جىلقى تۋرالى ەلەۋلى كىتاپ

جيىنعا شارىپبەك امىر­بەكوۆ, ماناربەك مۇحا­مەدجانوۆ, تىنىشتىقبەك ابدىكا­كىم­ ۇلى, مۇحتاربەك قارپىق ۇلى, قۇسمىليا جىرعالى ۇلى, ەرجان جاۋباي جانە جەرگى­لىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.

جيناقتا قازاق جىلقىسىنىڭ ءتۇپ-تەگى, تابيعاتى, اناتومياسى مەن فيزيولوگياسى, ەكستەرەرى مەن كونستيتۋتسياسى عىلىمي تۇرعىدان باياندالعان. ەڭبەكتە سونىمەن قاتار كوشپەلىلەر وركەنيەتى, كونەتۇركى مادەنيەتى مەن ادەبيەتىندەگى جىلقى بەينەسى, قازاق تاريحىنداعى جىلقىنىڭ ماڭىزى, تۇرلەرى تولىق بەرىلگەن. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تىلگە تيەك ەتىپ, ارنايى تاپسىرما بەرگەن ەلدەگى جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى, ونى جاقسارتۋ تۇر­عىسىنداعى وي-پىكىرلەر وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلعان.

كىتاپ مازمۇنى قازاق حالقىنىڭ جىلقى ت ۇلىگىنە قاتىستى تانىمىن تەرەڭ­دەتە تۇسەرى ءسوزسىز. «جىلقى – اسىل ت ۇلىك», «كوشپەلىلەر وركەنيەتى جانە كونە تۇركى مادەنيەتى مەن ادەبيەتىندەگى جىلقى بەينەسى», «قازاق تاريحىنداعى جىلقىنىڭ ماڭىزى», «جىلقى شا­رۋاشىلىعى سالاسى», «ات سپورتى», «ات ۇستىندەگى ونەر», «سايات­شىلىق جانە ساياحات», «جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بولاشاعى» سەكىلدى بولىم­دەرىندە زووتەحنيا مەن يپپولوگيا عىلىمدارىنىڭ نەگىزدەرىمەن قاتار, قازاق دۇنيەتانىمىنداعى جىلقىتانۋ تۋرالى تۇسىنىكتەرى قامتىلعان. سو­نىمەن بىرگە جىلقى تۇقىمىن اسىل­داندىرۋدىڭ ناقتى عىلىمي ۇسى­نىستارى بەرىلگەن. ماسەلەن, سەمەي قالاسىندا بيوينجەنەريا ورتالىعىن اشىپ, جىلقى ونىمدەرىنە قاتىستى الەمدىك دەڭگەيدەگى سوڭعى عىلىمي جەتىستىكتەردى زەرتتەۋ, وتاندىق جانە شەت­ەلدىك عالىمداردى تارتۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن. سونداي-اق «جىلقى مۋ­زەيىن» اشۋ, تۇقىمدىق گەنەتيكانى تەرەڭ زەرتتەۋ, ساۋمال, قىمىز, جىلقى جالى مەن بيە شۋىنىڭ بيوحيميالىق قۇرامىن انىقتاۋ, ولاردان الىناتىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالارىن فارماتسەۆتيكا جانە كوسمەتولوگيا سالالارىندا قولدانۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋ جونىندە قۇندى پىكىرلەر ايتىلعان. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا زووتەحنيا جانە يپپولوگيا ماماندارىن دايارلاۋ, اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ دا باستى نازاردا.

كىتاپ اۆتورلارى – قوعام قاي­راتكەرى ايبەك كارىموۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, عالىم قايرات يسحان. تۇساۋكەسەر بارىسىندا ايبەك ءمۇتالاپحان ۇلى ەڭبەكتىڭ ءار تاراۋىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, نەگىزگى يدەياسى مەن عىلىمي-تانىمدىق ماڭىزىنا توقتالدى. ال قايرات يسحان ءوز سوزىندە بۇل ەڭبەك كوپجىلعى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىسى ەكەنىن جەتكىزدى.

– بۇل كىتاپتا جىلقىنىڭ سەلەكتسياسى, زووتەحنياسى, فيزيولوگياسى, اناتومياسى عانا ەمەس, قازاقتىڭ باتىرلار جىرى, كۇيى مەن ءانى, تاسقا قاشالعان جىلقى بەينەلەرى سەكىلدى رۋحاني مۇرالار دا ءبىر ارناعا تو­عىستىرىلدى. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن باسشىلىعى زور قولداۋ كورسەتتى, – دەدى ول.

بۇعان قوسا ول سەمەي وڭىرىندەگى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەتىس­تىكتەرىن دە جىپكە تىزگەندەي ايتتى. 2022 جىلى «بەسقاراعاي» زاۋىتتىق ءتيپى, ال 2024 جىلى مۇعالجار جىلقى تۇقىمىنىڭ «ەرتىس» زاۋىتتىق ءتيپى اپروباتسيادان وتكەنىن مالىمدەدى. «قازىر ەلىمىزدە 4 ميلليوننان اسا جىلقى بولسا, سونىڭ باسىم بولىگى سەمەي وڭىرىندە وسىرىلەدى», دەيدى ق.يحسان.

ونىڭ ايتۋىنشا, كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتۋىنىڭ دە سيمۆوليكالىق ءمانى بار. سەبەبى ەلىمىزدە العاش جىلقى شارۋاشىلىعى جونىندە عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازعان عالىم باي­دوللا سادىقوۆ وسى وقۋ ورنىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن.

سونىمەن بىرگە جيىندا بايدوللا حامزا ۇلى اتىندا تسەح اشۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىلىپ, بۇل باستاما الداعى ۋاقىتتا شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇزەگە اساتىن بولدى. وسى ورايدا كاسىپكەرلەر – اسقار داناباەۆ پەن حابيدۋللا مۋكينوۆ اتالعان تسەحتى قاجەتتى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋعا دەمەۋشىلىك جاسايتىنىن ايتىپ, عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىراتىن يگى ءىستى قولدايتىندارىن جەتكىزدى.

– الداعى 2026 جىل – جىلقى جىلى. بۇل – قولىنا قۇرىق ۇستاپ, كوكىرەگىنە جىلقى كيەسى سىڭگەن, رۋحىن ارعىماقتار ءدۇبىرى وياتقان حالقىمىز ءۇشىن ەرەكشە جىل. قولىمىزعا تيگەلى وتىرعان «جىلقى ت ۇلىگى» جيناعى وسى جىلدىڭ سيمۆولى رەتىندە ەڭ جاقىن, ەت جاقىن ادامدارعا سىيعا بەرىلۋگە دە تاپتىرماس سىيلىق بولارى انىق. كىتاپتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, جىلقىتانۋعا قاتىستى بارلىق سالانى قامتىعاندىقتان, ءسىز جىلقى اناتومياسىن سىرتتاي تانىپ قانا قويماي, حالىق اۋىز ادەبيەتى نۇسقاسىنداعى جىلقى اناتومياسىن قاتار وقي الا الاسىز, – دەيدى جۋرناليست ەرجان جاۋباي.

ۇلت رۋحانياتى مەن عىلىمدى ۇشتاس­تىرعان «جىلقى ت ۇلىگى» كىتابى – قازاقتىڭ جىلقىعا قاتىستى تانىمىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن, بولاشاق عىلىمي ىزدەنىستەرگە جول اشاتىن قۇندى ەڭبەك بولماق.

اباي وبلىسى