تولەم ازايدى, شىعىن كوبەيدى: ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ جاعدايى قانداي؟

نارىق نەگە ءتيىمسىز بولىپ بارادى؟

ۇلتتىق بانك پەن ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, مىندەتتى اۆتوساقتاندىرۋ بويىنشا تولەمدەر كولەمىنىڭ ءوسۋى جينالاتىن ساقتاندىرۋ سىيلىاقىلارىنىڭ وسىمىنەن ايتارلىقتاي وزىپ كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان شىعىندىلىق كوەففيتسيەنتى 100%-عا قاراي بەت الدى. Ranking.kz مالىمەتىنشە, بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا سىيلىاقىلار 2024 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 18%-عا وسسە, تولەمدەر كولەمى بىردەن 34%-عا جۋىق ارتقان. بۇل اراقاتىناستىڭ الشاقتىعى بۇرىن دا بايقالعان: ماسەلەن 2024 جىلى سىيلىاقىلار نەبارى 0,6%-عا, تولەمدەر 31%-عا وسكەن.

مۇنداي ديناميكا قازىرگى تاريفتەردىڭ ناقتى شىعىنداردى جاپپايتىنىن كورسەتەدى. ماسەلەن, 2019 جىلى تولەمدەر سىيلىاقىلاردىڭ اراقاتىناسى شامامەن 39% بولسا, 2025 جىلدىڭ قازانىنا قاراي بۇل كورسەتكىش 76%-عا جەتكەن. بەس جىل بۇرىن سىيلىاقى ءتۇسىمى 76,7 ملرد تەڭگە, تولەم 29,7 ملرد تەڭگە بولسا, بيىل سىيلىاقى 113,8 ملرد تەڭگەگە جەتىپ وتىر. دەمەك, تاريفتەرگە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلمەسە, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى زالال جيناقتاپ, نارىقتىڭ جۇيەلى تاۋەكەلدەرى ارتا تۇسپەك. 

دوللاردىڭ قۇنسىزدانۋى نارىقتاعى باعاعا قالاي اسەر ەتتى؟

قازاقستان ساقتاندىرۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەكتەرى دە جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن راستايدى. 2020-2024 جىلدار ارالىعىندا بۇل سالاداعى شىعىندىلىق 46%-دان 87%-عا دەيىن وسسە, 2025 جىلدىڭ جەتى ايىندا 96%-دى قۇرادى. بۇعان جول اپاتىنىڭ جيىلەۋى, ونىڭ ىشىندە ادام ولىمىمەن اياقتالاتىن وقيعالاردىڭ 2 ەسەدەن استام ارتۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر.

ۇلتتىق بانكتىڭ ستاتيستيكاسى كەلىسىمشارتتاردىڭ بۇزىلۋىن جانە قايتارىلعان سىيلىقاقىلاردى ەسەپكە المايدى. ەگەر وسى فاكتورلار مەن رەزەرۆتەردى, كومپانيالاردىڭ ءىستى جۇرگىزۋ شىعىندارىن قوسساق, ناقتى شىعىندىلىق دەڭگەيى الدەقايدا جوعارى. مەملەكەتتىك كرەديتتىك بيۋرونىڭ (مكب) دەرەگىنشە, اسىرەسە جەكە تۇلعالار سەگمەنتىندە (ۋاقىتشا كىرگەن كولىكتەردى ەسەپتەمەگەندە) شىعىندىلىق كوەففيتسيەنتى 2024 جىلى 100%-دان اسىپ جىعىلعان. ءدال وسى سەگمەنتتەگى تەڭسىزدىك جالپى نارىققا ۇلكەن قىسىم جاساپ وتىر.

نارىقتىڭ تارىلۋى جانە «ەۋروپروتوكول» اسەرى

شىعىندىلىقتىڭ ارتۋى اياسىندا كقي اقجمس سەگمەنتىنىڭ ساقتاندىرۋ نارىعىنداعى ۇلەسى دە قىسقارىپ كەلەدى. 2019 جىلى ول نارىقتىڭ 15% يەلەنسە, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 7,4%-عا دەيىن تومەندەدى. الايدا تولەمدەر قۇرىلىمىندا بۇل سالا ءالى دە 23-25% ۇلكەن جۇكتەمەنى ارقالاپ وتىر. ساقتاندىرۋمەن قامتۋ دەڭگەيى دە كەمىگەن: 2023 جىلدىڭ باسىندا اۆتوپاركتىڭ 100%-ى ساقتاندىرىلسا, 2025 جىلدىڭ شىلدەسىندە بۇل كورسەتكىش 78%-عا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن. بۇل سەكتوردىڭ ساقتاندىرۋشىلار ءۇشىن ءتيىمسىز بولا باستاعانىنىڭ ايقىن بەلگىسى.

بۇل جاعدايعا جول اپاتتارىنىڭ كوپتىگى مەن ستو قىزمەتتەرى مەن قوسالقى بولشەكتەردىڭ قىمباتتاۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. مكب مالىمەتىنشە, 2023 جىلى 94,3 مىڭ تولەم جاسالسا, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 131,5 مىڭعا ء(وسىم 50%) جەتكەن. ال بيىلعى 9 ايدا 108 مىڭ تولەم جاسالدى.

سونىمەن قاتار 2024 جىلى ىسكە قوسىلعان «ەۋروپروتوكول» جۇيەسى ۇساق اپاتتاردىڭ ۇلكەن قاباتىن اشتى. 2025 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىنا دەيىن «ەۋروپروتوكول» ارقىلى 39,5 مىڭ وقيعا تىركەلگەن. اسىرەسە استانا, شىمكەنت, اقتوبە جانە قاراعاندى وبلىستارىندا كورسەتكىش جوعارى. «ەۋروپروتوكول» راسىمدەۋدى جەڭىلدەتكەنىمەن, ۇساق بىراق ءجيى شىعىندار ارقىلى نارىققا جۇيەلى قىسىم جاساپ, تولەمدەردىڭ سىيلىقاقىعا قاتىستى ءوسىمىن جىلدامداتىپ جىبەردى. وعان جىل سايىنعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ قىمباتتاۋىن قوسىڭىز.

زاڭنامالىق باستاما: حاوس پا, الدە قورعاۋ ما؟

وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنىڭ ءليميتىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ۇسىندى. ماقسات – جول اپاتىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ. ارينە, بۇل مەملەكەتتىك تۇرعىدان وتە ماڭىزدى ءارى يگى باستاما. بىراق بۇل ۇسىنىس بازالىق ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىن ء(تاريفىن) وزگەرتپەستەن ۇسىنىلىپ وتىر. Ranking.kz مالىمەتىنشە, كقي اقجمس بويىنشا بازالىق تاريف 2003 جىلدان بەرى, ياعني 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى وزگەرگەن جوق.

ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, تاريفتىك ساياساتتى رەفورمالاماي جانە رەزەرۆتەۋ تەتىگىن جاساماي تۇرىپ ليميتتەردى ءوسىرۋ ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ وراسان زور شىعىنعا باتۋىنا جانە بۇكىل سەكتوردىڭ تۇراقسىزدانۋىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ليميتتەردى كوتەرۋ ازاماتتار ءۇشىن پايدالى بولعانىمەن, ول تاريفتەر مەن رەزەرۆتەۋ جۇيەسىن كەشەندى تۇردە قايتا قاراعان جاعدايدا عانا نارىققا قاۋىپ توندىرمەيدى. ايتپەسە ساقتاندىرۋ نارىعىندا قارجىلىق تۇراقسىزدىق بولىپ, سەكتوردىڭ جۇيەلى جۇمىسى بۇزىلۋى ىقتيمال.