تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى مەديا جانە بەيبىتشىلىك جۋرناليستيكاسى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. بيىل استانادا وتكەن الەمدىك دىندەر جانە كونفەسسيالار ليدەرلەرىنىڭ سەزىندە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ەتيكا كوميسسياسىن قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سونىمەن قاتار بەيبىتشىلىك پەن بىتىمگەرلىك, بىرلىك پەن بەرەكە – قازاق ەلىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ياعني اتالعان جيىنعا پرەزيدەنت باستاماسى نەگىز بولىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇندىگى اياسىندا وتكەن جيىندى اشقان سەناتور, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وكىلەتتى كەڭەس مۇشەسى دارحان قىدىرالى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. سونداي-اق سەناتور العاشقى ءىس-شارانىڭ تۇركىستاندا وتكىزىلۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بارىن اتاپ ءوتتى.
«سەبەبى ىزگىلىك ءتىلى مەن ءدىنى – ءياساۋيدىڭ ءتىلى, بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ءتىلى تۇركىستاننان باستاۋ الادى. جالپى, بەيبىتشىلىك جۋرناليستيكاسى دەگەنىمىز تەك سوعىس جۋرناليستيكاسى ەمەس. ول – قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەدەن باستاپ, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پەن قوعامداعى كەز كەلگەن شيەلەنىسكەن جاعدايلارعا بەيبىت جولمەن, ىزگىلىككە شاقىرۋ. «جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرى» دەپ تاقىرىپ قويعان سەبەبىمىز – قازىر الەمدە ادامداردىڭ جاڭالىقتاردى جاساندى ينتەللەكت قولدانۋ ارقىلى قاي ارناعا بۇراتىنىن ماماندار دا تۇسپالداي الماي وتىر. اگرەسسيا مەن ەموتسياعا, شىندىققا جاناسپايتىن اقپاراتتارعا مۇقيات بولۋىمىز كەرەك. بۇل بەيبىتشىلىك جۋرناليستيكاسىنىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولماق. قازىر بەيبىتشىلىك جۋرناليستيكاسى تۇسىنىگىن جانە پراكتيكاسىن تەك سوعىستار مەن حالىقارالىق قاقتىعىستاردى قامتيتىن تار تۇسىنىكپەن شەكتەۋ جەتكىلىكسىز. قوعام ىشىندەگى الەۋمەتتىك, تاپتىق, مادەني, ەتنوستىق جانە گەندەرگە قاتىستى شيەلەنىستەر دە مەديادا ءجيى كورىنىس تاۋىپ جاتىر. بۇل تاقىرىپتار ءبىرىن-ءبىرى ايىپتاۋعا نەمەسە ەموتسيالىق مانيپۋلياتسياعا قۇرىلعان ديسكۋرستار ارقىلى ىسكە اسۋدا. سوندىقتان بەيبىتشىلىك جۋرناليستيكاسى – زورلىقتىڭ سەبەپتەرىن ايقىن كورسەتەتىن, تاراپتاردى قارسى قويماي, كەرىسىنشە ديالوگ جولدارىن ۇسىناتىن جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتاتىن اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جۋرناليستيكا ۇلگىسى بولۋى كەرەك. جىكتەلۋ, ءبولىنۋ, ايىپتاۋ, وزەككە تەبۋ, وشپەندىلىك تانىتۋ ەمەس – بىرىگۋ, ء«بىز» دەگەن ورتاق ۇعىمنىڭ توڭىرەگىندە تۇسىنىسە بىلۋگە شاقىرۋعا ءتيىس. ايتۋلى باستامامىز الماتى مەن استانا قالالارىندا دا جالعاسادى دەپ ويلايمىن», دەدى دارحان قىدىرالى.
مەديا ساراپشى, عالىم مولديار ەرگەبەكوۆ مودەراتورلىق ەتكەن, باستى ماقساتى – مەديانىڭ, ەتيكانىڭ جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن بەيبىتشىلىك جۋرناليستيكاسى تۇرعىسىنان تالقىلاۋ, اقپارات كەڭىستىگىندە جاۋاپكەرشىلىك پەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ جولدارىن ايقىنداۋ بولعان ءىس-شارادا ءسوز العان تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرتاي التاەۆ قازىرگى تاڭدا اقپارات اعىنى بۇرىنعىدان دا جىلدام وزگەرىپ, قوعامداعى پىكىر قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالعانىن ايتىپ ءوتتى. ىرگەلى وقۋ ورنى – قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋ ارقىلى وڭىردەگى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن جوعارى تەحنولوگيالى ماماندار دايارلاۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. بۇل ورايدا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ينجەنەريا فاكۋلتەتى كوپتەگەن ماڭىزدى جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن ايتتى. ال رەكتور وكىلى مىندەتىن اتقارۋشى ناجي گەنچتىڭ ايتۋىنشا, تالقىلانىپ وتىرعان تاقىرىپ ەرەكشە مانگە يە. «تەحنولوگيانىڭ نەگىزى بولعان «ينجەنەريا» وتباسىنىڭ سوتقار بالاسى سياقتى. ونىڭ قاشان, قانداي ءىس جاسايتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. ينجەنەريا سوزگە باعىنباي, تەحنولوگيانىڭ دامۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. ال ءدىن, قۇقىق, الەۋمەتتىك الاڭدار سوتقار بالا بولعان «ينجەنەريانىڭ» اتا-اناسى ىسپەتتى. ونى ۇنەمى قاداعالاپ, تاربيەلەۋگە تىرىسادى. ءبىز بۇگىن تەحنولوگيانىڭ الدىنا شىعا المايتىنىمىزعا كوز جەتكىزدىك. ول تەك وركەندەۋ كەزەڭىندە بولادى. ونى توقتاتۋعا ەمەس, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ زياندى تۇستارىنىڭ الدىن الۋعا قوعامدى دايىندايمىز. سوندىقتان, جاستار سىزدەر ءۇشىن دە بۇگىنگى ءىس-شارا اسا ماڭىزدى», دەدى ناجي گەنچ.
سونداي-اق «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى مەديانىڭ بەيبىتشىلىك ميسسياسى: جاۋاپكەرشىلىك جانە ەتيكا», «قوعامدىق قاتىناستارداعى بەيبىتشىلىك ءتىلى» تاقىرىپتارى اياسىندا وتكەن سەسسيادا باياداماشىلار مەن ساراپشىلار وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىپ, تىڭ ويلار, كونسترۋكتيۆتى ۇسىنىستار ايتتى. تاقىرىپتىق سەسسيالارداعى تالقىلاۋلارعا سەناتور الىشەر ساتۆالديەۆ, وزبەكستان الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «New Media Education Center» (NMEC) ديرەكتورى بەرۋني اليموۆ جانە «Ana tili» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەرلان ءجۇنىس, «Qyzylorda» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى نۇربەك اميشا سىندى بىرقاتار اقپارات قۇرالدارىنىڭ جەتەكشىلەرى, بەلگىلى جۋرناليستەر قاتىسىپ, كوزقاراستارىن ءبىلدىردى. اسىرەسە وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى جايناگۇل تولەمىسوۆانىڭ جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قوعامعا اسەرى ءارى زيانى تۋرالى زەرتتەگەن دۇنيەسى قاتىسۋشىلاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. الەۋمەتتىك جەلى الەمىندەگى جەتىستىكتەر مەن قاراما-قايشىلىقتار, ساۋاتسىز جازۋ, اقپاراتتىق پورتالدار مەن تەلەارنالاردىڭ رەيتينگ قۋىپ اسىرا سىلتەۋشىلىككە بارۋى سىندى ماسەلەلەر قىزۋ تالقىعا ءتۇستى.
ءسوز كەزەگى كەلگەندە «مەدياكراتيا» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ءھام «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇركىستان وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى رەتىندە ءبىز دە وي-پىكىرىمىزدى ورتاعا سالدىق. ءيا, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەنىن ەسكەرسەك, بولاشاقتا نە بولاتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. قورقىنىشتى دەۋىمىزگە سەبەپ – ادامزات تۋعان-تۋىس, دوس-جارانىمەن ەمەس, جاساندى ينتەللەكتىمەن سىرلاساتىن دارەجەگە دە جەتتى. وعان دالەل – قازىر كەز كەلگەن ادامنىڭ تەلەفونىندا «ChatGPT»-مەن ديالوگى بار. بىرەۋ ودان مالىمەت, بىرەۋ اقىل-كەڭەس سۇرايدى. ال جاساندى ينتەللەكت ديالوگ بارىسىندا ءوز يەسىنە قارسى سۇراق قويۋ ارقىلى ونىڭ مىنەز-قۇلقىن, جازۋ ءستيلى مەن قولتاڭباسىن, بولمىسى مەن ەموتسياسىنا تالداۋ جاساپ, بازاسىندا ساقتاپ وتىر. سوندىقتان دا جاساندى ينتەللەكتىمەن ديالوگ ورناتاردا جەكە باسقا قاتىستى مالىمەتتەردى ايتپاي قۇپيا ساقتاۋ كەرەك. ەڭ سوراقىسى, كەيبىر مەديالار جاساندى ينتەللەكت جاساعان اۋديو, ۆيدەولارعا سەنىپ, اقپارات تاراتۋدا. كەيىن قاتەسىن ءتۇسىنىپ, اقپاراتتى ءوشىرىپ تاستايدى. بىراق اقپارات جاريالانعاننان وشىرىلگەنگە دەيىنگى ارالىقتا كەيبىر قىراعى وقىرمان سكريندەپ ۇلگەرەدى. بۇل مەديانىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. مەديانىڭ مۇنداي قاتەلىككە ءجيى جول بەرۋىنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. وقىرماندار تاراپىنان مەدياعا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەت ازايىپ, التەرناتيۆتى باسقا اقپارات كوزدەرىن ىزدەيدى. ول – الەۋمەتتىك جەلى. ال الەۋمەتتىك جەلى رەسمي باق بولماعان سوڭ, مۇندا راس-وتىرىگى بەلگىسىز اقپاراتتار فەيك اككاۋنتتار ارقىلى بەيپىل ايتىلا بەرەدى. ارانداتۋشىلار وسى جەلىنى پايدالانىپ, حالىقتى الاڭعا شىعۋعا شاقىرادى, بيلىككە قارسى قويادى, ۇلتتار مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى الاۋىزدىقتى تۋدىرادى. وسى تۇستا جاساندى ينتەللەكت – ارانداتۋشىنىڭ قولىنداعى قاۋىپتى قۇرال. بىراق «ۋدى ۋ قايتارادى» دەمەكشى, جۋرناليستەر دە جاساندى ينتەللەكتىنى ابدەن مەڭگەرىپ, رەداكتسيا جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرىپ, جاقسى قىرىنان پايدالانا بىلۋگە ءتيىس. جۋرناليستەر – اقپارات ءفيلترى. ولار جالعان اقپاراتتاردى ءسۇزىپ الىپ, سىلىپ تاستاۋى كەرەك. جاساندى ينتەللەكت جالعان اقپاراتتاردى انىقتاي الادى, ەسەپ پەن باياندامالارداعى قاتەلەردى تاۋىپ بەرەدى, مونيتورينگ جاسايدى. ءاربىر رەداكتسيا جاساندى ينتەللەكتىگە نەمكەتتىلىك تانىتپاي, ونىمەن تىعىز ءارى تەرەڭ جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ياعني تەحنولوگيالىق تەندەنتسيالاردان قۇلاعدار بولىپ, ونى ءوز ورنىمەن پايدالانا بىلگەنى ابزال. مىسالى, كەزىندە الەمدىك برەند بولعان «Nokia» تەلەفونى, «كوdak» فوتواپپاراتى جاڭا تەحنولوگيانى يگەرۋگە نەمقۇرايدىلىق تانىتقانىنىڭ كەسىرىنەن باسەكەلەستەرىنە جول بەرىپ, بانكروت بولىپ تىندى.
بىراق ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جاساندى ينتەللەكت اتى ايتىپ تۇرعانداي – جاساندى. ول ەشقانداي دا شىنايى ەمەس. بولاشاقتا ادامدار ءبىر-بىرىمەن ەمەس, جاساندى ينتەللەكتىمەن اقىل جارىستىراتىن بولادى. سوندايدا ادام جاساندى ينتەللەكتىدەن شىنايىلىعىمەن باسىپ وزا الادى. ءوزىن جاساندى ينتەللەكت الماستىرماس ءۇشىن ادام ارقاشان كىتاپ وقىپ, ءبىلىمىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋدەن تانباۋ كەرەك. ءوزىنىڭ ينديۆيدتىك قاسيەتىن ساقتاۋعا ءتيىس. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار داۋىرىندە بىلەكتىلەر ەمەس, سىني ويلاي بىلەتىن بىلىمدىلەر وزادى. سونداي-اق گازەت وقۋدان باس تارتۋ ماڭگۇرتتەنۋدىڭ باسى بولاتىنىن, ادام كورگەنىنەن گورى, وقىعان دۇنيەسىن الدەقايدا تەرەڭ قابىلدايتىنىن ايتىپ وتتىك. ويتكەنى بەينەماتەريال – دايىن دۇنيە, ال وقىعان كەزدە ادام ونى ءوز دۇنيەتانىمىمەن, بولمىسىمەن سىڭىرەدى.
جيىن سوڭىندا مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسى ورتالىق ازيا كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ابدۋنايم سەيدمۇحاممەد تە ءوزىنىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن جيىننىڭ تاقىرىپتىق ءمانىن سارالاپ, جەتكىزدى. اتالعان ءىس-شارانى پارلامەنت سەناتىنىڭ قولداۋىمەن, مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسى, كونفەسسياارالىق جانە دىنارالىق ديالوگتىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ بىرلەسە ۇيىمداستىرعانىن ايتا كەتەلىك.
تۇركىستان