مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بارلىق سالادا, ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە دە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس مىندەتتەر قويعانى بەلگىلى. وسى جانە جولداۋدا ايتىلعان وزگە دە تاپسىرمالار جونىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆپەن اڭگىمەلەستىك.
– جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەلوردادا روبوت-يتپەن پاترۋلدەپ جۇرگەن پوليتسەيدىڭ ۆيدەوسى كەڭ تارادى. ال قالا سىرتىنداعى جولداردا قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردى تىركەيتىن درونداردىڭ جۇمىسى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالدى. وسىنداي زاماناۋي قۇرالدار ەلىمىزدە قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ تسيفرلىق الەم تالاپتارىنا بەيىمدەلىپ جاتقانىن كورسەتەدى. ەرجان ساپاربەك ۇلى, پوليتسيا جۇمىسىندا يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر قانشالىقتى كەڭ قولدانىلىپ ءجۇر؟
– قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ءيا, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى باستى كورسەتكىش – ازاماتتاردىڭ سەنىمى. ول قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىش سەزىمىنە نەگىزدەلەدى. وسى ءۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى, زاڭعا قۇرمەت قاعيداتتارىن قوعامدا ورنىقتىرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە, ارينە, تسيفرلىق شەشىمدەر ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇگىندە ولار ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ بارلىق باعىتىندا, ەلەكتروندى قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋ, قۇجات اينالىمى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين-پلاتفورمالار ارقىلى كورسەتۋ كەزىندە قولدانىلادى. جولدارداعى تارتىپكە تسيفرلىق «كومەكشىلەر» باقىلاۋ جاسايدى. جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلعانىن اۆتوماتتى تىركەۋ جۇيەسى جىلدامدىقتى اسىرعاندى, قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاقپاعاندى جانە باسقا دا بۇزۋشىلىقتاردى انىقتايدى. جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرىندە اۆتوماتتاندىرىلعان كەشەندەر («اقىلدى» وتكەلدەر) ەنگىزىلدى. جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە جول بەرمەگەن جۇرگىزۋشىلەر اۆتوماتتى تۇردە كامەراعا تۇسەدى.
جۇرگىزىلگەن بەينەمونيتورينگ جۇيەسى ارقىلى جەكە تۇلعالاردى انىقتاۋ جۇزەگە اسادى, ول قىلمىسكەرلەردى ىزدەۋدە, جوعالعان ادامداردى, سونىڭ ىشىندە بالالاردى تابۋدا, قوعامدىق ورىنداردا قالدىرىلعان زاتتار تۋرالى بەلگى بەرۋدە كومەكتەسەدى. ءبىز روبوت-يتتەردى سىناقتان وتكىزىپ جاتىرمىز. ولار دا بۇزۋشىلىقتاردى تىركەپ, تۇلعالاردى انىقتايدى. بۇل – «وسى جەردە جانە ءدال قازىر» جۇمىس ىستەۋگە كومەكتەسەتىن جىلجىمالى ينتەللەكتۋالدى جۇيە.
بەت-الپەتتى, نىسانداردى جانە كولىكتىڭ قوزعالىس باعىتتارىن تانۋ فۋنكتسياسى بار اقىلدى كامەرالار «تسيفرلىق كۇمبەز» جۇيەسىنە دە ەنگىزىلگەن. ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى جاقسى ناتيجە كورسەتىپ وتىر. ومنيكانالدى حابارلاما قابىلداۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. ازاماتتار قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى پوليتسياعا تىكەلەي Egov Mobile ارقىلى, سونداي-اق بانك قوسىمشالارى ارقىلى حابارلاي الادى. «زاڭ جانە ءتارتىپ» تسيفرلىق سەرۆيسى ىسكە قوسىلعان بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە 35 مىڭنان استام حابارلاما ءتۇستى.
تسيفرلىق قۇرالداردى كەڭەيتۋ جۇمىسى جالعاسۋدا. بۇگىندە جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى اۋدانداردا دا اشىلىپ جاتىر. كامەرالار قىلمىستاردى اشۋدا دا, ولاردىڭ الدىن الۋدا دا ەڭ ءتيىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. پاترۋلدىك جانە ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى پلانشەتتەر قولدانادى. اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ۆيدەوجەتوندار بار. قىزمەتتىك اۆتوكولىكتەر دە بەينەباقىلاۋمەن جابدىقتالعان.
– دەگەنمەن قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, جولدارداعى جاعداي الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. مەملەكەت باسشىسى جول قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟ ءتارتىپتى تەك اكىمشىلىك شارالار ارقىلى ورناتۋعا بولا ما؟
– جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى – مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا. ءاربىر اپاتتىڭ ارتىندا ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرى تۇرۋى مۇمكىن. بۇل – ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى. جىل وتكەن سايىن كولىك اعىنى ارتىپ كەلەدى. سوڭعى التى جىلدا اۆتوكولىك سانى 50 پايىزعا ءوستى. جىل سايىن جول اپاتتارىنان 2 مىڭنان استام ادام كوز جۇمادى. بيىل 30 مىڭنان استام جول-كولىك وقيعاسى تىركەلدى.
ءاربىر جكو بويىنشا ءبىز تالداۋ جۇرگىزەمىز. سەبەپتەر مەن فاكتورلارعا قاراي شارالار قابىلدايمىز. «جول قاتەنى كەشىرمەيدى» دەگەن بەلگىلى ءسوز بار. تالداۋ كورسەتكەندەي, بۇل قاتەلەر كوبىنە جۇرگىزۋشىلەردىڭ تارتىپسىزدىگىنەن بولادى. اپاتقا سەبەپ بولعان نەگىزگى بۇزۋشىلىقتار – جىلدامدىقتى اسىرۋ, قارسى جولاققا شىعۋ, جولدى بەلگىلەنبەگەن جەردەن كەسىپ ءوتۋ, ماس كۇيىندە كولىك باسقارۋ.
جالپى, سوڭعى جىلدارى جولداعى ءولىم-ءجىتىم شامامەن 10 پايىزعا ازايدى. الايدا ءىرى جول اپاتتارى الاڭداتادى. ءاربىر اۋىر وقيعا بويىنشا قىزمەتتىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزەمىز. ەكيپاجداردىڭ, بۇزۋشىلىقتاردى تىركەۋ جۇيەلەرىنىڭ جانە باسقا دا پرواكتيۆتى قۇرالداردىڭ جۇمىسىن تەكسەرەمىز. وڭىرلىك پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ باسشىلارى جولعا شىعىپ, جاعدايدى وزدەرى مونيتورينگ جاساپ وتىرادى.
ولىممەن اياقتالعان جكو-لاردىڭ كوپشىلىگى تۇركىستان, جامبىل, اقتوبە جانە الماتى وبلىستارىندا تىركەلگەن. بۇل وڭىرلەردە پاترۋلدەۋ كۇشەيتىلدى, دروندار ىسكە قوسىلدى, قوسىمشا پروفيلاكتيكالىق شارالار قولدانىلادى.
ەلدى مەكەندەردەگى قايعىلى وقيعالار كوبىنە جاياۋ جۇرگىنشىلەردى قاعۋمەن بايلانىستى. مۇندا جۇرگىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قوسىمشا باعدارشام ورناتۋ, رەتتەلەتىن وتكەلدەر جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرى كوتەرىلۋدە. مۇندا اكىمدىكتەر مەن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ءرولى جوعارى. ناتيجەسىندە جاعداي جاقسارىپ كەلەدى. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىندا 22 «اقىلدى» جاياۋ جۇرگىنشى وتكەلى ورناتىلدى. وسى ۋچاسكەلەردە جول-كولىك وقيعالارى تىركەلمەگەن.
بۇگىندە ساموكاتتاردى پايدالانۋ – وزەكتى ماسەلە. مەملەكەت باسشىسى بۇل تۋرالى جەكە توقتالدى. ماۋسىم كەزىندە وسى كولىك قۇرالدارىنا باقىلاۋدى كۇشەيتەمىز, اسىرەسە مەگاپوليستەردە. قاجەتتى تۇزەتۋلەر پارلامەنتتە قارالىپ جاتىر.
جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەشەندى تۇردە قارايمىز. بولاشاق جۇرگىزۋشىلەردى وقىتۋ پروتسەسى دە باقىلاۋدا. وتكەن جىلى وزىندىك دايىندىق الىنىپ تاستالدى. اۆتووقۋ ورىندارىن ەسەپكە الامىز. جالپى, جولداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ۇلكەن الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلۋدە, بىراق باستى ءرول ادام فاكتورىنا تيەسىلى. بۇل – ءتارتىپ, مۇقياتتىلىق, جاۋاپكەرشىلىك, جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءوزارا قۇرمەتى.
– ءسىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ مادەنيەتى مەن جەكە جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتتىڭىز. جۇرگىزۋشىلەردىڭ قۇقىقتىق ساناسى وزگەرىپ جاتىر ما؟ ساندار نەنى كورسەتەدى؟
– اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ازايىپ جاتقان جوق. بيىل 14 ميلليوننان استام جول ەرەجەسىن بۇزۋ دەرەگى تىركەلدى. بىراق تەك تسيفرلارعا قاراپ تۇجىرىم جاساۋعا بولمايدى. بۇعان سەبەپ بار. بۇزۋشىلىقتاردىڭ باسىم بولىگى اۆتوماتتاندىرىلعان باعدارلامالىق كەشەندەرمەن تىركەلەدى. مەن ولاردىڭ كوبىن جوعارىدا اتاپ ءوتتىم. بيىل ولاردىڭ سانى ارتتى.
قابىلدانعان شارالار, سونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق نورمالار ناتيجەسىن بەردى. مىسالى, 2019 جىلى 28 مىڭ ماس جۇرگىزۋشى انىقتالسا, بيىل ولاردىڭ سانى 5 مىڭعا از. بۇل رەتتە كولىك سانى وسكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا ماس جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن جازالاۋ شارالارى قاتاڭداتىلعان بولاتىن. مۇنداي شەشىمدەردىڭ باستى ماقساتى – جازالاۋ ەمەس, تارتىپكە سالۋ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. كەيبىر سكەپتيكتەر بۇل جازانى جۇمسارتۋدى ۇسىنعان. بىراق ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز قاتاڭ. «ماس جۇرگىزۋشى – قىلمىسكەر». ولارعا ەشقانداي كەشىرىم بولماۋى ءتيىس.
جولدارداعى مادەنيەت پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا توزبەۋشىلىگى ساندارمەن عانا ەمەس, ناقتى جاعدايلارمەن دە كورىنەدى. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا 10 جاسار بالا پوليتسياعا حابارلاسىپ, بۇزۋشىلىق تۋرالى ايتقان. ول جۇرگىزۋشىنىڭ قىزىلعا وتكەنى مەن قاۋىپتى بۇرىلىس جاساعانىن بايقاپتى. بالانىڭ قىراعىلىعىنىڭ ارقاسىندا اۋىر زارداپتىڭ الدىن الدىق. جۇرگىزۋشى ماس بولعان, ءارى بوتەن كولىكتى ءمىنىپ جۇرگەن.
ءبىز بىرنەشە رەت «ۇلگىلى جۇرگىزۋشى» اكتسيالارىن وتكىزدىك. ناتيجەلەر كورسەتكەندەي, تاجىريبەسى مول, جاۋاپتى, ادال جۇرگىزۋشىلەر وتە كوپ. بۇل – مادەنيەت, ءتارتىپتىڭ نەگىزى.
– تسيفرلىق ترانسفورماتسيا, جاساندى ينتەللەكت دامىپ كەلەدى. الايدا, ونىڭ جاعىمدى جاقتارىمەن بىرگە, تەرىس جاقتارى دا بار. الاياقتار جي كومەگىمەن داۋىس پەن بەينەنى وڭاي قولدان جاساپ ءجۇر. كيبەرقاۋىپسىزدىك قالاي قامتاماسىز ەتىلىپ جاتىر؟
– بۇگىندە ينتەرنەتتەگى الاياقتىق – ەڭ كەڭ تاراعان قىلمىستاردىڭ ءبىرى. وسى باعىتتا ءتيىمدى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن ءبىر جىل بۇرىن ءىىم قۇرامىندا كيبەرقىلمىسقا قارسى ارەكەت ەتۋ دەپارتامەنتى قۇرىلدى. ونىڭ جۇمىسىندا بايلانىس وپەراتورلارىمەن, بانكتەرمەن, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ناتيجەسىندە 85 ميلليونعا جۋىق الاياقتىق قوڭىراۋ بۇعاتتالدى, الاياقتار جىمقىرۋعا تىرىسقان 2,5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجاتتىڭ جولى كەسىلدى. ونلاين-قىلمىستارعا قارسى ۇلكەن جەدەل, پروفيلاكتيكالىق جانە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ, deepfake تەحنولوگياسىن قولدانعان 5 call-ورتالىقتىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى. بەينە مەن داۋىستى قولدان جاساۋعا ارنالعان باعدارلامالار ورناتىلعان قۇرىلعىلار تاركىلەندى.
سۇحباتتاسقان –
گۇلجانات جۇبانيازوۆا