قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋعا, سانىن كوبەيتۋگە ۇكىمەتتەن قولداۋ بار. وسى مۇمكىندىكتى ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنداعى مالساق قاۋىم ءتيىمدى پايدالانىپ, ءسۇتتى, ەتتى مالدىڭ نەبىر ءتۇرىن وسىرەتىن بولعان. شەتەلدەن كەلەتىن تۇقىمدار كوبەيگەندە ەلدە بۇرىننان بار مالدىڭ ءتۇرى ازاياتىنى تۇسىنىكتى. وسىنداي وزگەرىستەرگە قاراماستان, مالدىڭ بابىن بىلەتىندەر ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ ىشىندە قوڭدىسى سانالاتىن قازاقتىڭ اقباس سيىرىن ەرەكشە باعالايدى.
كەز كەلگەن ايماقتىڭ تابيعاتىنا, كليماتىنا قاراي مالدىڭ دا ءوز بابى, كۇيى بولادى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ ءبىتىمى ادەتتە ءىرى كەلەدى. قۋاڭشىلىق قىسقان ايماقتاردا سيىردىڭ تۇرپاتى شاعىنداۋ بولسا, سولتۇستىكتەگى قىسى قىتىمىر ولكەلەردە مال اتاۋلى سۋىققا ءتوزىمدى. قازاق اقباس سيىرىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى, كەز كەلگەن كليماتقا جەرسىنەتىن قابىلەتىندە. جايىلىم تالعامايتىن قاسيەتى دە بار. رەسمي دەرەكتەردەن بىلگەنىمىز, قازاق اقباس سيىرى تاريحىنىڭ باستاۋى شامامەن 1930–1950 جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. ويتكەنى بۇل تۇقىم 30-جىلدارى كەڭەستىك رەسپۋبليكاعا جەتكىزىلگەن گەرەفورد بۇقاسىمەن قازاق, قالماق سيىرلارىن بۋدانداستىرۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. گەرەفورد XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا انگليادا وسىرىلگەن. ادەتتە بۇقاسىنىڭ سالماعى 900-1000 كگ-عا دەيىن بارسا, سيىرى 550-600 كگ تارتادى. سودان بولار, تابيعاتىنان ەتتى كەلەتىن قازاقتىڭ اقباس سيىرى تۇرپاتى جاعىنان ەرەكشەلەنىپ, بىردەن كوزگە تۇسەدى. جايىلىم جايلى, جەم-ءشوبى مول, كۇيى جاقسى بولسا, جىلدام ەت جينايدى.
ەلىمىزدە «قازاق اقباس تۇقىمى» رەسپۋبليكالىق پالاتاسى جۇمىس ىستەيدى. پالاتا قازاقتىڭ اقباس سيىرىن كوبەيتۋمەن, ونىڭ اسىلتۇقىم رەتىندە قالىپتاسقان قاسيەتىن ساقتاۋمەن اينالىسادى. مال باسىن دەرەكقوردا تىركەيدى, «اسىلتۇقىمدى» دەگەن مارتەبە بەرەدى. سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرەدى. جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايدى. پالاتانىڭ ديرەكتورى باقتيار وتەلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەمەندىك جىلدارىنان كەيىن سانى ازايىپ كەتكەن قازاقتىڭ اقباس سيىرىن كوبەيتۋگە قازىر دۇرىس كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلەدى. بىراق جۇمىستى مىقتاپ ۇيلەستىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن سەبەپ-سالدار دا جوق ەمەس.
«كەيىنگى 15 جىلدىڭ شاماسىندا ەلىمىزدەگى اگرارلىق ساياساتتىڭ ماقساتتى تۇردە دامىپ كەلەدى. ماقساتتى دەپ وتىرعانىمىز, اسىلتۇقىمدى مال وسىرۋگە باسىمدىق بەرىلدى. ناتيجەسىندە, ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا قازاق اقباس سيىرىنىڭ سانى كوبەيىپ, ەت ءوندىرىسى ىلگەرىلەدى. مال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا وڭ وزگەرىس بايقالدى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ, شارۋالارعا نەسيە بەرۋ سەكىلدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شاپاعاتى ءتيدى. الايدا كەيىنگى بىرەر جىلدا بايقاعانىمىز, سالاعا كورسەتىلەتىن قولداۋدىڭ كولەمى ازايىپ, بۇرىنعى سۋبسيديالاردىڭ ءبىر بولىگى قىسقاردى. بۇل دا بولسا اقباس سيىر شارۋاشىلىعىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتپەي قويمايدى», دەيدى ب.وتەلباەۆ.
اسىلتۇقىمدى مالدىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبىنە ۇڭىلسەك, 1991 جىلى قازاقتىڭ اقباس سيىرى 1 ملن 370 مىڭ باس شاماسىندا بولعان. وسى كەزەڭدە ەلدەگى ەت باعىتىنداعى سيىر سانى 2,5 ملن باسقا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە اقباس سيىردىڭ ۇلەسى 55%-دى قۇراعان. اقباس سيىر سانى جونىنەن ءدال وسى كەزەڭدە رەكوردتىق مەجەنى باعىندىرىپتى. ارينە, قازىرگى جاعدايدى ول كەزبەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بىراق جاعداي اسا كۇردەلى ەمەس. سۋبسيدياعا قاتىستى شەكتەۋلەر دە ناقتى اقباس سيىرعا قولدانىلىپ وتىرعان جوق. جالپى, ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعىنا قويىلعان تالاپ. ۇكىمەتتەن مالدىڭ وسى ءتۇرىن وسىرۋگە قولداۋ بولماسا, جەكەلەگەن كەدەرگى جوق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىر قازاق اقباس سيىرىنىڭ جالپى سانى ەلىمىزدە 730 مىڭ باسقا جەتتى. ونىڭ ىشىندە 510 مىڭ باس ءىرى قارا اسىلتۇقىمدى سانالادى.
قازاق اقباس سيىرىنىڭ باسقا ءىرى قارالاردان ارتىقشىلىعى, تەك ەت جىلدام جينايتىنىندا نەمەسە جايىلىم تالعامايتىنىندا ەمەس ەكەن. مالدىڭ سيپاتى تۋرالى ب.وتەلباەۆ ەگجەي-تەگجەي ايتىپ بەردى.
«عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبە كورسەتكەندەي, مالدىڭ وسى ءتۇرى ءبىزدىڭ تابيعاتقا, كليماتقا ابدەن بەيىمدەلگەن. ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە وسىرسە دە قاسيەتىن جوعالتپايدى. ءشول-شولەيت جايىلىمدارعا شىدامدى. ىستىققا ءتوزىمدى. تىرەك-قيمىل سۇيەك قۇرىلىمى مىقتى بولعان سوڭ, ۇزاق ايداۋعا شىدامدى, تۇياعى بەرىك. اپتاپ ىستىقتا تاۋلىگىنە 25–30 شاقىرىم ايداۋعا توزە الادى. ىستىققا بەيىمدەلگەن سوڭ, قۋاڭشىلىققا دا وڭاي شىدايتىن قاسيەتى بار. مال نەگىزىنەن دالا وسىمدىكتەرىمەن قورەكتەنەدى. سويتە ءجۇرىپ جايىلىمدا سالماعىن شىعىنسىز ساقتاپ قالادى. ويتكەنى ونىڭ تابيعي تۇردە تەز ماي جينايتىن قابىلەتى بار. جايىلىمعا, جەم-شوپكە تالعامپاز ەمەس. ازىعى قۇنارلى بولسا, بىردەن سالماق جينايدى», دەيدى ب. وتەلباەۆ.
جىل وتكەن سايىن اسىلتۇقىمدى مال اسىرايتىن فەرمەرلەر كوبەيىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – جاس كاسىپكەر ازات راشيدوۆ. Instagram پاراقشاسىندا 50 مىڭعا جۋىق وقىرمانى بار كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ جۇمىسىن ناسيحاتتاپ قانا قويماي, قازاق اقباس سيىرىنان كول-كوسىر پايدا تۇسىرۋگە بولاتىنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. اقباس سيىر تۋرالى كەڭەس سۇراپ كەلگەندەرگە بىلگەنىن ايتىپ, قولداۋ كورسەتەدى. بىراق نەگىزگى ماقساتى بۇل ەمەس, ول ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق اقباس سيىر تۇقىمىن الەمگە تانىتىپ, ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىنا بارىنشا مول ۇلەس قوسۋدى ويلايدى. ورتا جولدا ىركىلىپ قالعىسى جوق. كاسىپكەر قازىردىڭ وزىندە قازاق اقباس سيىرىنىڭ سانىن مىڭنان اسىرعان.
«اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەيىن قۇرىلىستا ەڭبەك ەتتىم, كەيىن ەت ساتۋمەن اينالىستىم, باسقا دا شارۋالارمەن شۇعىلداندىم. ەڭبەك نارىعىندا ءوز جولىمدى تابۋعا تالپىندىم. تاڭداعان ماماندىعىم دا قازىرگى جۇمىس باعىتىمنان الىس ەمەس, مال دارىگەرلىگى بولدى. ەكىنشى كۋرستى ءتامامداپ جاتقان تۇستا ۋنيۆەرسيتەتتەن جەڭىلدىك الىپ, جارتى جىلعا جۋىق جاڭاقالا اۋداندىق ۆەتەريناريا ستانساسىندا ەڭبەك ەتتىم. وقۋىمدى تابىستى اياقتاعان سوڭ, 2017 جىلدى وسكەن ولكەم جاڭاقالا اۋدانىنا ورالدىم. ايدارحان ەلى مەكەنىندە ءىرى قارا مال وسىرۋمەن اينالىسا باستادىم. قازىر قازاقتىڭ اقباس سيىرى مەن مۇعالجار جىلقىلارىن وسىرەمىز. جالپى, شارۋامىزدى دۇرىس جولعا قويۋعا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالدىڭ ىشىندە قازاق اقباس سيىرىن تاڭداۋىمىزعا مالدىڭ قازاق دالاسىنا ابدەن جەرسىنگەندىگى, ەتتى جىلدام جينايتىن قاسيەتى سەبەپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى جىلدارى الەمدە عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ەلدە دە ەتكە سۇرانىس جوعارى», دەيدى ازات.
اقباس سيىردىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, تابىندى قالپىنا كەلتىرۋدە سەلەكتسيالىق جاعىنان قولايلى. دەنە تۇرقى مىقتى, بۇلشىقەتى جاقسى دامىعان. كەلتە مويىن, كەڭ جاۋىرىن. جاڭا تۋعان بۇزاۋلارىنىڭ ىشىندە ۇرعاشىلارىنىڭ سالماعى – 25–27 كگ, ەركەگى 28–30 كگ شاماسىندا بولادى. بۇزاۋدى سيىردان ءبولىپ الار كەزدەگى سالماعى 250 كگ-عا دەيىن جەتىپ قالادى. سيىرلاردىڭ سالماعى 500–570 كگ شاماسىندا, جەكەلەگەندەرى – 750–800 كگ-عا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى بۇقالاردىڭ ورتاشا سالماعى – 850–950 كگ, كەيبىر ىرىلەرى 1 توننادان اسادى.
ارىعا بارماي-اق قويالىق, كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا سيىر ەتىنىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتكەنى سونشا, جىلقى باعاسىنان اسىپ ءتۇستى. ەت باعاسىنىڭ بىرەر جىلدا ءدال وسىلاي ەكى ەسەگە دەيىن قىمباتتاعان كەزى بولعان ەمەس. بۇل رەتتە ەلدەگى فەرمەرلەردى نەمەسە ونشاقتى باس مالىن اسىراپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىن كىنالاي المايمىز. سەبەبى باعا قولدان قىمباتتاعان جوق, ماسەلە ەكسپورتقا بايلانىستى بولىپ تۇر. بۇل – بولەك تاقىرىپ. ايتپاعىمىز, ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە شەتەلدەن مال تاسىعانشا, قازاق توپىراعىنا ابدەن جەرسىنگەن اقباس سيىرلاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرسەك دەگەن تىلەكپەن ۇندەسەدى. قالاي دەگەندە, ەتكە سۇرانىس ارتىپ, باعا قۇبىلىپ تۇرعان مەزگىلدە قوڭدى مال وسىرگەننەن پايداسى زور. ءبىر سوزبەن, قازاق اقباسىنىڭ تۇقىمىن كوبەيتىپ, وزگە ەلدەرگە تاراتۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر.