جاس اسقان سايىن سەنىڭ جىلى ءسوزىڭدى, ارقادان قاققان اعالىق ىقىلاسىڭدى كۇتەتىندەر كوبەيە بەرەدى ەكەن دە, كەيدە سولاردىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, ءوزىڭ دە بىرەۋگە ەركەلەگىڭ, اينالىپ-تولعانعان مەيىرىمىن ەستىگىڭ كەلىپ تۇراتىنى بار. سونداي ايرىقشا ءبىر ساعىنىشىمدى تۋعىزاتىن ادام – قايتقانىنا الداعى ناۋرىزدا جىل تولاتىن جەزدەم قۇلاحمەت قالمەنوۆ ەدى. مارقۇم اقجارقىن, اقكوڭىل بولاتىن. قاي كەزدە كورسەڭ دە, قاي كەزدە تەلەفون ارقىلى حابارلاسساڭ دا ادەمى ءازىلى, جاراسىمدى قالجىڭى ءازىر تۇراتىن. «ءاي, سەن كورىنبەي كەتتىڭ عوي, ءبىر كەلىپ اپكەڭنىڭ ءجۇزىن جادىراتىپ كەتسەڭشى. اپكەڭنىڭ ءجۇزى جادىراپ تۇرسا, ىشكەن اسىم بويىما جاقسى سىڭەدى», دەيتىن.
ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا ۇيگە كەلدى, قاسىندا اپكەم كۇمىسجان جانە ءىنىسى ابدىجالەل باكىر بار ەكەن.
– قىزمەتتەگى ادامسىڭ عوي, قولىڭ تيە بەرمەس. بىراق سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە شىمكەنتتە ءۇش رەت بولدىڭ, ءۇش رەتىندە دە مىنا اپكەڭ قازانىن كوتەرىپ, بالالارى مەن كەلىندەرىنە ايتىپ, كۇتىپ وتىردى. دايىن تاماق ءراسۋا بولماسىن دەپ, كورشى-قولاڭدى شاقىرىپ, قىزىعىن مەن كوردىم, – دەپ ءماز بولا ك ۇلىپ الدى. – اپكەڭنىڭ الدىندا ايتشى, وكپەڭ بولسا, كوتەرىپ الۋعا دايىنمىن.
...قايدان وكپە بولسىن, ءبىز جەتە تانىمايتىن ادامدار سىرتتاي قامقورلىق جاساپ, باۋىرمالدىق تانىتسا, ريزاشىلىقتان وزگە نە بولسىن. اكەمىز قايتقاندا, ۇلكەنىمىز ون ەكىدە – ءۇش بالا, اكەمىزدىڭ قىرقىن وتكىزىسىمەن شەشەمىز توسەك تارتىپ اۋىردى. سونداي جاعدايدا جۇرگەندە, اققۇبا ءوڭدى جاپ-جاس كەلىنشەك ەگىل-تەگىل جىلاپ كەلىپتى. ءبىزدىڭ كىشكەنتاي كەزىمىز, ونى بىلە بەرمەيمىز. بىراق شەشەمىز جازىلىپ, تۇرمىسىمىز تۇزەلگەن سوڭ اپام ىلعي ءبىزدى قۇلاعدار ەتەتىن: «سول اپكەلەرىڭدى ىزدەمەدىڭدەر عوي, ارتىنان بارساڭدار, قىز بالا قۋانىپ قالار ەدى», دەپ وتىراتىن.
تولعاۋى توقسان تىرشىلىك قاشان ءجون بەرۋشى ەدى, ءبىر رەتى كەلمەي-اق قويدى. اپام قايتقاندا اپكەم قىرقى وتكەن سوڭ كەلدى. «حابار بەرمەدىڭدەر عوي», دەگەن رەنىشىن ايتتى. كوكەم قويدا ەدى دە, دەمالىسقا كەلگەن مەن جانە ورتانشى اعايىم ايەلىمەن بولدىق. ءبىراز وتىرىپ, جۇباتۋ سوزدەرىن ايتىپ, قايتىپ كەتتى. كەيىن كوكەم بىزگە ۇرىستى: «تۇراتىن جەرىن, تەلەفونىن نەگە الىپ قالمادىڭدار؟» دەيدى. سودان كوكەم قايتىس بولعاندا كەلگەنىندە اپكەمىزبەن ءجون سۇراسقانبىز.
ءتاۋىپ بولعان اكەمىز توستەن – تالعار, ەسىكتى, تۇرگەننەن تارتىپ, تابانداعى ەسكى ىلەگە دەيىنگى ارالىقتاعى اۋىلداردى ەسەك اربامەن ارالاپ جۇرەدى ەكەن. سۇراعان ادامدارعا ەم-دومىن جاسايتىن سونداي ساپارلارىنىڭ بىرىندە اتالاس قارىنداسىن تاۋىپ, كەيىن ۇزبەي قاتىناسىپ تۇرادى. اپكەمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىردە كەزدەيسوق كەلىپ: «تۇنىمەن ۇيىقتاي المادىم, كۇمىسجان اۋىرىپ قالعان ەكەن», دەيدى. شىنىندا دا, بويجەتكەن قىز قاتتى اۋىرىپ جاتىپتى. اكەمىز ءدارىسىن بەرىپ, ءبىر كۇن قاسىندا بولىپ, كەتەرىندە: «قىزىڭ جازىلادى جانە بۇل اۋرۋمەن ەندى قايتا اۋىرمايدى», دەپتى. اپكەم سودان قايتىپ جۇتقىنشاعىنىڭ اۋىرماۋىن اعاسىنىڭ ەمىنەن دەپ بىلەدى. ءوز اناسىنىڭ اكەمىزدى قۇرمەتتەۋى قىزىنا دا جۇعىستى بولىپ, تۋىستىعىمىز بۇگىنگە دەيىن سوزىلىپ كەلەدى.
بىردە زايىبىم ەكەۋمىز شىمكەنتتەگى ۇيلەرىندە بولدىق. ءبىزدىڭ كەلەتىنىمىزدى ەستىپ, قۇدالارىن, دوستارىن, كورشىلەرىن شاقىرىپ, كىشىگىرىم توي داستارقانىن جايىپ قارسى الدى. ءبىزدى وزىنەن جوعارى شىعارىپ وتىرعىزدى دا, ءۇي يەسىنىڭ ىقىلاسىنا قاراي, وزگەلەر دە قوشەمەت كورسەتتى. سول جولى ءبىراز اڭگىمەسىن ايتقان. تىلەكتىڭ كەزەگى ماعان كەلگەندە ماسكەۋدە وقىعانىن, ءۇش وبلىستىڭ ىشكى ىستەر باسقارمالارىن باسقارعانىن, قاتارداعى قازاقتىڭ بالاسى ىشكى ىستەر گەنەرال-مايورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەنىن, ءۇش بالانىڭ اكەسى بولعانىن ايتىپ, وسىلاردىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر ەرلىككە بالانادى دەپ كەلە جاتقاندا, اپكەمنىڭ اس ۇيگە شىققانىن كورىپ, مەنى توقتاتىپ قويدى.
– وسى جەردەن باستاپ, اپكەڭ كەلگەندە ايتارسىڭ, – دەدى دە, «بىراق باستى ەرلىگىم سەنىڭ اپكەڭە ۇيلەنگەنىمدە, قولىمدى جەتكىزگەنىمدە» دەگەندى اقىرىن قوستى.
– بۇل ءسوزدى نەگە اقىرىن ايتتىڭىز, اپكەم ەستىپ قويماسىن دەگەنىڭىز بە؟ – دەدىم.
– اپكەڭ ونى ەستىمەسە دە سەزەدى, – دەپ وتىرعانداردى ءماز قىلعان. اپكەمىزدىڭ ءوز بويىنا شاقتالعان تاكاپپارلىعى دا, اشۋشاڭدىعى دا بار ەكەنىن بىلگەندىكتەن كەزىندە اپكەمىزدىڭ ارتىنان كوپ جۇگىرگەن ەكەن دەپ تۇيگەنمىن. كەيىن جەزدەمنىڭ ءومىربايانىن قاراپ وتىرسام, ماسكەۋدەن وقىپ كەلۋى مەن ۇيلەنۋىنىڭ اراسىندا ءبىر-اق جىل بار ەكەنىن كورىپ, اپكەمە تەلەفون شالدىم: «وسى گەنەرال قالمەنوۆ سوڭىڭىزدان قانشا جۇگىردى؟» دەپ سۇرادىم. اپكەم كۇلدى, ءسويتتى دە: «كۇزدە تانىستىق, كوكتەم شىعا ۇيلەندىك قوي» دەدى. «تەگى جىلعا دا جەتپەپتى عوي». «سول تۇستا مەن كازگۋ-دىڭ فيلفاگىن ءبىتىرىپ جاتقانمىن...». «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومىمەن ميليتسيونەرگە شىعىپ نەڭىز بار ەدى؟». «ءبىرىنشى سۇراعىڭا بايلانىستى, مەن وقىعان ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ مەكتەبى وبلونو ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتكە سۇرانىسىن جىبەرىپ قويعان, ول كەزدە جولداما بەرىلسە, سوندا بارۋىڭ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ول قاتارداعى وفيتسەر بولاتىن, «ءوسۋ ءۇشىن مەن وبلىستارعا سۇرانامىن, سوندىقتان جولداماعا دەيىن ۇيلەنىپ الايىق», دەپ ۇگىتتەدى. ءارى-بەرى ويلاسام, ءجون سياقتى. ەڭ باستىسى بۇل جىگىت بويىمداعى سەزىمىمدى وياتا ءبىلدى, ال سەزىم دەگەن پوگونداعى جۇلدىزشاعا دا, تانىستىعىمىزدىڭ ازدىعىنا دا قارامايدى ەكەن».
جەزدەمنىڭ باستى ەرلىگى اپكەمىزگە ۇيلەنەر الدىندا سوڭىنان جۇگىرگەندىگى ەمەس, ءتىپتى, دە ول ەمەس ەكەن. الپىس جىلدان استام ۋاقىت وتاسىپ, ادال جار بولعان, ۇرپاعىن جالعاستىرىپ, ارقايسىسىن بولەك وتباسى ەتىپ تۇلەتكەن, نەمەرەلەرىن اتاسىنا جەتكەنشە اسىعىپ تۇراتىنداي ەتىپ تاربيەلەگەن, كەيىن اۋىرعاندا كۇيەۋىنىڭ اياعى دا, قولى دا بولعان, اقىلشىسى, تىرەگى, ەڭ جاقىن تۋىسى دارەجەسىنە جەتكەن ادامدى تاپقانىندا ەكەن عوي.
گەنەرال قالمەنوۆ زەينەت دەمالىسىنا شىققان سوڭ ءۇش ءتۇرلى ونەر شىعاردى. ءبىرىنشىسى – جاستارعا بويىندا بارىن ۇيرەتۋ. ول قايتىس بولاتىن كۇنى دە پوليتسەيلەر مەكتەبىندە بولىپ, ولاردىڭ الدىندا ەكى ساعات بويى شەبەرلىك ساباعىن وتكىزگەن ەكەن. ەكىنشى ونەرى – ءۇي سالۋ. كوكتەم, جازدا حابارلاسىپ ۇلگەرمەي, كۇزدە تەلەفون ارقىلى ىزدەي قالساڭ, جاڭا ءۇيىن قالاي سالعانىن ايتىپ, قاشان كەلىپ كورەتىنىڭدى سۇرايدى. ءۇشىنشىسى – شىعۋ تەگىن بىلۋگە قۇمارلىق, سونى زەرتتەۋ, سول ءۇشىن اتىراۋدان التايعا دەيىنگى ارالىقتى ارالاپ وتكەن. ۇشەۋى دە – بەيبىت ماقسات. ول ءومىر بويى سول ءۇشىن قىزمەت ەتتى. جەزدەمىز قۇلاحمەت قالمەنوۆتىڭ باستى ەرلىگىن دە – اپكەمىز كۇمىسجانعا ۇيلەنۋىن دە وسى بەيبىت ماقساتقا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جاساعانى انىق.
ەرجۇمان سمايىل,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.