قازاق جۇرتىنىڭ جەتى ءجۇز جىلدىق تاريحىن حاتقا ءتۇسىرىپ قالدىرعان تۇعىرى مىقتى تۋما تالانت ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان باسقوسۋ ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. ۇلتقا قىزمەت ەتكەن قالامگەردىڭ اتاۋلى مەرەيتويى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان جاتقانى انىق. ويتكەنى, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن تەرەڭنەن قوزعاپ جازعان بەلگىلى روماندارىندا ول قازاق حاندارىنىڭ, باتىرلارى مەن بيلەرىنىڭ, اقىلمان ابىزدارىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى جان-جاقتى سۋرەتتەلگەن. سول اسىلداردى سۋرەتتەگەن شىعارما بيلىگى ءجۇرىپ تۇرعان كەڭەس زامانىندا جارىق كورىپ, تولقىن-تولقىن ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىردى. بىزدە دە مىقتىلار بار ەكەن-اۋ, قالايشا قاعا بەرىستە قالدىرعامىز دەگىزدى. الدىڭعى تولقىن مەن كەيىنگى تولقىننىڭ باسقوسۋىن اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ كەلەلى سوزبەن باستاپ, حح عاسىردىڭ قاسىرەتتى قايشىلىعى دا, جاقسىلىعى دا بولعانىن تاراتا ايتىپ, 30-جىلدارداعى ويراندى دەرەكتەردەن بىلگەنىن, 50-جىلدارداعى اۋمالى-توكپەلى تۇسقا كۋا بولعانىن, ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياستاردىڭ اقتالىپ, جۇرتىمەن قايتا تابىسقانىن, 30 جىلدان كەيىن احمەت, مىرجاقىپ باستاعان الاش ارىستارىنىڭ «تىرىلگەنىن» تىلگە تيەك ەتتى. ودان كەيىن ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارمالارىنا توقتالىپ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقانداردىڭ دەنى ءىلياس ەسەنبەرلين روماندارىن وقىعاندار ەكەنىن ەسكە سالدى. ال نەگىزگى باياندامانى ءىلياستانۋشى پروفەسسور قۇنىپيا الپىسباەۆ جاساپ, قارىمدى قالامگەردىڭ ءۇش روماننان تۇراتىن «كوشپەندىلەر», «التىن وردا» تريلولوگيالارىن ءسوز ەتىپ, ونداعى وقيعالاردان مىسالدار كەلتىرىپ بۇل دۇنيەلەر تاريحقا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىرعانىنا دا دالەل-دايەكتەر كەلتىردى. ول بۇل شىعارمالار ەپوپەيا دەۋگە تۇرارلىق ەكەنىن دە بۇكپەسىز ايتىپ, ونداعى كەيبىر سوزدەردىڭ استارىنا ءۇڭىلدى. ماسەلەن, «ابىلقايىر ءىربىز تەرىسىنىڭ ۇستىندە اۋناپ ءتۇستى» دەگەن ءبىر سويلەمنىڭ ارعى جاعىندا حان قاھارى, ايباتى جاتقانىن العا تارتتى. پارتيا ساربازى بولا تۇرىپ, باسىن تاۋەكەلگە تىگىپ, تاريحي تاقىرىپقا العاش بارعان ءىلياس ەسەنبەرلين جولىنىڭ باستاۋ باسىنا بارعاندا وسىدان 20 جىل بۇرىن ايتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «اقيقات شىندىق تەمىر شىمىلدىقتىڭ ار جاعىندا تۇتقىندالىپ, اتا تاريحىنىڭ «اقتاڭداقتارىن» زەرتتەۋگە تىيىم سالىنعان جىلدارى ىلەكەڭ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ العاشقىسى بولىپ قيىن دا كۇردەلى تاقىرىپقا – قازاق حاندىعىنىڭ بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس تاقىرىبىنا قالام تارتىپ قانا قويعان جوق, ءوزىنىڭ ەپيكالىق قۇلاشى, حالىق ءومىرىنىڭ سان الۋان قىرىن كەڭ قامتۋى, قازاق تاريحىنىڭ كەمەڭگەر كوسەمدەرىنىڭ قايتالانباس بەينەلەرىن سومداۋى جاعىنان وزگە تۋىندىلاردان وق بويى الدا تۇرعان تالانتتى شىعارماسى – «كوشپەندىلەر» تاريحي تريلولوگياسىن دۇنيەگە اكەلدى. بۇگىندە دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن حالىقتارىنىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ, الدەنەشە رەت باسىلعان جازۋشىنىڭ وسى ەڭبەگىن حاندىق داۋىردەگى قازاق ءومىرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى دەسەك, ارتىق بولا قويماس», دەگەن ءسوزىن دايەككە كەلتىردى.
بۇدان كەيىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قازاق تەلەديدارىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, پروفەسسور سۇلتان ورازالى ەسەنبەرليننىڭ شىعارمالارىنا جان-جاقتى توقتالىپ, «ايقاس», «قاتەرلى وتكەل» روماندارىنان كەيىنگى تۋىندىلارىنا تەرەڭدەپ بارىپ, ۇلتىمىزدىڭ جەتى ءجۇز جىلدىق تاريحىن جازعان قالامگەردىڭ مەرەيتويى – ۇلت تويى ەكەنىن نازارعا سالدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى جازۋشى روماندارى تولقىن-تولقىن ۇرپاقتى تاربيەلەگەنىن, سونىڭ ءبىرى ءوزى ەكەنىن ايتا وتىرىپ, كەيبىر وزىندىك جەكە پىكىرلەرىن دە ورتاعا سالدى. پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ قازاق جۇرتىنىڭ وتكەنىنە رەنىشپەن ەمەس, سۇيىنىشپەن قاراۋعا جول اشقان جازۋشىنىڭ «قاھار» رومانىنا بويلاپ بارىپ, ءبىراز تاريحي دەرەكتەردى جان-جاقتى تاراتتى. ايتۋلى الاشتانۋشى عالىم, جازۋشى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ءىلياس ەسەنبەرلين قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنا توڭكەرىس جاساپ, ۇلتتىق يدەيانى اكەلگەنىن جەتكىزسە, پروفەسسور راقىمجان تۇرىسبەك قارىمدى قالامگەردىڭ «مەنىڭ ونەرىمنىڭ باستاۋىندا ولەڭ جاتىر» دەگەن سوزىنە جۇگىنىپ, پوەزياسى تۋرالى, اسىرەسە, سۇراپىل سوعىس تۋرالى تولعايتىن «ايشا», «سۇلتان» پوەمالارى, بەيبىت ءومىردى كورسەتكەن ولەڭدەرى جايلى وي ءوربىتتى.
اقيقاتىنا كەلسەك, ءىلياس ەسەنبەرلين ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتىنا تولىقتاي بولماسا دا, جەتكەن قالامگەر دەۋگە بولادى. «قاھاردان» كەيىن «الماس قىلىش» رومانى جارىق كورىپ, سىنعا ۇشىراعان تۇستا ول بۇل تۋىندىلاردىڭ ءۇشىنشى كىتابى, «جانتالاس» جارىققا شىققان سوڭ «كوشپەندىلەر» دەگەن تريلولوگيا بولىپ, جۇرت قولىنا تيەتىنىن, جالپى, ماقساتى قازاقتىڭ ارعى تاريحىنان باستاپ, ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەرىن تولىق قامتيتىن روماندار سەرياسىن جازاتىنىن جەتكىزگەن بولاتىن. تاۋبە, جازۋشى بۇل ماقساتىنا جەتتى دەۋگە بولاتىن شىعار. وسىنداي پىكىرىن قالامگەر الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجايىندا ۇلت رۋحانياتىنا ارنالعان ساباقتا ايتقان ەدى. ال ونى ءۇزىلىسسىز ۇيىمداستىرىپ جۇرەتىن, قازاقتىڭ وزىندىك ءبىتىم-بولمىسىن كەڭەس ءداۋىرى دۇركىرەپ تۇرعان تۇستا ءتۇرلى جولدارمەن تانىتا العان, اسىرەسە, وعان سانالارى ءالى ۋلانا قويماعان جاستاردى تارتا بىلگەن اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي بولاتىن. ءىلياس ەسەنبەرلين لەنيندىك سىيلىق الا الماي قالعان كەزدە مۇراجايدا وتكەن تاعى ءبىر ساباقتا ۇلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ بۇل قازاق رۋحانياتى ءۇشىن وكىنىش ەكەنىن جەتكىزگەنى ەستە. بۇل ۇلى تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق ىستە ۇيىسا ءبىلۋى دەپ بىلەمىز.
باسقوسۋدى تۇيىندەگەن سەيىت قاسقاباسوۆ ايتۋلى قالامگەردىڭ تۋىندىلارى ۇلت قازىناسىنا قوسىلعان اسىل جاۋھار ەكەنىن, استارى قاتپار-قاتپار حح عاسىردا ادەبيەت الىپتارى احمەت, مىرجاقىپ, ماعجان, ساكەن, مۇحتار, ءسابيت – ءبارى دە قازاقتى كوركەيتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەگەنىن, ول جولدى ارقايسىسى وزدەرىنشە تاڭداعانىن ەسكە سالىپ, ولار قازىرگى ازات ەلدىڭ كەرەگەسىنە قادالعان ءبىر-ءبىر بولات ۋىق ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, كەيىنگى ۇرپاق سولاي تانىسا دەگەن نيەتىن جەتكىزدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».