». بۇل ناۋقاندى ەلدىڭ پرەزيدەنتى جاريالاپ, ۋاقىتىن دا بەلگىلەپ بەرگەن. ياعني بۇل ساياسي «بايگەدە» كىمنىڭ اتى وزا شاباتىنىن حالىق جاقسى ءبىلىپ وتىر. سول سەبەپتى سىرتكوز ساراپشىلار دا بۇل سايلاۋعا تاۋەلسىز باقىلاۋشىلاردىڭ قاتىستىرىلاتىنىنا قازىردەن-اق ۇلكەن كۇمانمەن قاراي باستادى. سەبەبى ەلدىڭ قازىرگى باسشىسى, 82 جاستاعى دەني ساسسۋ نگەسسونىڭ سايلاۋعا تۇسەتىنىن France 24, AFP سىندى بەدەلدى اقپارات اگەنتتىكتەرى راستادى. نگەسسو العاش رەت مەملەكەتكە 1979–1992 جىلدار ارالىعىندا بيلىك ەتتى. ودان كەيىن وتكەن اشىق سايلاۋدا جەڭىلىپ قالىپ, تەك 1997 جىلعى ازاماتتىق سوعىستا سول كەزدەگى پرەزيدەنتتى ورنىنان ىعىستىرىپ, بيلىك تىزگىنىن قايتا قولعا الدى. مىنە, سودان بەرى دەني ساسسۋ نگەسسو كونگونى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ كەلەدى.
سونداي-اق 12 ءساۋىر كۇنى بەنيندە دە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلگەلى وتىر. سوناۋ افريكانىڭ باتىسىنداعى بۇل ەلدەگى سايلاۋدىڭ دا دۋى مەن شۋى ولار ءۇشىن قيىر شىعىس سانالاتىن بىزگە دە جەتۋى عاجاپ ەمەس. سەبەبى قازىرگى پرەزيدەنت پاتريس تالون ەل كونستيتۋتسياسى بويىنشا ءۇشىنشى مەرزىمگە سايلانا المايتىندىقتان ءوز ساياساتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن رەسمي ۇمىتكەر ەتىپ رەسپۋبليكانىڭ قارجى جانە ەكونوميكا ءمينيسترى ءارى بيلىك كواليتسياسىنىڭ باستى ءۇمىتى رومۋالد ۆاداگنيدى قازىردەن قولداپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ سايلاۋدان شەت قالۋى ساياسي الاڭداۋشىلىقتى دا كۇشەيتىپ بارادى. قىسقاسى, بۇل سايلاۋ بەنيننىڭ دە دەموكراتياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا سانالادى.
الەم دەسە, الدىمەن امەريكاعا مويىن بۇراتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. سەبەبى وندا بەيرەسمي الەم استاناسى اتانىپ كەتكەن الىپ شاھار نيۋ-يورك بار. جاھاندىق ماسەلەلەرگە ءسوزىن وتكىزىپ, تىڭداماعاندارعا تىزەسىن باتىرىپ جىبەرەتىن رەسمي ۆاشينگتون بار. سوندىقتان اقش-تا كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىك قانا ەمەس, ساياسي ءومىر دە قىز-قىز قايناپ جاتادى. بيىلعا بۇل ەلدە ەلەڭ ەتكىزەرلىك ەش ساياسي وقيعا جوسپارلانباعان. دەگەنمەن اقش-تىڭ تاياۋ شىعىس, ۋكراينا ماسەلەلەرىنە ارالاسىپ, ارا تۇرا ترامپتىڭ كۇتپەگەن مالىمدەمەلەرى جاعدايدى كۇرت وزگەرتىپ جىبەرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە ۇزاق جىل اقش-تى «ەسىرتكىمەن ۋلاپ كەلە جاتىر» دەگەن جەلەۋمەن ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتىن ءوز رەزيدەنتسياسىنان اينالاسى جارتى-اق ساعاتتىڭ ىشىندە كىسەنمەن الىپ شىعىپ, تەرگەۋگە اكەتكەنى جاھاندىق ءتارتىپتىڭ جاڭارا باستاعانىن اڭعارتاتىنداي. كەلەسى كەزەك گرەنلانديانى كۇتىپ تۇر. پلانەتامىزداعى ەڭ الىپ ارالدى بىرەسە باسىپ الامىن, بىرەسە ساتىپ الامىن دەگەن امەريكا باسشىسى قايتكەن كۇندە دە ءوز جوسپارىن جاريالاپ قويدى. دەگەنمەن ارال قوجايىنى دانيا ولىسپەي بەرىسپەيمىز دەپ وتىر.
ال وزىمىزگە كەلسەك, ەلىمىز ساياسي رەفورمانى باتىل باستاپ كەتكەنى وزدەرىڭىزگە ءمالىم. بىراق ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ ىسكە اساتىن ۋاقىتى جاقىنداپ قالعانىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ءبىراز سەرپىلىس بولعالى تۇر. سونداي-اق بيىل بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتەتىنىمىز انىق. ايتالىق, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 1 قاڭتاردان باستاپ ەلىمىز ايماقتاعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى ەاەو-عا توراعالىق ەتە باستادى. 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىز – حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ (IFAS) توراعاسى. سونىمەن قاتار بيىل قازاقستان تۇركى ەلدەرىنىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ ءپالاتاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستايدى.