ءبىز حالىقتىق, ۇلتتىق ونەرىمىزدى باعالاي بەرمەيمىز. مۇمكىن باعالاساق تا, سونى كوپشىلىككە ۇلكەن ساحنادان, ەفيرلەردەن زاماناۋي ماشىقتا ءۇستى-ۇستىنە جەتكىزۋدىڭ جولىن ۇيلەستىرە الماي جۇرگەندەيمىز. بۇلاي دەۋىمىزگە استانا قالاسىنىڭ بىرلەسكەن مۋزەيلەر ديرەكتسياسىنا قاراستى ونەر مۋزەيىنە بارعانىمىز سەبەپ بولدى.
استاناداعى اتالعان مۇراجايدىڭ الەمدە بالاماسى بار دەپ ايتا المايمىن. مۇراجاي بولعاندا, قانداي دەسەڭىزشى! ماسەلەن, قازاقتىڭ ءتولتۋما ونەرىندە 120 مۋزىكالىق اسپاپ بار ەكەن. ونىڭ اراسىندا بۇگىندە ۇمىتىلعان نەمەسە كىتاپ بەتتەرىندە اقپارات رەتىندە عانا كوشىپ جۇرگەندەرىنىڭ ءبىرازى اتالعان مۋزەي جانىنداعى بولات سارىباەۆ اتىنداعى قالپىنا كەلتىرۋ, زەرتتەۋ لابوراتورياسىندا قاتارعا قوسىلىپ جاتقانى قۋانتادى. مۇنداعى ءسىز كورمەگەن قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارى, جالپى سۇلباسىمەن بۇرىن تانىس بولساڭىز دا, سىرىنا ۇڭىلمەگەن سازسىرناي مەن سىبىزعى, شاڭقوبىز بەن شىڭداۋىل, جورىقدابىل مەن دوڭىزقاۋاق, دومبىرا مەن قوبىزدى ەسەپتەمەگەندە, تاعى دا ونداعان بەلگىلى-بەلگىسىز ۇلتتىق اسپاپ وسى مۋزەيدەگى جىگىتتەردەن قۇرىلعان «جوشى» ەتنوفولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ويناۋىمەن «سويلەپ» بەرگەندە, عاجايىپ كۇيگە بولەنەسىز. اتالعان ءانسامبلدىڭ جەكە نومىرلەرىن ءسىز كونتسەرتتەردە, بالكي ەفيرلەردەن تاماشالاعان شىعارسىز, وندا بىراق مىنا مۇراجايدا قويىلعان تۇتاس جەلىنىڭ ۇزىندىلەرىن عانا تىڭداعان بولاسىز. ال مۋزەي ىشىندە مىڭداعان اسپاپ اراسىندا اڭگىمەسىن قوسا ەستىپ الاڭسىز قۇلاق تۇرسەڭىز, ارينە, كەرەمەتتىڭ ءوزى. كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ ونەرىنە قاراتا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جازعانى بار ەدى عوي, «چۋدو» دەپ. بۇل دا سول, باسقا ايتار جوق.
كونتسەرت سازسىرنايدا شەرتىلگەن سازدان باستالدى. ادەمى اۋەنگە ەلىتە بەرگەنىڭىزدە وسى ونەر مۇراجايىن قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىمەن تولتىرعان ازامات باقيا سويلەپ كەتەدى. قازاق ونەرىندە جالعىز-اق سازسىرنايدىڭ ۋىلدەك, تاستاۋىق, ۇسكىرىك, شىڭىراۋ, قۇسسايراۋىق, قوسساز, قوسۋىلدەك, ۇشكەلەك دەگەن توعىز ءتۇرى بار ەكەن. قازىر اتالعان مۋزەيدە وسىلاردىڭ ءبارى قامتىلعان, ءتۇرلى ۇلگىدەگى 160 سازسىرناي ءتىزىلىپ تۇر. اۋزىنان بولات سارىباەۆتى تاستامايتىن ازاماتتىڭ ايتۋىنشا, سازسىرناي – ەرتەدەگى قازاق ومىرىندە ەسىك الدىندا ويناپ جۇرگەن بالالار ساز-بالشىقتان جاساپ الىپ, ءوز اراسىندا ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنىپ تارتا بەرەتىن اسپاپ. ماسەلەن, «باتىر بايان» فيلمىندە ونىڭ ءىنىسى نويان ۇنەمى سازسىرناي تارتىپ جۇرەتىنى ەسىڭىزدە شىعار. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جەتكىزۋىنشە, XIII–XIV عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا ەكى سازسىرنايدى ءبىر-بىرىنە قابىستىرىپ جاساپ تارتقان. ازامات باقيانىڭ ايتۋىنشا, «بۇل – مۋزىكا سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىق». مۇندا تارتىلاتىن سازسىرنايدىڭ وسى ءتۇرى. سەزىم پەرنەسىن ءدوپ باسارداي اسەرلى ءھام جاعىمدى ەستىلەدى. قانداي دا ءبىر ءانسامبلدى تىڭداساڭىز, سازسىرنايدىڭ ءۇنى جەكە-دارا شىعاتىنىن بىلەمىز. «جوشى» ءانسامبلى سازسىرنايدى دومبىرامەن سۇيەمەلدەيدى, حالىق ءانى «بالاپان قازدى» ۋىلدەتكەندە, كوڭىلىڭ تەبىرەنەدى. ابدەن ءيى قانعان ساز-بالشىقتان ورتاسى قاۋاق رەتىندە قۇيىلىپ, سۋدا شيرىققان ساز وتقا قاقتالا ء«پىسىپ-جەتىلىپ», تۇسىنداعى تەسىكتەردەن كەڭىستىككە تاراعان ءۇن كۇمبەزدەردەن كۇڭگىرلەپ ەستىلگەن ءمىناجاتتاي ارقاڭدى شىمىرلاتادى. ادامدى توپىراقتان جاراتقان اللا تاعالا ۇرلەپ جان سالعان دەسەدى. ءيا, توپىراقتى سۋعا شىلاپ, قالاي يكەمدەسە, سونداي ءمۇسىن شىعادى, قاۋاعىن ۇرلەسە ول دا داۋىس سالادى ەكەن. سازسىرنايدى كور دە, قازاق دالاسىنداعى كۇمبەزدەرگە قارا. كۇمبەزىندەگى ساڭىلاۋى ۇرلەر اۋىزى بولسا, بۇيىرىندەگى ەسىگى مەن ساڭىلاۋلارى اسپاپتىڭ استى-ۇستىندەگى دىبىس شىعار تەسىكتەرىندەي ەمەس پە؟ جۇماتاي جاقىپباەۆ «قازاق حالقى قۇدايدىڭ شاكىرتى عوي» دەگەنى وسىندايدا ەرىكسىز ەسكە تۇسسە قايتەسىز. ونىڭ ۇستىنە انا «بالاپان قاز» نەمەسە حالىق كۇيلەرى سازسىرنايدان شىققاندا بار عوي, ماۋجىراپ سالا بەرەسىز. «دۇنيە ويدان شىعادى» (اباي). مۇنى سازدان قۇيىپ جاساۋشى دا, تارتۋشى دا ازامات الدىڭىزدا وسىلايشا اقتارىلادى.
ونەر مۋزەيىندە 60-تان استام اتاقتى سىبىزعىشىلاردىڭ اسپابى ساقتاۋلى. اتاقتى كالەك قۇماقاي ۇلىنىڭ اتا-باباسىنىڭ, ءوزىنىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ سىبىزعىسى تۇر. «مۋزىكا تۇسىنەتىندەرگە ۇلكەن قور» دەيدى ازامات باقيا. بۇل اسپاپ تا وسىندا جاسالادى. دابىل, دومبىرا, قوبىز, شاڭقوبىز قوسىلىپ سىبىزعىنى سۇيەمەلدەگەندە جانعا جايلى لەپ ەسەدى. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «قازاق دالاسىندا ەكىنىڭ ءبىرى سىبىزعى تارتادى, دومبىرادان دا كوپ تارالعان» دەگەن جازباسى بار ەكەن. ەرتەدە مال باعىپ ءجۇرىپ ءىشى پىسقان ەكى قازاقتىڭ ءبىرى قۋرايدان سىبىزعى جاساپ تارتاتىنى تۋرالى ەل اۋزىنان ەستىگەنبىز. سونداي قازاق دالاسىندا قازىر سىبىزعى جاسايتىن, سازسىرناي جاسايتىن ساناۋلى شەبەر قالعان دەيدى ازامات باقيا. كەيىنگى 15 جىلدا وسى ەكى اسپاپتى جاسايتىن ءبىر-ءبىر-اق شەبەردەن قالعانى, ارينە, وتە قىنجىلارلىق جاعداي.
دومبىرا مەن قوبىزدى كۇندە تىڭداپ ءجۇرمىز عوي. ال شاڭقوبىزدى شە؟ انسامبلدە ەشبىر اسپاپتىڭ سۇيەمەلدەۋىنسىز تارتىلاتىن جالعىز شاڭقوبىز اسپابىنىڭ مۇمكىندىگىن وسى جەردەن عانا كوردىك. ەجەلدە باقسىلار ۇستاعان, ەزۋگە قىستىرىپ قانا تارتىلاتىن بارماقتاي شاڭقوبىزدان شامىرقانا شىققان رۋحتى دىبىس دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەندەي.
دالامىزدا جولبارىس تۇرماق, سول جولبارىستى ۇركىتەتىن اسپاپ بولعان – دوڭىزقاۋاق. مۇراجايدان ونى دا كورىپ, ءتىپتى ءۇنى قالاي شىعاتىنىنا كۋا بولدىق. ءبورىنىڭ ۇلىعانىنداي, جولبارىستىڭ دا اقىرعانى وكسىگەنىندەي ءىشتى سولق ەتكىزەدى. ەرتەدەگى قازاقتار كوش جولىن بوگەمەس ءۇشىن قالىڭ قامىس, ورمان تۇسىندا وسى دوڭىزقاۋاقتى پايدالانادى ەكەن. ياعني بەلگىلى ءبىر اۋماققا بوتەن جولبارىس كەلىپ اقىرسا, سوندا مەكەندەۋشى ەكىنشى جولبارىس تايىپ تۇراتىن وزدەرىنىڭ زاڭى دەسەدى. دوڭىزقاۋاق قازاق دالاسىندا وسى مۇراجايدا عانا بار جانە «جولبارىستىڭ جورتۋى» اتتى ۇلى سارىندى دا ءسىز وسى مۋزەيدەن تەك «جوشى» ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋىندا تىڭداي الاسىز. ار جاعىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ ارتىق بولار.