ايتماتوۆ الەمى تۋرالى بىرەر ءسوز

العاشقى جانە سوڭعى كەزدەسۋ

شىڭعىس ايتماتوۆ جونىندە ءسوز باستاعاندا ويىما ەكى وقيعا ورالادى. ول – ايتماتوۆتى العاشقى ءھام سوڭعى رەت كورگەن كۇنىم. بۇل وقيعا جادىمدا ابدەن جاتتالعان, كوكىرەگىمدەگى وشپەيتىن ەلەس­تەي سەزىلەدى. 1975 جىل. جاز. سول جىلى مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا اتتاندىم. اتتەستات «5», «4» دەگەن باعاعا تولى. مەكتەپتى جاقسى اياقتاعان ەدىم. وقۋدا ۇزدىك بالاعا بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىگى اشىق تۇرعانداي, تاپسىرسام بولدى ءوتىپ كەتەردەي سەزىمدە ءجۇردىم.

«شۋ» دەگەندە ماسكەۋگە قاراي باعىت الىپ, كينوشى بولامىن دەگەن ۇمىتپەن قازىرگى رەسەي مەم­لەكەتتىك كينەماتوگرافيا ۋني­ۆەر­سي­تەتىنە (بۇرىنعى ۆگيك) تارتتىم. ەندى مىنە, وڭىمدە دە, تۇسىمدە دە ارمانداعان اتاقتى ۆگيك-ءتىڭ بوساعاسىندا تۇرمىن. ۆاحتاداعى اپايدىڭ: «مولودوي چەلوۆەك, بىلا بى حوروشو, ەسلي ۆى ەششە چەرەز نەدەليۋ پريشلي. ەكزامەنى داۆنو زاكونچيليس. ەزجايتە دوموي, سلەدۋيۋششي گود پريەدەتە», دەگەن ءسوزى توبەمنەن مۇزداي سۋدى قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. سويتسەم, ەمتيحانداردىڭ بىتكەنىنە ەكى كۇن بولىپتى. ءاپ-ساتتە اسقاق كوڭىلدىڭ جاپىراقتارى ساۋ­دىراپ توگىلە باستادى. فرۋنزەگە (قازىرگى بىشكەك قالاسى) قايتا ورالدىم…

مەنسىنبەي, مۇرنىمدى شۇيىر­گەن فرۋنزەنىڭ وقۋ ورىندارىنا بارىپ باق سىناماق بولدىم. سولاي­شا قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە تاپسىردىم. تاپسىرسام بولدى ءوتىپ كەتەمىن دەگەن كوڭىلىمدەگى جەلىك ءالى دە كۇشىندە. جوقتان گورى جاقسى عوي دەپ وسى وقۋ ورنىنا كەلدىم. تاريحتان – 5, ادەبيەتتەن – 5, اعىل­شىن تىلىنەن – 4, شىعارمادان (سوڭعىسى) – 2 الدىم. وپىرىلىپ تۇسكەن جارداي بولىپ ەڭسەم ءتۇسىپ كەتتى. كوكىرەگىمدى كۇيدىرىپ, اشى­­تىپ بارا جاتقان «اكىمنىڭ سۇلتانى قۇلاپ قالىپتى» دەگەن ءسوز.

وقۋدان جولىم بولمادى. كوڭىلىم قۇلازىپ فرۋنزەنىڭ ماركس پەن ەنگەلستىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعان گۇلزار بويىمەن كەلە جاتسام, ءوڭىم بە, ءتۇسىم بە, الدىمدا شىڭعىس ايتماتوۆ تۇر. جالعىز. كوستيۋمىن قولىنا بۇكتەپ ءىلىپ العان. ويلى. ايتماتوۆتىڭ ءوزى. تىلدەن قالدىم. ءىشىم الاي-دۇلەي. ايتماتوۆ جانىمنان ءوتىپ كەتتى. ارتىنان قالشيىپ قاراپ قالدىم. ماعان بۇرىلاتىنداي قاراپ قالدىم دا, دەرەۋ ەسىمدى جيىپ ونىڭ ارتىنان ەرە جونەلدىم. باسقان ىزىنە ەرىپ كەلەمىن. سابىلىسقان ستۋدەنت قىزدار, ادامدار ءوتىپ جاتىر. بارلىعى سالەمدەسىپ, ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن شىڭعىس اعاعا قا­رايدى. ول دا سالەمدەسىپ, ءارى قاراي كەتىپ بارادى.

ەسكى الاڭنان ءوتتى. سوڭىنان ەرىپ, ون بەس قادام كەيىن كەلە جاتىرمىن. نەگە كەلە جاتقانىمدى دا بىلمەيمىن. جاڭاعى ستۋدەنت قىزدار قۇرلى امانداسسام سالەمىمدى الار ما ەدى؟ شىڭعىس اعا ۇلكەن ەسىكتىڭ ارعى جاعىنا كىرىپ كەتتى. ەسىكتىڭ ماڭدايشاسىندا «مينيستەرستۆو كۋلتۋرى كيرگيزسكوي سسر» دەپ جازىلىپ تۇر ەدى. شىعىپ قالا ما دەپ الاڭداپ كۇتىپ تۇرمىن. شىعا سالا ۇشىپ بارىپ سالەم بەرمەكپىن. الايدا شىقپادى. كوپ بوگەلدى. بۇل كۇن مەن ءۇشىن وزگەشە بولدى.

كىتاپتارىن ءبىرىن قالدىرماي ىزدەپ ءجۇرىپ وقىعان سۇيىكتى جازۋشىم ايتما­توۆتى كوردىم. ەندى ۆگيك تە, تاريح فاكۋلتەتى دە تۇككە تۇرماي قالدى. ايتماتوۆتى كورسەم دەگەن بالا كۇنگى ارمانىم ورىندالىپ, وقۋدان قۇلاسام دا اۋىلعا «ايتماتوۆتى كوردىم» دەپ بارا­­­تى­نىمدى ويلاعان سايىن قۋانىشىم قوينىما سىيمادى.

ءسويتىپ, 1975 جىلدىڭ جازىندا شىڭعىس ايتماتوۆتى ءبىرىنشى رەت كوردىم. 2008 جىلدىڭ 11 ماۋسى­مى ايتماتوۆتى كورگەن اقىرعى كۇنىم. جازۋشىنىڭ سۇيەگى ارنايى ۇشاق­پەن «ماناس» اۋەجايىنا اكە­لىندى. مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرا­مىندا (ول كەزدە قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسى مادەنيەت ءمينيسترى ەدىم) ايتماتوۆتىڭ سۇيەگىن توسىپ الۋ­عا باردىق. سول ۋاقىت, سول مينۋت سانامدا ساقتالماعان. وعان جۇ­رەك­­تى ەزگ­ەن قاي­عىدان مۇلدەم ورىن جوق ەدى.

ۇشاقتىڭ جۇك تيەيتىن جاعى اشىلىپ, ەمەن اعاشىنان جاسالعان تابىت كورىندى كوزىمە. جۇرەگىم «بۇلك» ەتە قالدى, «مەنىڭ ۇستازىم» وسى ەمەن تابىتپەن كەلدى.

باياعى ايتماتوۆتىڭ ارتىنان بۇرىلىپ قاراپ قالا ما ەكەن دەپ ۇزاق ەرگەن ارىق, بەتىن بەزەۋ باسقان, ۇزىن بويلى ءوزىمدى ەسكە الدىم. سول كەزدە قالاي «امانسىز با, اعا» دەپ ايتا الماسام, قازىر دە ءدال سولاي نە ايتارىمدى بىلمەي, باتا الماي, جەرگە, اسپانعا, اينالاما قاراپ تۇردىم. بۇكىل الەمىم, بۇكىل دۇنيەم, بۇكىل ءومىر وسى ەمەن تابىتتىڭ ىشىندە جاتتى.

 

اتا بەيىت...

مەدەت سادىرقۇلوۆ...

شىقاممەن ەڭ سوڭعى رەت شوڭ-ارىقتا, بايىمبەت مۇراتاليەۆ جەز­دەمنىڭ ۇيىندە جۇزدەستىك. ارا­مىز­دا اقساقالداردان ومورباي ناربەكوۆ, داۋلەتبەك شالدى­بەكوۆ بار ەدى. شىقام بۇل داستار­قان­عا كەشى­گىپ كەلدى. ول كىسى كەلگەن سوڭ ورتا­مىز تولىپ, ءۇيدىڭ ءىشى نۇرعا بولەن­گەندەي بولىپ كەتتى. شىقام­نىڭ وڭ جاعىندا وتىردىم. ۇلى ادام­نىڭ ۇلىلىعى كىشكەنتاي عانا دۇنيە­دەن بايقالىپ قالادى عوي, جا­رىقتىق, سول جەردە وتىرعان ۇلكەن-كىشىنىڭ بارلىعىنان كەشى­رىم سۇراپ, «مەنى كۇتپەي باستاي بەر­­مەپسىڭدەر, مادەني مينيستر» دەپ قالدى.

شىقاڭدى كۇتۋدىڭ دە راحاتى بار ەكەنىن سوندا سەزىندىك. جارىقتىق سول داستارقانداعى ۇركەردەي توپ­قا قۇرمەت كورسەتىپ, وتە تەرەڭ سوزدەر ايتتى. ونىڭ ءسوزى داستارقان اينالاسىنداعىلارعا عانا ەمەس, الەمگە ايتىلىپ جات­قان­داي كورىندى. ءار ءسوزى جەردىڭ ءوزى كوتەر­گىسىز سالماقتى ەدى. الەم­نىڭ ءسوزىن ايتىپ تۇرىپ, ونى قارا­پايىم تۇرمىسپەن, وسى جەردە وتىرعان ءار كىسىمەن بايلانىستىردى. ۇلىلىعىنىڭ وزىندە ۇلكەن قاراپايىمدىلىق تۇردى. شىقام اق باتاسىن بەردى دە, ساپارعا اتتانىپ كەتتى. ساپار الدىندا ءبارىمىز شىقاڭمەنەن سۋرەتكە تۇستىك. قولىن الىپ, جانىندا تۇرىپ, زور ماق­تانىشپەن سۋرەتكە تۇستىك. بىراق بۇل سۋرەت شىقاممەن تۇسكەن سوڭعى سۋرەت ەكەنىن بىلگەن جوقپىز.

شىقام الماتىدا ءتورت-بەس كۇن ايال­داپ, ءارى قاراي قازانعا كەتەتىنىن ايتتى.

* * *

2008 جىلدىڭ 10 ماۋسىمى شىقامىزدىڭ دۇنيە سالعان كۇنى… بۇل كۇن ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە قايعىلى كۇن, ەسكە الۋ كۇنى. سۋىق حابار دۇنيەگە تارالدى, دۇنيە شىقامدى جوقتاپ قالدى, سول كۇنى مەنى مەدەت شوقان ۇلى شاقىردى (پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسى م.سادىرقۇلوۆ). ءبارىمىز قارا جامىلىپ, قايعى جۇتقانبىز. مەدەت شوقان ۇلىنىڭ كابينەتىنە كىردىم. ءاردايىم «كىر, دوروگوي!», دەپ توسىپ الاتىن مەدەت شوقان ۇلىنىڭ نە ايتاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى. وتىر دەگەندەي ورىندىقتى نۇسقادى. ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ بارىپ ءتىل قاتتى.

مەدەت شوقان ۇلىمەن «شىقام­دى قاي جەرگە قويامىز؟» دەگەن ماسەلە جونىندە سويلەستىك. كابينەتتەن اۋىر جۇك ارقالاعانداي شىقتىم.

كۇنى بويى ويلاندىم, تۇندە دە كوز ىلمەدىم. شىقامنىڭ كىتاپ­تا­رىن الدىما قويىپ, قايتا كوز جۇگىرتىپ وتكەندەي بولدىم. «سامان­شىنىڭ جولى» پوۆەسىندەگى:

«وتەتس, يا نە زنايۋ, گدە تى پوحورونەن.

پوسۆياششايۋ تەبە, تورەكۋلۋ ايتماتوۆۋ...»,

دەگەن ەپيگرافىن كوزىم شالىپ قالدى. بۇل ءسوزدى وقىدىم دا, ىشىمنەن «تاپتىم» دەگەندەي بولدىم. مەدەت شوقان ۇلى «ۇسىنى­سىڭ­دى دالەلمەن ايتىپ بەر» دەگەن. ءبىرىنشى ارگۋمەنت, ەپيگراف, ەكىنشى, اتاسى تورەقۇلدىڭ سۇيەگى قويىلعان – اتا بەيىت, ول جەردى «اتا بەيىت» دەپ شىقامنىڭ ءوزى اتادى ەمەس پە؟ «اتاسى (اكەسى) جاتقان جەرگە ۇلى دا بەرىلەدى» دەگەن تۇسىنىك بار... بۇل ارگۋ­مەنتتىڭ ءمانىسى تەرەڭ كورىندى ماعان.

مەدەت شوقان ۇلى ۇنەمى ءبىر عانا ەمەس, بىرنەشە نۇسقانى تالاپ ەتەتىن. بۇدان باسقا ءۇش نۇسقام بولدى. ەرتەسى تاڭەرتەڭ مەدەت شوقان­ ۇلى­نىڭ كابينەتىنە كەلدىم.

– نۋ, چو... ۇسىنىستار بار ما؟ – دەدى مەدەت شوقان ۇلى. كەشەگى ارگۋمەنتتىڭ ءبارىن نۇسقالارىمەن ايتىپ بەردىم. شوقان ۇلى ورنىنان تۇردى دا ءبىر قولىن قالتاسىنا سالىپ (ول كىسىنىڭ وسىنداي ادەتى بار):

– اتا بەيىت. ينتەرەسنو, – دەپ قال­دى ويلانىپ. ستراتەگ ادام ەكەن, ەكىن­شى نۇسقا تۋرالى اۋزىن دا اشقان جوق.

– مەن وندا بۇل ۇسىنىستى بىرىنشىگە بەرەيىن. قانداي جاۋاپ بولادى. جدي, – دەپ قىسقا قايىردى.

وسى كۇنگە دەيىن مينۋت, ساعاتى ەسىمدە, تۇنگى ساعات 21:13-تە مەدەت شوقان ۇلى قوڭىراۋ شالدى.

– پەرۆىي ودوبريل... ەرتەڭ ەرتەمەن اتا بەيىتتى كورىپ كەل, قاي جەرىنە قويامىز. تۇس­­تەن كەيىن بارلىعىمىز بارىپ تاعى كورەمىز, – دەدى. شىقام اكەسى تورەقۇل ايتماتوۆ جاتقان, ءوزى «اتا بەيىت» دەپ ات بەر­گەن, قىرعىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى جاتقان جەر­گە جەرلەندى. توپىراق سول جەردەن بۇيىر­دى…

 

ۇستاز

الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيىنىڭ كىرە بەرىسىندە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «ۋ مەنيا ەست دۆە ناتسيونالنىە سۆياتىني س كوتورىم يا ەدۋ ۆ درۋگيە سترانى س كوتورىم پەرەستۋپايۋ پوروگ درۋگيح نارودوۆ. ەتو – «ماناس» ي مۋحتار اۋەزوۆ. ەتو سيمۆولى مويح نارودوۆ» دەگەن ءسوزى جازىلىپ تۇرادى. مۇراجاي ۇيگە كىرگەندەگى تاۋ تۇلعانىڭ جۇرەككە ەڭ جاقىن ءسوزى وسى.

بۇل دا شىقامنىڭ ۇلى قاسيەتى. بۇل تۇسىنىكتەر ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ كوپىرى سىندى. ونەر ونەردەن تۋىندايدى. وسى تۇستا ۇستازدىڭ پارقىن, باعاسىن شىنايى شاكىرتتەر العان ۇلگىسى ارقىلى ونى اسپەتتەپ كەلگەن. بۇل ولمەيتىن, وشپەيتىن كونە مادەنيەت فەنومەنى. شىقامىز ماناسپەن اۋىزدانىپ, ماناسپەن ءومىر ءسۇردى, ماناس ونىڭ التىن اياعى بولدى, ماناستان ماڭگىلىكتىڭ قۇدىرەتىن الدى. ماناس دەپ باسىن ءيدى, ماناسقا ءومىرىن ارنادى.

بۇل قاسيەت وعان ۇستازى – مۇحتار اۋەزوۆتەن ميراس بولدى. ماناستىڭ ەمەس, قىرعىزدىڭ باسىنا اۋىر كۇن تۋىپ تۇر­عان­دا مۇحتار اۋەزوۆ ۇلى ەپوسىمىزدى قورعاپ, قىرعىز ءۇشىن تاۋداي ەڭبەك ءسىڭىردى. سوندا ماناستىڭ «زياندى» ەكەنىن ايتىپ, قولامتانى ۇرلەگەندەر ءوز ارامىز­­دان شىققان جوق پا؟ ول عانا ەمەس ايتماتوۆتى دا قۋدالاپ, تامىرىنا بالتا شاپپاق بول­عان­دا جاس ايت­ما­توۆتىڭ تالابىن قولداپ, دەم بەرىپ باسىن بايگەگە تىككەن مۇحتار اۋەزوۆ ەدى.

بايىرعى تاريحتا بارىسبەك قاعان قۇرعان قىرعىز قاعاناتى دا ءوز ىشىمىزدەن شىققان ساتقىنداردىڭ كەسىرىنەن تالقان­دا­لىپ, ەكى عاسىر ەلىمىزدىڭ ەسى اۋىپ, ەسەڭگىرەپ قالعان جوق پا؟ «قىرعىزدىڭ جاۋى قىرعىز» دەگەنگە سەنگىم كەلمەيدى. سويتسە دە ىشتەن شىققان جاۋلار نەشەمە مىقتىنىڭ تۇقىمىن قۇرتپادى ما؟

ۇلت بولعاننان كەيىن ۇلتتىڭ رۋحى, ۇلتتىڭ كوسەمى بولۋ كەرەك. ول – ايتماتوۆ. تالاسسىز. وعان تاس اتقاندار دا ارامىزدا جوق ەمەس. كيەلىنىڭ كيەلىلىگىن بىلمەگەن نە دەگەن جايداق ەل بولىپ بارامىز؟

ءاربىر ەلدە كيەنىڭ سيمۆولى بولادى, ول ءبىز ءۇشىن – ماناس, ول – ايتماتوۆ.

ۇستاز – بۇل تۇسىنىك ءبىزدىڭ ۇلتتىق كۋلت بولعان. دۇنيە ۇستازدىڭ اينا­لاسىندا اينالىپ, ءبىز ودان ءتالىم, ونەگە, سىباعا العانبىز. بۇل – قىر­عىزدىڭ قانىنا بىتكەن تابيعي اكادەمياسى.

شىقامنىڭ دانالىعى ءوز ۇستاز­­­دارىن قاسيەت تۇتىپ, ولار­دىڭ دۇنيە­تانىمىن ءاردايىم قاس­تەرلەپ كەلگەنىندە بولار. بالكىم ايتماتوۆتىڭ ايتماتوۆ بولعانى­نىڭ سىرى دا وسىندا شىعار. ۇستازى دا جوق, ۇستانىمى دا جوق, سىي­لا­عانى دا جوق, ەس تۇتقانى دا جوق, سەنىمى دە جوق بۇل زاماننان قايتىپ شىعار ەكەنبىز؟ كيەلى كىتاپتا: «ەگەر سەنىڭ ۇستازىڭ جوق بولسا, دەمەك سەنىڭ ۇستازىڭ شايتان», دەلىنەدى. ايتماتوۆ ءاربىرىمىزدىڭ ۇلى ۇستازىمىزعا اينالعاندا عانا قاراعاي باسىن شورتان شالعان بۇل زاماننىڭ جارىق كوشەسىنە شىعامىز...

 

قالامگەر قاعيداسى

شىڭعىس تورەقۇل ۇلى جاڭا عانا ەلشىلىك قىزمەتتەن (ەۋروپادان) بىشكەككە قايتىپ كەلگەن كەز. ءبىر ەكى كۇن عانا بولعان شىعار. كابينەتكە ەسىكتى سىرت ەتكىزىپ اشىپ حاتشى قىزىم كىرىپ كەلدى. الابۇرتىپ العان. دەمىن ارەڭ الىپ, ساسقالاقتاپ تۇر. 

– سۇلتان اكىم ۇلى, شىڭعىس ايتماتوۆ كەلدى. قابىلداۋدا وتىر, – دەدى. حاتشى قىزدىڭ سوزىنەن كەيىن ورنىمنان اتىپ تۇردىم. ۇلكەن كىسىنىڭ قابىلداۋىمدا تۇرىپ قالعانى ءۇشىن قاتتى قىسىلىپ بارامىن. كەيىن حاتشى قىزعا «شىڭعىس اعانى بىردەن الىپ كىرمەدىڭ بە؟» دەدىم. سويتسەم شىقام: «جۇمىس ىستەپ جاتقان ادامدى الاڭداتىپ قويمايىن, اۋەلى سەن كىرىپ ايتىپ شىق, قىزىم», دەپتى.

شىقاممەن جىلى ۇشىراسىپ كابينەتكە كىردىك. الىپ جازۋشى ەڭ الدىمەن حال سۇراسىپ, قابىرعادا ىلىنگەن كارتينالارعا كوز جۇگىرتتى دە, ءوزىنىڭ سۋرەتىن كورىپ «مىنا سۋرەتتە جاسىراق كەزىم ەكەن», دەپ قويدى.

– ميد-تەن كەلە جاتىر ەدىم, ەكى ءىستى بىردەن بىتىرەيىن دەگەن ويمەن مادەنيەت مينيسترى­نە دە سوعا كەتەيىن دەپ كەلىپ قالدىم, – دەدى شىقام.

شىقام الىس جولدان, ەۋروپادان جاڭا كەلگەن كەزى. ونى دا جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرىنەن قوزعاپ, ورنىنان العاندارىن ءجون كورمەي جۇرگەنمىن. شىقام ەۋروپاداعى قارايعان شارۋانى تىندىرىپ جۇرگەن. ول جاقتاعى قادىرىن ءوز كوزىمىزبەن كورگەنبىز.

شىقام ءبىراز شارشاڭقى سەكىلدى. الدە قىزمەتتەن كەتكەندىكتەن بە, ماعان سولاي كورىنگەن. ونىڭ كوڭىل كۇيى, اۋانى, ىشكى دۇنيەسى ماڭدايىندا جازىلىپ تۇردى. سودان با ەكەن, ەلشىلىك قىزمەتى تۋرا­لى بىردەڭە ايتۋعا ءداتىم جەتپەدى.

– سىزدەن كوپتەن بەرى سۇراعىم كەلىپ جۇرگەن ءبىر جاي بار ەدى, – دەدىم كەيىن ءبىر جولىققاندا. شىقام توقتاي قالىپ «سۇرا…», – دەدى.

– گازەتتە, انا جاق, مىنا جاقتا جازعانداردى وقيسىز با؟ – دەدىم. شىقام بۇل سۇراعىما كۇرسىنىپ الدى دا, «وقىماسام دا تانىستارىم ايتادى», دەپ قالدى.

ءسوز ىڭعايى سول كەزدەگى شىقامدى قارالاعان ماقالالار بولاتىن. كەيبىر جازۋشىلار, گازەتتەر, سارى اۋىز بالاپاندارعا دەيىن شىقامنىڭ ء«جاميلاسىنان» باس­تاپ, جەكە باسىنا دەيىن ءسوز قىلىپ, ۇلى ادامنىڭ اتىنا كولەڭكە تۇسىرۋگە ارەكەت قىلىسىپ جاتقان. «وسى كەر اۋىزدارعا جاۋاپ بەرىپ قويمايسىز با, بۇل باسقا شىققاندىق…» دەدىم دە, شىقامنىڭ قايتادان قاتتى كۇرسىنگەنىن كورگەننەن كەيىن جەرگە كىرىپ كەتە جازدادىم. جەر جارى­لىپ كەتكەن جوق. شىقام ماعان جالت قارا­دى دا, توقتاي قالىپ بىلاي دەدى, سول ءسوز ءالى قۇلاعىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى:

– سۇلتان, ايتشى, مەن سوناۋ بيىكتە ۇشىپ جۇرگەن بۇركىت بولسام, باق-باق ەتىپ باتپاقتان باسقانى كورمەگەن باقالاردىڭ دەڭگەيىنە تۇسەيىن بە؟ بۇركىتتىڭ شىندىعىن دا, باقانىڭ باقىلداعانىن دا جاراتقان ءبىلىپ تۇرادى. شىندىقتىڭ كىمدە ەكەنىن... جاراتقان بىلگەن سوڭ ولارمەن ءسوز جارىس­تى­رۋعا بولمايدى,  – دەپ جاۋاپ بەردى.

بەرگەن جاۋاپتى ەستىگەن سوڭ قىزارىپ كەتتىم. بىراق شىقامنىڭ بۇل جاۋابى ءومىر بويى ساباق بولدى. سول جاۋاپتى ەستۋ ءۇشىن دە وسى سۇراقتى قويۋىم كەرەك پە ەدى دەپ قال­دىم.

شىقام «ەندى سەن بار, مەن جولىمنان قالمايىن», دەپ ءارى قاراي كەتە باردى. سوڭىنان قارادىم, ونىڭ سۇلباسى بارا-بارا كورىنبەي قالدى. ونىڭ سول قارايعان سۇلباسىنا قازىر ءبارىمىز زارمىز.

 

شىقامنىڭ ۇلى سەزىمى...

2004 جىلى شىڭعىس تورەقۇل ۇلى­مەن كەلىسىپ, كەشكىسىن الا-ارشاداعى ۇيى­نە بارماقشى بولدىم. كوپتەن بەرى شىقاممەن ادەبيەت, رۋحانيات, ساياسات, ءتىل, شىعار­ماشىلىق جونىندە سويلەس­كىم كەلىپ جۇرگەن. بىراق الىس ولكەدە ەلشىلىك قىزمەتتە جۇرگەن شى­قام از عانا ۋاقىتقا كەلگەنىندە جولىعىپ, سويلەسە الۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قۇداي جار بولىپ, تاڭەرتەڭ ءوزى تەلەفون شالىپ, «كەشكە كەلىپ كەت» دەپ قىسقا عانا قايىرعان. سول ءسوزدى ەستىگەننەن سوڭ ماعان سول كۇن شىقامنىڭ ءوزى ايتقانداي «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» بولىپ كەتتى. كەشتى شىدامسىزدانا كۇتتىم. زاڭعار جازۋشىمەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدەن ارتىق ەشتەڭە جوق ەدى. ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتقانداي, ول كىسىمەن سۇحبات جاساپ الۋدىڭ دا مۇمكىندىگى كەلىپ تۇرعانداي سەزىلدى. ەگەر جولىعىپ قالسام, قارسى بولماسا ءبىرشاما سۇراقتىڭ جاۋابىن السام دەپ دايىندالىپ ءجۇر ەدىم. ول كەزدە «ازاتتىق» راديوسىندا ىستەپ جۇرگەنمىن. بۇل سۇحباتتى جازىپ السام, راديوعا ۇلكەن ولجا ەمەس پە؟ شىقام دا وڭدى-سولدى سۇحبات بەرە بەرەتىن ادام ەمەس. ول جاعى دا بار.

سول كۇنى اۋزىمنان قالاي شىق­قانىن بىلمەيمىن, بىرگە ىستەي­تىن جارقىن تەمىرباەۆا اپايعا (قازىر مارقۇم بولىپ كەتتى) «بۇگىن شىقاما بارامىن, ۇيگە كەلىپ كەت» دەدى دەپ ايتا سالعانىم. جاي ايتا سالعان ەدىم. «مەنى دە الىپ كەت» دەپ, جارقىن اپاي تاس كەنەدەي جابىسىپ الدى. اپايعا مۇنداي كەزدە بىردەڭە ءتۇسىندىرۋ قيىن. ايتقانىن ىستەمەي قويمايدى. اقىرى ماقۇل دەدىم. اپايدىڭ مىنەزىن, باس-كوزگە قاراماي سۇراق قويا سالاتىن ادەتىن دە بىلەمىن. بىراق ءبىر شارت قويدىم. «سۇراقتى مەن عانا قويامىن, ءسىز تەك ميكروفوندى ۇستاپ تۇراسىز ۇندەمەي», دەدىم. وعان اپاي دا كەلىستى. شىقاما جولىقسام بولدى دە­گەن تىلەكپەن بۇل شارتىما كونە كەتتى.

كەشىندە الا-ارشاداعى شىقام­نىڭ ءۇيىنىڭ الدىندا جولى­عاتىن بولدىق. كەشكى ساعات جەتىدە مەن كەلدىم. كەلىسكەنىمىزدەي. جارقىن اپاي جوق. ءبىراز كۇتە تۇرايىن دەپ, جيىرما مينۋتتاي تۇردىم. ءبىر كەزدە اسىعىپ-اپتىعىپ جارقىن اپاي دا كەلە قال­دى. جاي كەلمەي كىشى قىزىن ەرتىپ كەلىپ­تى, جارىقتىق. ەندى نە دەيمىن؟ «قىزىڭىزدى اكەلمەي-اق قوي­ما­دىڭىز با؟» دەيمىن بە؟ ول ءسوزدى ايتقىزباي جارقىن اپاي «شى­قا­مىز­دان قىزىما باتا الىپ بەرەيىن» دەدى دە, ايتپاق بولعان ءسوزىمدى توق­تاتتى.

ۇشەۋىمىز ۇيگە كىردىك. شىقام: «كەل, سۇلتان, قالايسىڭ, بۇل قا­­رىن­داسىمدى تانىمادىم» دەگەن سوڭ مەن تانىستىردىم. جارقىن تەمىرباەۆا, «ازاتتىقتا» كوپتەن بەرى بىرگە ىستەيمىز» دەدىم. اپايدىڭ قىزىنا ءبىر قاراپ الدى دا, «بۇل پەرىشتە سەنىڭ قىزىڭ با؟» دەدى. «جوق, شىڭعىس اعا, بۇل مەنىڭ قىزىم, سىزبەن كەزدەسۋگە بارامىن دەپ ەدىم, بولماي ەرىپ الدى» دەدى جارقىن اپاي ىڭعايسىزدانىپ. مەن اپايعا جايلاپ قارادىم, ول كوزقاراسىمنان دا «باسا-كوكتەپ كەتەتىن ادەتىڭىزگە باستىڭىز با؟» دەگەن ويىمدى ۇققان سياقتى. كىنالى كەيىپتە ماعان قارادى. اراداعى ىڭعايسىزدىقتى شىقامنىڭ «بالا دەگەن پەرىشتە عوي» دەگەن ءسوزى تارقاتىپ جىبەرگەندەي بولدى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن جارقىن اپاي باتىل­دانا ءتۇسىپ: «شىڭعىس اعا, ءسىز باتا­ڭىزدى بەرسەڭىز, ءومىر بويى ۇمىت­پاي جۇرەدى» دەدى.

وسىلاي ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن سوي­­لە­سىپ وتىردىق. شىقام ۇيدە كيىپ جۇرەتىن حالاتىمەن وتىردى. مەنىڭ سۇراقتارىما جاۋاپ بەردى. قازىرگى كەزدەگى جاھاندانۋ, ادەبيەت, يمان, بيلىك, دانالىق پەن ز ۇلىمدىق تۋرالى اڭگىمەلەستىك. ايتەۋىر كوپ ماسەلەنى تالقىلادىق (كەيىن بۇل سۇحباتىم «ماحابباتتان ادام جارال­­عان, ماحاباتتىڭ ءوزى ماڭگىلىك» دەگەن اتپەن شى­عىپ, شىڭ­عىس اعانىڭ 7 تومدىعىنا كىردى).

ءبىر مەزگىلدە شاي ءىشىپ, ءدام تاتتىق. ساعات تۇنگى 12-دەن كەتىپ قالدى. جارقىن اپاي «شىڭعىس اعا, سىزبەن سۋرەتكە تۇسۋگە قارسى ەمەسسىز بە؟” دەپ قالدى. «سۋرەتكە حالات­پەن تۇس­سەم بولمايدى عوي, كيىنىپ شى­عايىن» دەپ, ءبىزدىڭ «وسىلاي دا بولا بەرەدى» دەگەنىمىزگە قاراماي ارعى بولمەگە كىرىپ كەتتى. مەن جارقىن اپايعا ساعاتتى كورسەتىپ, «سۋرەتكە باسقا كۇنى تۇسسەڭىز بولاتىن ەدى عوي» دەدىم. شىقام كوستيۋم-شالبار كيىپ, گالستۋك تاعىپ شىقتى. ءبارىمىز سۋرەتكە تۇستىك. ءبىر مەزگىلدە اپاي قىزىنا باتا سۇرادى. شىقام كەرەمەت باتا بەردى. ەندى بارلىعى ءبىتىپ شىعايىق دەپ جاتقاندا, باياعى جارقىن اپاي ء«بىر سۇراق قويسام دەپ ەدىم دەدى. «بەر, بەرە بەر... », دەدى شىقام.

«شىڭعىس اعا, ءسىز ومىرىڭىزدە ءبۇبىساراداي ەشبىر ايەلدى ءسۇيىپ كور­مەسەڭىز كەرەك!..» دەپ كۇتپەگەن سۇ­راق­تى قويا سالدى. بۇل ءسوزدى ەستى­گەن شىقام ورىندىققا وتىرا كەتتى, مەن تۇرمىن قۇلاعان جارداي بولىپ. نە دەرىمدى بىلمە­دىم. ارعى بول­مەدە جەڭگەمىز. شىقام وتىرىپ «ۋح!» دەپ اۋىر كۇرسىندى دە, تەرەڭ ويلانىپ قىسقا عانا «ول سولاي!» – دەدى.

شىقامنىڭ كۇرسىنگەنىنەن ۇلى ماحابباتتىڭ جانارتاۋداي بولعان كۇشىن دە, قۇسالىقتى دا, مۇڭدى دا, باقىتتى دا, ارماندى دا, قايعىسى مەن قۋانىشىن دا سەزدىم. كۇرسىنۋ – ماڭگىلىكتىڭ وزىندەي بولىپ ەستىلدى, ويتكەنى, «ليش پاميات, ناس ۆەرنيوت تۋدا, گدە مى ليۋبيلي, تەح ليۋدەي, كوگو زابرالي نەبەسا»…

بۇل كۇرسىنىس قۇلاعىمنان ءومىر بويى كەتپەي كەلە جاتىر.

ول ادامدىق ۇلى سەزىمنىڭ كۇرسىنىسى ەدى...

 

سۇلتان راەۆ,

قىرعىزستاننىڭ حالىق جازۋشىسى