ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى ەڭسەرۋ مىندەتى

«ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ جاتىر. دەگەنمەن, مەنىڭشە, وزگەرىس قارقىنى باياۋ. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ باعالاۋىنشا, ەلى­مىزدى باقۋاتتى, ءتىپتى باي مەملەكەت دەپ اتاۋ­عا بولادى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سوعان قارا­ماستان, ەكونوميكامىزدا تەڭسىزدىكتەر ءالى دە ساق­تالىپ وتىر. ونىڭ ءبارىن شۇعىل رەت­­تەپ, ءتۇزۋ جولعا سالۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل جاع­­داي­دى بى­لەمىز, ونى جۇرتتان جاسىراتىن ويى­­مىز جوق. مۇنداي قيىندىقتى كوپتەگەن مەم­­لەكەت باسى­نان وتكەرىپ جاتىر. ءبىز ء«وسىم اۋرۋى» ما­سە­لەسىن مىندەتتى تۇردە شەشەمىز. ناق­تى جو­س­پارى­مىز بار», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى سۇحباتتا توق­تال­عان جايتتارعا ۇڭىلەيىك. اۋەلى, ينفلياتسيا دەڭگەيى وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. پرە­­زيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيانى ورشىتەتىن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – بيۋدجەت قارجىسىن ورىنسىز جۇمساۋ. سوندىقتان مەملەكەت ەندى اقشانى كەز كەلگەن جوباعا بولە بەرمەيدى. قاراجات تەك شىن مانىندە قاجەت سالالارعا باعىتتالۋى كەرەك. وسى ءۇشىن قاتاڭ بيۋدجەتتىك ءتارتىپ ەنگىزىلىپ وتىر. حالىققا سالماق تۇسپەۋى ءۇشىن قىس مەزگىلىندە تاريفتەردى ءوسىرۋ ۋاقىتشا توق­تا­تىلدى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت, ۇلت­تىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگى بىرىگىپ, 3 جىلعا ارنالعان ينفلياتسيانى تومەندەتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. ماقسات – باعانى ۇستاپ تۇرۋ ءارى ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن قورعاۋ.

پرەزيدەنت ەلدەگى ەكونوميكالىق تەڭ­سىزدىك تۋرالى دا اشىق ايتتى. كوپ ادام تابىس تاۋىپ ءجۇر. بىراق ول اقشا ينفلياتسياعا, يپوتەكاعا, بالالاردىڭ وقۋىنا, كۇندەلىكتى شىعىندارعا كەتىپ قالادى. ادام اۋىرىپ قالسا نەمەسە جۇمىسىنان ايىرىلسا, وتباسىنىڭ جاعدايى بىردەن قيىندايدى. وسىنى ەسكەرىپ, مەملەكەت بۇرىن زەينەتاقى جيناعىن باسپانا, وقۋ, ەمدەلۋگە پاي­دالانۋعا رۇقسات بەردى. الايدا بۇل مۇم­كىندىكتى الاياقتار پايدالانىپ كەت­كەن. «مەديتسينالىق قىزمەت» دەگەن جەلەۋمەن 200 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى زاڭسىز شەشىلگەن. سوندىقتان كەيبىر باعىتتارعا تىيىم سالۋعا تۋرا كەلدى.

بيزنەس تە قيىن جاعدايدا. كاسىپ­كەر­لەر جۇمىس ورىندارىن اشىپ وتىر, سالىق تولەيدى. بىراق نەسيە پايىزىنىڭ جوعارى بولۋى مەن اينالىم قاراجاتىنىڭ جەتىسپەۋى ولاردىڭ دامۋىن تەجەپ تۇر. بۇل ماسەلە دە مەملەكەت نازارىندا.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

EconomyKZ-ءتىڭ تاۋەلسىز ساراپشىسى ەرلان كاريموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز بىرنەشە ستراتەگيالىق سىن-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ەكو­نو­ميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باياۋ­­لادى. كورشى ەلدەر تاراپىنان باسەكەلەستىك كۇشەيدى. ينفرا­قۇ­رى­­لىم توزىپ جاتىر. ەنەرگيا تاپ­­شىلىعى سەزىلە باس­تادى. ال سۋ ماسەلەسى بولاشاقتا بۇدان دا كۇردەلى بولماق.

«ەلدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ءۇشىن باستى قاۋىپ – يمپورتتىڭ ءوسۋى. رەسەيمەن ساۋداداعى تەرىس سالدو 8,5 ملرد دوللاردان استى. ازىق تۇ­لىك يمپورتى 3,2 ملرد دوللاردان جوعارى. بۇل وتاندىق ءونىمدى نارىقتان ىعىستىرىپ جاتىر. وڭدەۋ سالاسىنا 10 جىلعا دەيىن 2,5 پايىزبەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ كەرەك. ەت ءسۇت, ماي, توڭ ماي باعىتتارىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋگە ءتيىس. شيكىزاتتى وڭدەۋگە تاپسىرعانى ءۇشىن سۋبسيديا كولەمىن ارتتىرۋ قاجەت. سوندا عانا زاۋىتتار تولىق جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەيدى, ال بۇل ازىق ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتەدى. سولتۇستىك جانە شەكارالاس ايماقتارداعى ۇيلەردىڭ 60 پايىزدان استامى 1991 جىلعا دەيىن سالىنعان. بانكتەر 50 جىلدان اسقان ۇيلەردى كەپىلگە المايدى. سونىڭ سالدارىنان يپوتەكا قولجەتىمسىز بولىپ وتىر, ال بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ قوزعالىسىن تەجەيدى. وتباسى بانك پەن قازاقستان حالقىنا قورى قاتىساتىن ارنايى باعدارلاما قاجەت. سولتۇستىك وڭىرلەرگە جەكە ليميت بەلگىلەۋ كەرەك. جىلدىق مولشەرلەمە 4 پەن 5 پايىز ارالىعىندا بولۋعا ءتيىس. جاستار مەن بيۋد­­جەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە باس­تاپقى جارنانى سۋبسيديالاۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار قۇرىلىس كوم­پانيالارىن ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ۇيلەر سالۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە ەنەر­گياعا قاتىستى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس 141 ملرد كۆت ساعاتقا جەتەدى. قازىرگى ءوندىرىستىڭ 80 پايىزى كومىر مەن گازعا تاۋەلدى. ال ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 60 پايىزدان جوعارى. باتىس وڭىرلەردە اپات ءجيى بولىپ جاتىر. رەزەرۆتىك قۋات جەتكىلىكسىز. وسى جاعدايدا شاعىن مودۋلدىك اتوم ەلەكتر ستانسالارىن دامىتۋ قاجەت.

«ەلىمىز ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەم­دە كوشباسشىلار قاتارىندا. ۇلە­سىمىز شامامەن 40 پايىز. بىراق ءوز اتوم گەنە­راتسيامىز جوق. قۋاتى 300 مۆت-قا دەيىنگى شاعىن مودۋلدىك رەاك­تور­لار قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى. كانادا, اقش جانە ۇلىبريتانيا تاجىريبەسى مۇنداي ستانسالاردى 4 نەمەسە 5 جىلدا سالۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. بۇل باعىتتا 2 نەمەسە 3 پيلوتتىق ءوڭىردى انىقتاپ, مەملەكەتتىك جەكە سەرىكتەستىك ارقىلى ارنايى قارجى قورى قۇرىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ۋراندى ەل ىشىندە پايدالانۋ قاجەت», دەيدى ە.كاريموۆ.

قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى عالي دىنمۇحاممەدتىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىل ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ساپالىق بەتبۇرىس كەزەڭى بولدى. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم شامامەن 300 ملرد دوللارعا جەتتى. ال ناقتى ەكونوميكالىق ءوسىم 6,5% دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ءوسىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مۇنايعا ەمەس, مۇنايدان تىس سەكتورلارعا سۇيەنۋى. ەكونوميكانىڭ ىشكى قۇرىلىمى قوز­عالا باستادى. قۇرىلىس سالاسى ايقىن العا شىقتى. ساۋدا سالاسى دا جوعارى قارقىن كورسەتتى. ونەركاسىپ ءون­دىرىسى دە ءوسىم كورسەتتى. ماشينا جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ازىق ت ۇلىك ءوندىرىسى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالدى.

«الايدا 2018–2019 جىلدارى ەل ەكو­نو­ميكاسىنىڭ نومينالدى كولەمى 180-185 ملرد دوللار ارالىعىندا بولدى. 2018 جىلى ءىجو شامامەن 179 ملرد دوللاردى, 2019 جىلى 181 ملرد دوللاردى قۇرادى. ناقتى ءوسىم جىلىنا ورتا ەسەپپەن 4-4,5 پا­يىز دەڭگەيىندە بولدى. ول كەزدە ءوسىم نەگىزىنەن شي­كىزات ەكسپورتى مەن ىشكى تۇتىنۋعا سۇيەندى. سول سەبەپتى 2025 جىلعى سەرپىلىس ءبىر جاعىنان بەيىمدەلۋ قابىلەتىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان قولدانىستاعى ەكونوميكالىق مودەل­دىڭ شەگىنە جاقىنداعانىن اڭعار­­تا­دى. ءوسىمنىڭ نەگىزگى كوزدەرى ءالى دە ىشكى سۇرانىس, بيۋدجەتتىك شىعىستار جانە ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بولىپ قالدى. بۇل الداعى كەزەڭدە جەكە ينۆەس­تيتسيالاردى, ونىم­دىلىكتى جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەي­­تۋ­دىڭ ماڭىزىن ارتتىرادى», دەدى پروفەسسور.

راسىندا ەكونوميكا وسكەنىمەن, حا­­لىقتىڭ قالتاسىندا بۇل ءوسىم نە­گە سە­زىلمەيدى دەگەن سۇراق تا بار. ع.دىنمۇحاممەد بۇل ماسەلەنى جالاقى دينا­مي­كاسىمەن تۇسىندىرەدى. 2018 جىلى ور­تاشا نومينالدى جالاقى 162 مەن 165 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولدى. دوللارمەن ەسەپ­تەگەندە 480 نەمەسە 500 دوللار دەڭگەيىندە ەدى. ناقتى جالاقى سول كەزدە ءىس جۇزىندە وسپەدى. 2025 جىلعا قاراي ورتاشا نومينالدى جالاقى 340 مىڭ تەڭ­گەدەن استى. تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە ەكى ەسەدەن ارتىق ءوستى. بىراق دوللارلىق بالامادا 370 پەن 380 دوللار شاماسىندا قالىپ قويدى. بۇل ايىرماشىلىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ السىرەۋى مەن جوعارى ينفلياتسيانىڭ جيناقتالعان اسەرىن كور­سەتەدى.